Þegar jarðfræðikort ÍSOR af Reykjanesskaga, unnið af margfróðu fólki á löngum tíma, er skoðað er áhugavert að sjá helstu hraunin ofan Hafnarfjarðar, sérstaklega í hinu sögulega samhengi.
Mosagróið hraunsvæði.
Hraununum eru gefin nafngiftirnar kap, gel, búr, se, óbr, skú, tv, stó og hrú. Þetta eru skammstafnir yfir „Kapelluhraun, „Geldingahraun“, Búrfellshraun“, Selhraun“, Óbrinnishólahraun“, „Skúlatúnshraun“, „Tvíbollahraun“, „Stórabollahraun“ og ekki síst meginhraunið „Hrútagjárdyngjuhraun. Hellnahraunin, eldra og yngra virðast vera samheiti yfir Stórabolla- og Tvíbollahraunin, sem runnu með u.þ.b. 1000 ára millibili.
Þessi Ratleikur Hafnarfjarðar er sá 30. í röðinni. HÉR má sjá sögu ratleiksins frá upphafi. Guðni Gíslason og Kristjana Þórdís Ásgeirsdóttir, eiginkona hans, eiga miklar þakkir skildar fyrir dugnað og þrautseigju við viðhald ratleiksins síðustu tvo áratugina.
01. Hafnarfjarðarhraun
Hafnarfjarðarhraun/Balahraun – rétt.
Fyrir um 8000 árum varð eldgos sem myndaði eldborgina Búrfell sunnan Garðabæjar og þaðan runnu í því gosi hraunin sem mynda landsvæðin norðan og norðvestan eldstöðvarinnar er nú umlykja bæði hluta Garðabæjar og Hafnarfjarðar. Í heild sinni nefnast hraunin Búrfellshraun, en eins og þekkt er bera ýmsir hlutar þess sérstök nöfn, svo sem Smyrlabúðarhraun, Gráhelluhraun, Lækjarbotnahraun, Urriðakotshraun, Svínahraun, Flatahraun, Stekkjarhraun, Hafnarfjarðarhraun, Garðahraun, Gálgahraun og Balahraun vestast.
Hafnarfjarðarhraun/Balahraun – rétt.
Guðmundur Kjartansson jarðfræðingur rannsakaði Búrfellshraun (1954) og lét aldursgreina sýnishorn tekið við Bala með geislakoli (1973), en síðan hafa ýmsir fjallað um það, nú síðast Árni Hjartarson 2009. Hann segir fjóra hraunstrauma hafa runnið í gosinu í eftirfarandi aldursröð: Fyrst rann taumur niður í Straumsvík – hann er nú grafinn undir yngri hraunum (Kapelluhraun) utan smáskækill sem stendur upp úr og nefnist nú Selhraun. Næst rann taumurinn sem merktur er Gráhelluhraun til sjávar í Hafnarfirði. Þá þriðji taumur til sjávar milli Álftaness og Arnarness (Urriðakotshraun, Vífilsstaðahraun, Gálgahraun). Og loks hinn fjórði, smáskækill til suðurs frá Búrfelli og myndaði svonefnda Kringlóttugjá.
02. Kapellan
Kapellan.
Kapellutóft er rúst af litlu húsi við neðri brún Kapelluhrauns nálægt Straumsvík. Rústin er í landi Þorbjarnarstaða sem er eyðibýli sem stóð ofan við Straum. Tóftin er talin vera af kapellu frá kaþólskri tíð, eftir að hraunið rann á 12. öld.
Örnefnið Kapelluhraun er ekki gamalt og hafði lengi verið bent á upphlaðna grjóthrúgu í því sem kapelluna áður en fyrst var grafið í hana árið 1950. Kapellunni fylgdu sagnir um að við hana væru grafnir einn eða fleiri danskir menn sem hefðu verið drepnir af Íslendingum og setja margar þeirra það í samband við siðbreytinguna á 16. öld. Eldri nöfn á hrauninu eru Nýjahraun og Bruninn að neðanverðu.
Kapellan – Alfaraleiðin v.m.
Árin 1950 og 1954 var gerður uppgröftur í grjóthrúgunni og kom í ljós að þar hafði verið hús. Eitthvað hafði áður verið verið grafið í tóftina og m.a. mikið tekið úr austurveggnum. Tóftin reyndist vera 2,40×2,20 metrar að innanmáli, og veggirnir stóðu upp í 1,80 metra þar sem þeir voru hæstir. Í veggjum og gólfi voru flatar hraunhellur teknar úr næsta nágrenni kapellunnar
Kapellan – leifar Alfaraleiðarinnar.
Gamla þjóðleiðin, Alfaraleiðin, millum Hafnarfjarðar og Suðurnesja lá frá Hvaleyri, framhjá kapellunni, enda staðsetning beinlínis valin vegna hennar, og áfram til suðurs að vörðu í hrauninu með stefnu að annarri slíkri á hraunkanti Brunans (Kapelluhrauns) autan Gerðis. Nú er þessi forna leið horfin á milli Leynis norðan Kapelluhrauns og Hrútagjárdyngjuhrauns austan Gerðis, en sést þó enn á litlum kafla í hraunhól þeim er kapellan stendur á, auk þess stök varða stendur enn á millum hennar og Gerðis ofanvert.
03. Hraunin – Kúadalur
Kúadalur.
Hraunin sunnan Brunans (Kapelluhrauns), milli Gerðis og Efri-hellra, eru tiltölulega slétt og vel gróin lyngi og birki, enda mun eldri og mosinn því á góðu undanhaldi. Kapelluhraunið (Bruninn), sem er bæði miklu mun hærra og úfnara, þakið hraungambra, rann árið 1151. Vestan við það eru nokkur hraun, þ.á.m. fimm nefnd Selhraun, öll eldri en 4000 ára. Líklegt má telja að örnefnin hafi fremur orðið til af seinni tíma notkuninni en upprunanum. Nyrst í Hrútargjárdyngjuhrauni eru Óttarsstaðir, Straumur og Þorbjarnarstaðir.
Kúarétt í Kúadal.
Geldingahraun eða Afstaphraunið eldra er eitt selhraunanna og ofar raða Selhraunin sér milli þess og Hrútargjárdyngjuhraunsins, sem er um 7200 ára.
Í Hraununum eru fjölmargar fornleifar, margar enn óskráðar.
Hér í Kúadal, skjólsællri hraunlægð, var hraundalurinn nýttur sem stöðull fyrir kýr frá Straumi, jafnvel þótt staðurinn sé í landi Óttarsstaða.
04. Lónakot
Lónakot – fjárhúshóll.
Kornelíus Jónsson (1915) úrsmiður og gullsmiður í Reykjavík byggði fjárhús fyrir ofan Lónakot um 1960 þegar hann keypti hluta Lónakots jarðarinnar af Sæmundi Þórðarsyni kaupmanni. Sæmundur keypt jörðina 1939 af Guðlaugi Engilbert Sveinssyni (1883-1955). Guðlaugur sem ætíð var nefndur Laugi Lóna, flutti þá búferlum frá kotinu inn í Hafnarfjörð.
Guðlaugur tók við Lónakoti árið 1902, en þá hafði jörðin verið í eyði í tvö ár eftir að Hallgrímur Grímsson og seinni kona hans Rannveig Ólafsdóttir fluttu þaðan ásamt fjórum börnum sínum. Fimmta barnið höfðu þau misst úr skarlatsótt aldamótaárið 1900. Þeim var gert ókleift að búa í Lónakoti eftir að bæjarhúsin voru brennd í kjölfar farsóttarinnar sem kom upp á bænum.
Lónakot – fjárhúshóll.
Þegar Guðlaugur tók við jörðinni hófst hann handa með að byggja nýjan bæ á Bæjarhólnum. Hann bjó í Lónakoti ásamt sambýliskonu sinni Guðríði Jónsdóttur og þeim fæddist dóttirin Jónína Björg 1904. Þegar Guðlaugur og Guðríður fluttu frá Lónakoti á þriðja áratug 20. aldar eins og svo margir aðrir Hraunamenn, héldu þau áfram að nýta jörðina fyrir búfénað sinn. Þau bjuggu þá í litlu bakhúsi við Krosseyrarveg.
Merkið er í aflöngu hraunhveli sunnan fyrrum fjárhús Kornelíusar ofan Lónakots. Áhugavert er þó að ganga niður að gamla Lónakotsbænum og skoða minjarnar, sem þar eru neðan Lónanna.
05. Litli-Rauðamelur
Litli-Rauðamelur.
Í örnefnalýsingu Gísla Sigurðssonar fyrir Óttarsstaði er m.a. getið um Stóra- og Litla-Rauðamel. Þar segir: „Óttarsstaðir eru í Hraununum svonefndu og tilheyrðu áður Garðahreppi, en land jarðarinnar var lagt undir Hafnarfjörð, þegar álverksmiðjan kom. Skógargatan liggur áfram suður yfir Rauðamel litla og austan við Rauðamel stóra, en Suðurnesjavegurinn lá milli Rauðamelanna. Rauðimelur litli var lágur melhóll. Rauðimelur stóri var sunnar. Hann var feiknastór, og var varða á honum í gamla daga. Vestast á honum var rofabarð með hríslum. Nú eru melar þessir horfnir vegna flugvallargerðar og komin tjörn, þar sem sá syðri var.“
Litli-Rauðamelur.
Þrátt fyrir fullyrðingu þess efnis í framgrendri örnefnlýsingu að Litli-Rauðimelur sé horfin „lifir“ hann enn góðu „lífi“ skammt norðnorðaustan þess „Stóra“, sem nú er orðinn að risastóru grjótnámusvæði. Nú, þegar fyrirhugað er að stækka námusvæðið enn frekar vegna fyrirhugðrar stækkunar Straumsvíkurhafnar, er full ástæða til að fylgjast vel með framvindu ákvarðana á svæðinu – því reynslan sýnir að verktaka eiga það til að virða takmarkanir leyfa af vettugi þá og þegar þeim hentar. Sem dæmi þá voru þeir búnir að leggja nýjan veg í hrauninu sunnan og vestan gamla námusvæðins skv. ákvörðun byggingafulltrúa án þess að deiliskipulag fyrir það hafði áður verið samþykkt í bæjarstjórn.
06. Slunkaríki – Óttarsstaðafjárborg
Smalaskálaker – Slunkaríki.
Fjárborgir eru víða að finna á Reykjanesskaganum og víðar og vitna um gott verklag og hyggjuvit fyrrum forfeðra og -mæðra er hlóðu þær á sínum tíma.
Flestar borgirnar eru kenndar við bæi sem þær tilheyrðu en ein fjárborg er þó kennd við konu og nefnd Kristrúnarfjárborg. Þessi fjárborg stendur á nokkuð sléttum hraunhrygg skammt vestan við Smalaskálahæð í Hraunum sunnan við Straumsvík. Fjárborgin er allt eins nefnd Óttarstaðafjárborg, en Kristrúnarborg er það nafn sem staðkunnugir notast jafnan við.
Óttarsstaðaborg.
Konan sem fjárborgin er nefnd eftir hét Kristrún og var Sveinsdóttir en hún kom upphaflega sem vinnukona að Óttarstöðum frá Miðfelli í Þingvallasveit og varð húsmóðir á bænum. Gísli Sigurðsson lögregluþjónn í Hafnarfirði og örnefnasafnari sagði frá því í örnefnaskrá sinni að Kristrún hefði hlaðið borgina ásamt vinnumanni sínum.
Í Smalaskálahæð er Smalaskálaker, rauðamalarhóll eða fyrrum rauðamelur í jarðfalli Hrútagjárdyngjuhrauns.
Árið 1974 var komið fyrir þar „listaverki„. Rauðamalarhóllinn er merkilegt jarðfræðifyrirbrigði frá því áður en Hrútargjárdyngjuhraunið rann.
Smalaskálaker / Slunkaríki.
„Húsbyggingin“ (Das Haus Projekt) er þekkt verk eftir Hrein Friðfinnsson. „Húsbyggingin“ byggir á sannri sögu eftir Þórberg Þórðarson, Íslenskum aðli, um sérvitring sem afræður að byggja hús þar sem innihliðin snýr út. Myndlistarmaðurinn tilheyrði SÚM hópnum þegar hann gerði listaverkið. Þetta var lítið hús sem var forsmíðað og síðan flutt í einingum. Eftir að búið var að mynda húsið lét Hreinn það afskiptalaust, enda tilgangur hans aðeins að koma því á þennan stað og útbúa myndröð í anda SÚM-aranna.
Smálaskálaker – Slunkaríki 1980.
Gjörningnum var lokið og síðan beið hússins að ummyndast með veðrinu sem lék um það og setti mark sitt á náttúruna allt í kring. Húsið stóð af sér flest veður um árabil. Skotglaðir Hafnfirðingar notuðu húsið til að æfa hæfni sína, eins og þeir virðast hafa gert svo óralengi á þessum slóðum. Smám saman drukku spónaplöturnar sem mynduðu útveggina í sig regnvatnið og grotnuðu niður, en bárujárnið hélt húsinu uppi. Stoðirnar blöstu við og innan þeirra var bárujárnið heilt og óryðgað enda vel galvaniserað. Stuttu eftir 2000 sprakk húsið í vindhviðu einn veturinn og dreifðust stoðir og járnplötur vítt og breitt um jarðfallið.
Slunkaríki – minnisvarði um listaverk.
Laugardaginn 17. júlí 2010 voru einhverjir á ferð í Smalaskálakeri og kveiktu í því sem eftir var af Slunkaríki.
Þrátt fyrir álag Hrútagjárdyngjuhrauns hefur rauðhóllinn staðið fyrir sínu og ekki látið hið mikla hraunálag yfir sig ganga. Sambærilega gjallhóla má sjá í Stóra-Rauðamel og Litla-Rauðamel skammt norðar. „Rauðamelarnir“ í Hraununum eru skýr vísbending um fyrrum jarðsögu og mótun vestanverðans Reykjanesskagans.
Nú hefur verið komið fyrir minnismerki um listaverkið í Smalaskálakeri, þ.e. járngrind, sem sína á stærð þess fyrrum.
07. Vorréttin
Vorréttin.
Þegar gengið er eftir Gerðisstíg framhjá Neðri-Hellum, ágætum fjárskjólum með hleðslum fyrir, sést handan þeirra námasvæði þar sem Þorbjarnarstaða-Rauðamelur var áður fyrr. Nú er fátt sem minnir á Rauðamelshólana eins og þetta kennileiti dregur nafn sitt af.
Stígurinn liggur áfram til suðausturs framhjá Rauðamelsréttinni að Vorréttinni, öðru nafni, undir vesturjaðri Kapelluhrauns (Brunans). Í þröngum krika norðan þess stendur þessi fallega hlaðna rétt, hlaðin úr nálægu hraungrjóti.
Vorréttin.
Réttir sem þessi er dæmigerð „heimarétt“ með „almenningi“ og tveimur dilkum. Líklegt má telja að „Vorréttin“ sé forveri „Þorbjarnarstaðaréttarinnar“ við norðanvert túnhliðið að bænum. Vorréttir voru jafnan rúningsréttir nærliggjandi bæja. Önnur slík þar nálægt var fyrrum Rauðamelsréttin millum Þorbjarnarstaða-Rauðamels og Vorréttarinnar.
08. Þorbjarnarstaða-Rauðimelur
Þorbjarnarstaða-Rauðimelur.
Í Náttúrufræðingnum 1965 má lesa um „Forn eldvörp í Selhrauni“ eftir Jón Jónsson, jarðfræðing: „Ekki alllangt sunnan við Straum í Garðahreppi [nú Hafnarfirði] og skammt vestan við Kapelluhraun eru forn eldvörp. Þar hefur Vegagerð ríkisins tekið rauðamöl til ofaníburðar í vegi, og það er mest þeirri starfsemi að þakka, að hægt er nú að fullyrða að hér er um eldvörp að ræða.
Hraunklettur við Þorbjarnarstaða-Rauðamel.
Ekki er mér kunnugt um, hvernig þarna leit út áður en byrjað var að taka þar efni, en svo lítið ber á þeim hluta gíganna, sem enn er eftir óhreyfður, að líklegt má teljast, að þeim hefði alls ekki verið veitt eftirtekt, hefði þarna ekki verið grafið með stórvirkum tækjum.
Nú er þarna umrót mikið og ýmislegt fróðlegt að sjá. Gígir þeir, sem hér er um að ræða, eru á línu með stefnu NA—SV, eins og gígaraðir á Reykjanesi yfirleitt eru.
Þorbjarnarstaða-Rauðimelur.
Yngri hraun hylja nú þetta svæði nær alveg, og hafa þau fært hina fornu gígaröð að mestu í kaf. Þau hraun eru komin sunnan að af svæðinu milli Sveifluháls og Vesturháls.
Af því að yngri hraun hafa runnið yfir umhverfi gíganna, verður ekki með vissu sagt, hversu mikið hraun hefur frá þeim komið. Það er þó ljóst að eitthvað hraun hefur runnið í þessu gosi, og er það auðþekkt frá hraununum í kring.
Í Þorbjarnarstaða-Rauðamel.
Hraunið, sem runnið hefur umhverfis gígina og að nokkru leyti yfir þá, hefur ekki runnið fyrr en nokkru eftir, kannske löngu eftir að þeir gusu, því sums staðar má sjá að gjallið í þeim hefur verið farið að veðrast dálítið. Telja má víst, að þeir hafi verið orðnir mosagrónir, og á einstaka stað vottar fyrir jarðvegsmyndun. Víða í hólunum má greinilega sjá að hraunið hefur orðið fyrir snöggri kælingu, t.d. finnur maður á nokkrum stöðum þunnar basaltæðar í gjallinu og eru þær með svartri glerhúð. Einnig vottar fyrir hólstramyndun á stöku stað. Þetta vekur grun um, að hér hafi gosið í vatni, og við nánari athugun kemur í ljós að svo hefur verið.
09. Kapelluhraun
Kapelluhraun – Hrauntungustígur.
Kapelluhraun (syðsti hluti þess var jafnan nefnt Nýjahraun en sá nyrsti Bruninn) er hraun á Reykjanesskaga sunnan Hafnarfjarðar hjá Straumsvík og er hluti af hraunum sem runnu árið 1151-1180 í svonefndum Krýsuvíkureldum. Kapelluhraun er úfið apalhraun og rann úr gossprungu sem var alls um 25 km löng. Sunnan á skaganum rann þá einnig Ögmundarhraun í sjó fram. Kapelluhraun rann aðallega frá gígum við Vatnsskarð sem nú heyra sögunni til vegna gjallvinnslu. Í sama gosi rann hraun frá röð minni gíga sem liggur meðfram Undirhlíðum og norður um Gvendarselshæð. Rann það m.a. niður að Kaldárbotnum.
10. Urriðavatn – Hrauntangi
Urriðavatn – Sýlingarhella.
Urriðavatn er grunnt vatn vestan Urriðaholts í Garðabæ. Vatnið er einnig nefnt Urriðakotsvatn eða Urriðakotstjörn. Urriðavatn myndaðist fyrir um 7300 árum þegar Búrfellshraun rann og hraun rann inn í dalverpi til móts við Urriðakot og stíflaði vatnið. Flatarmál vatnsins er um 13 hektarar, meðaldýpt þess er 0,70 m og mesta dýpi 0,90 m. Urriðavatn og aðliggjandi hrauðjaðar eru á náttúruminjaskrá.
Urriðakot er jörð í Garðabæ. Bærinn stóð suðvestan í Urriðakotsholti norðaustan við Urriðakotsvatn. Bærinn stóð nálægt miðju túninu. Suður frá bænum lágu traðir, hlaðnar úr torfi og grjóti.
Urriðavatn – rétt á Réttartanga.
Kvíaflöt heitir allmikið barð norðvestan við túngarðinn og ofan við veginn, sem lá norðvestur frá bænum. Kvíaflöt var gerð að túni skömmu áður en Urriðakot fór í eyði. Vegurinn, sem hér um ræðir, er Urriðakotsvegurinn nýrri. Hann var lagður um 1930 norðvestur úr túninu, yfir mýrina, yfir Vesturvik og um Hrauntangann, gegnum túnið á Setbergi á Setbergsveg vestan við bæinn á Setbergi. Hann var lagður sem bílvegur og var þá hætt að nota Urriðakotsveg eldri, sem lá til austurs frá bænum, en sá vegur var ekki bílfær.
Urriðavatn – Sýlingarhella.
Sá hluti hraunsins, sem skagar út í Urriðakotsvatn, kallast Hrauntangi, og er hluti af honum í Setbergslandi. Sá hluti Hrauntanga, sem skagar lengst út í vatnið til suðurs, heitir Mjóitangi. Réttartangi skagar austur úr Hrauntanga nokkru sunnan við mitt Vesturvik. Í Hrauntanga rétt norðvestan við Mjóatanga er stór klettur með sýlingu í. Hann kallast Sýlingarhella og er á mörkum Urriðakots og Setbergs.
Úr Sýlingarhellu lá markalínan í uppmjóan háan klett með klofavörðu upp á Stórakrók (nú fast við nýlega stækkun IKEA). Á Stórakrókshól var landamerkjavarða, en hefur nú verið rifin. Þá er Sýlingarhella ranglega skráð í Fornleifaskráningu Hafnarjarðar.
11. Bláberjahryggur
Bláberjahryggur.
Bláberjahryggur er misgengisprunga sem liggur um Bleiksteinsháls milli Kaldárselsvegar (Vatnshlíðar) og Hamraness. Norðvestur barmurinn er hærri og misgengið er mest um 3-4 metrar. Jarðskorpan hefur rifnað í sundur áður en Búrfellshraun rann og sést misgengið greinilega norðaustan Gráhelluhrauns þar sem það markar skilin milli Flóðahjalla og Setbergshlíðar.
Bláberjahryggur.
Nú er Ásfjallsbyggðin austanverð að byggjast upp og því verður stutt þaðan að gróningunum og skjólinu fyrir norðan og norðvestanáttinni suðaustan hryggjarsins.
Áður fyrr var hæðarsvæðið millum Vatnshlíðar og Ásfjalls nánast melgróningar þar sem Bláberjahryggurinn var nánast eini grasgróningurinn, en eftir að byrjað var að sá þar lúpínu virðist þar vera að verða torsótt náttúruleg gróðurmyndun.
12. Gráhelluhraun
Gráhelluhraun.
Búrfellshraun er samnefni yfir hraunasvæði sem teygir sig yfir stórt svæði í og ofan Hafnarfjarðar. Hraunin, fjórar lænur, runnu fyrir um 8000 árum en þá varð eldgos sem myndaði eldborgina Búrfell sem rís fyrir sunnan Hafnarfjörð. Hraunin nefnast ólíkum nöfnum eftir staðsetningu þeirra eða útliti, t.d. Smyrlabúðarhraun, Gráhelluhraun, Urriðakotshraun, Lækjarbotnahraun, Svínahraun, Urriðakotshraun, Stekkjarhraun, Hafnarfjarðarhraun, Garðahraun, Gálgahraun og Balahraun.
Í Gráhelluhrauni.
Skógræktarfélag Hafnarfjarðar hefur plantað myndarlegum skógi í Gráhelluhrauni og er hann aðgengilegur bæði gangandi, hjólandi og ríðandi. Í hrauninu eru t.d. Gráhellufjárskjólið sem og nokkrir minnisvarðar um frumkvöðla Skógræktarfélags Hafnarfjarðar.
Trjáplöntun í Gráhelluhrauni var eitt af fyrstu verkum félaga í Skógræktarfélagi Hafnarfjarðar og er jafnfram dæmi um bjartsýni, áræðni og dugnað þess fólks er ákvað árið 1947 að vinna hraunið undir trjárækt.
13. Urriðakotsfjárhús syðra
Urrriðakotshraun – Urriðakotsfjárskjólið syðra.
Í Landamerkjaskrá frá 1890 segir: „Urriðakot á hálfa Fjárhellra mót Vífilstöðum sem fyrrum hjetu Maríuhellrar framm í vörðuna sín megin á Norðurhellragjáarbarmi, og í stóra steininn á fremsta Tjarnholtinu með grasþúfu uppá, þaðan heimleiðis í vörðuna á miðri Þverhlíðinni þaðan í vörðuna á Flóðahjallatánni úr henni í Álp[t]artanga, þaðan í hellu sem er í miðjum hrauntanganum, kölluð Sýlingarhella úr henni í uppmjóan háan Klett með Klofavörðu uppá sín megin [við] Stóra Krók og í gamlar Fjárrjettargrjótgirðingar í moldarhrauni, og upp í áðurnefnda Urriðakots Fjárhellra.“
Urriðakotsfjárskjólið syðra.
Urriðakot er innan hinna fornu merkja á landi Garðakirkju á Álftanesi. Í landi jarðarinnar eru fjölmargar minjar, einkum tengdar fjárhaldi. Má í því sambandi t.d. nefna Urriðakotsfjárhella, Urriðakotsfjárhúss í Urriðakotshrauni, Sauðaskjóls, Urriðakotsrétta yngri og eldri og Urriðakotsfjárhúss syðra, sem var þeirra syðst. Syðra Urriðakotsfjárhúsið hefur lengst af verið talið minnst virt af öðrum framangreindum. Hraunið, sem nefnt hefur verið frá Búrfelli, nefnist Urriðakotshraun, jafnvel Urriðahraun og Urriðavatnshraun.
14. Selgjá – Búrfellsgjá
Búrfellsgjá / Selgjá.
Búrfellsgjá og Selgjá urðu til í miklu eldgosi fyrir u.þ.b. átta þúsund árum í litlum eldgíg, sem nefnist Búrfell. Í eldgosinu flæddi hraun úr gígnum niður á láglendið og út í sjó til norðvesturs. Hraunin í miðbæ Hafnarfjarðar, í Garðabæ og Gálgahraun úti á Álftanesi eiga þannig öll uppruna sinn í Búrfelli og Búrfellsgjá.
Gönguferð í Búrfellsgjá er skemmtileg og þægileg ganga sem hentar vel fyrir alla fjölskylduna. Á göngu um Búrfellsgjá sjást margskonar hraunmyndanir, litlir hellisskútar, stórar sprungur og svokölluð misgengi, og svo auðvitað sjálf eldstöðin sem fæddi hraunið af sér.
Selgjá – varða.
Má segja að á svæðinu komist fólk í beint samband við innri öflin í skel jarðarinnar undir fótum okkar, sjálfa uppsprettu landsins sem eldvirknin á Íslandi er, sprungusveima og umtalsverð misgengi.
Selgjá er framhald Búrfellsgjár til norðvesturs. Á millum þeirra er misgengi þar sem augljóslega má sjá hvernig austurhlutinn hefur sigið á móti hækkandi vesturhlutanum. Í Selgjá eru leifar 11 selstöðva frá fyrrum Álftanesbændum; selshús, stekkir og skjól. Þær eru vel þess virði að skoða og gaumgæfa.
15. Kaldárhraun / Gjár
Kaldárhraun – Gjár.
Kaldárhraun er eitt síðasta dæmið um heillegt og óraskað helluhraun í landi Hafnarfjarðar og er fræðslu- og útivistargildi svæðisins metið hátt. Á svæðinu eru fornminjar sem tengjast selbúskap, m.a. gömul gata, Kaldárstígur.
Kaldárhraun og Gjárnar í Hafnarfirði voru friðlýst sem náttúruvætti árið 2009.
Gjár.
Markmið með friðlýsingu Kaldárhrauns og Gjánna er að vernda helluhraunsmyndun og fagrar klettamyndanir í vestari hrauntröð Lambgjár upprunninni frá hinni kunnu eldstöð Búrfelli.
Í hrauninu og Gjárnar, þ.e. Norðurgjá, Suðurgjá og Lambagjá, sem náttúruvætti. Kaldárhraun er ekki síst sérstakt fyrir þann mikla hæðarmismun á austurhluta þess annars vegar og vesturhlutanum hins vegar. Stafar það af misgengi, sem gengur í gegnum hraunið vestan Lambagjár og nær allt frá sunnanverður Borgarstandi til norðurs um Smyrlabúð og Hjallana í Heiðmörk.
Í Gjánum, sem var fyrrum hrauntjörn, er hár stakur bergstandur, nefndur Álfakirkja.
16. Stórabollahraun
Stórabollahraun – Selvogsgata.
Stórabollahraun er talið vera um 2200 ára. Hraunið ber keim af dyngjugosi. Gígurinn, Stóribolli, mjög stór, er utan í vestanverðu Kóngsfelli (Konungsfelli) í norðanverðum Grindaskörðum ofan Hafnarfjarðar. Hraunið er nú að mestu undir Tvíbollahrauni, komið úr yngri gígum skammt sunnar í Skörðunum.
Stóribolli, upptök hraunsins, er stór og mikill gígur norðvestan í fellinu. Hraunrennslið var hvílíkt að það náði með rennsli sýnu, væntalega ómeðvitað, að stífla dalalægðir er síðar mynduðu Hvaleyrarvatn og Ástjörn.
Frá börnum Stórabolla er ágætt útsýni yfir undirlendið, allt til Hafnarfjarðar.
17. Tvíbollahraun
Tvíbollahraun.
Tvíbollahraun og Hellnahraun yngra runnu úr Bollunum í Grindarskörðum um 950 e. Kr. Í hraunum þess norðvestan við Markraka eru t.d. Dauðadalahellar, fallegar og margflóknar hraunrásir. Þarna gætu hafa runnið fyrstu hraunin á Íslandi eftir að búseta landnámsfólks hófst í landinu og hellar þess þá þeir fyrstu hellar sem mynduðust hér á landi á sögulegum tíma.
Í hraununum eru allmargir hellar, auk Dauðadalahellanna, s.s. Elgurinn undir Tvíbollum, Spenastofuhellir og Rósaloftshellir.
Jón Jónsson – jarfræðikort (samsett).
Eins og áður er getið varð eldgosið um það leyti er fyrstu landnámsmennirnir voru að setjast að hér á landi. „Meginhraunflóðið rann til norðurs og norðvesturs, hraunelfan klofnaði um hæðina, Melkrakan, austan við Dauðadali. Mjó álma úr því rann síðan milli hennar og Lönguhlíðar og breiddist nokkuð út þar vestur af, en meginhraunflóðið féll norður af Helgafelli og norður með því að suðvestan. Tvíbollahraun er allt að 18 ferkílómetrar að flatarmáli. Hraunið liggur yfir Stórabollahrauni að hluta, en er miklu minna umleikis.
Dauðadalir – jarðfall.
Dauðadalahellarnir eru í Stórabollahrauni, Þeir eru nokkrir, þ.á.m. Flóki. Leiðarendi, einn mest sótti ferðamannahellir á landinu, er einnig í Stórabollahrauni. Yfir honum vomir Tvíbollahraunið. Á einum stað hefur það náð að þröngva sér takmarkað inn í hellinn.
Upptök Tvíbollahrauns eru í framangreindum Tví-Bollum eða öðru nafni Mið-Bollum.
Tvíbollar.
Tví-Bollarnir eru tveir samliggjandi gígar í brúnum Grindarskarða, í um 480 m hæð yfir sjó. Hraunið hefur fossað niður bratta hlíðina niður á láglendið en einnig runnið í lokuðum rásum. Hraunið flæmdist síðan til norðurs milli móbergshnúka og klapparholta allt niður undir Hvaleyrarholt við Hafnarfjörð. Fyrir áhugasama er áhugavert að rölta upp Hlíðargötuna um Kerlingaskarð, millum Tvíbolla og Kerlingarhnúka eða bara ganga upp eftir gömlu Selvogsgötunni um Kristjánsdali og upp með austanveðu Konungsfelli.
18. Skúlatún
Skúlatún.
Skúlatún er óbrinnishólmi í Skúlatúnshraun, aflangur og vel gróinn. Þar telja sumir að byggð hafi verið fyrrum, en það verður að telja ósennilegt.
Þegar gengið er að Skúlatúni frá Bláfjallavegi, þangað er innan um tíu mínútna gangur, má sjá gróinn hrygg í fjarlægð. Þegar nær dregur má sjá þar óbrinnishólmann í Skúlatúnshrauni. Stígur liggur úr suðri að suðurhorni hólsins, en Skúlatún er stór gróin langhæð umlukin helluhrauni.
Skúlatún.
Sléttur stígurinn liggur með austurhlið hólsins og áfram áleiðis að Helgafelli. Annar eldri stígur liggur til norðvesturs frá hólnum. Hann er mjög þúfóttur og ómögulegt að greina hvort þarna hafa verið mannvirki fyrrum eða ekki.
19. Skúlatúnshraun
Skúlatúnshraun.
Skúlatúnshraun (Stórabollahraun) sem rann fyrir um 2000 árum. Hraunið er að mestu helluhraun með fallegum hraunreipum og öðrum jarðfræðidjásnum.
Nokkrir gervígígar í Skúlatúnshrauni sýna hvar vötn og/eða sjór hafa legið þegar fyrri hraun runnu út í sjó. Þessir gervigígar eru taldir myndaðir eftir ísöld og eldri en hraunin í kring, þar með talin Skúlatúnshraun og Tvíbollahraun, sem liggur ofan á hinu fyrrnefnda.
Gervigígur.
Gervigígarnir eru til marks um að fyrir tíma Skúlatúnshrauns og Tvíbollahrauns hafa hraun runnið sömu leið til sjávar en þegar þeir myndast þeytast upp hraun og setlög. Er þetta ástæðan fyrir því að í gervigígunum í Skúlatúnshrauni megi meðal annars finna skeljar í bland við klepra og gjall en skeljarnar hafa verið undan ströndinni sem hraunið rann yfir.
Stórabollahraun (Eldra Hellnahraun) og Tvíbollahraun (Yngra Hellnahraun) eru mjög lík í ásýndum og lengi vel hefur þótt erfitt að greina þau að.
Skúlatúnshraun.
Skúlatúnshraunið, líkt og Tvíbollahraunið, hefur komið úr Brennisteinsfjallakerfinu og hefur það runnið svipaða leið til sjávar. Er hraunið komið suðaustan úr Stórabolla sem er, líkt og Tvíbollar, í Grindaskörðum. Breiddi hraunið mjög úr sér sunnan og austan við Helgafell og rann svo sömu leið og Tvíbollahraunið suður fyrir Helgafell, í norðvesturátt með Gvendarselshæð, vestur með Kaldárseli og til sjávar í Hraunavík. Er hraunið nú undir nýrri hraunum að miklu leyti en kemur fram á nokkrum stöðum, til dæmis við Hvaleyrarvatn, Ástjörn og við sjóinn vestan Hvaleyrarholts.
20. Óbrinnishólahraun
Óbrinnishólahraun.
Kapellu- og Óbrinnishólahraun (-bruni) eru með þeim yngstu í Hafnarfirði og skilja sig frá öðrum, reyndar með ólíkum hætti því hið fyrrnefna er að miklum hluta úfið kargahraun en hið síðarnefnda slétt helluhraun næst upptökunum, bæði þó með samfelldri ráðandi mosaþembu.
Óbrinnishólabruni á (skv. fyrri rannsóknum) að hafa runnið 190 f. Kr. og Kapelluhraun (Nýjahraun/Bruninn) árið 1151 e.Kr. Kerin utan í Undirhlíðum, sem eru eldri en Óbrinnishólahraun, gætu hafa ruglað heildarmyndina.
Óbrinnishólar ofan Hafnarfjarðar.
Um 1340 ára aldursmunur ætti því vera á hraununum, en þess virðist þó fljótt á litið ekki sjást glögg merki, hvorki gróðurlega né jarðfræðilega. Mun líklegra er að Óbrinnishólahraunið hafi runnið í sömu goshrinu og Bruninn og þá einungis skömmu áður á jarðfræðilegan mælikvarða (á innan við 300 ára tímabili).
Gíga Óbrinnishólahrauns má sjá beggja vegna Bláfjallavegar.
21. Fjárskjól í Hellnahrauni
Hellnahraunsfjárskjól.
Undir Stórhöfða, skammt vestan við Stórhöfðastíg er heillegt fjárskjól í Selhrauninu. Fjárskjól þetta hefur enn ekki ratað inn í fornleifaskráningu Hafnarfjarðar, líkt og svo margt annað, einhverra hluta vegna. Það er í landi Hvaleyrar og hefur væntanlega tengst minjunum umhverfis Hvaleyrarsel, s.s. stekkjum o.fl., sem þar eru, bæði við Selhöfða og í Seldal. Líklegt má telja að skjól þetta hafi verið nýtt sem nátthagi, a.m.k. að hluta til.
Fjárskjólin eru 165 á Reykjanesskaganum, flest í hraununum ofan Hafnarfjarðar og ofan Vatnsleysustrandar. Um eru að ræða leifar fyrri búskaparhátta þegar fjárbúskapur var önnur af tveimur stoðum samfélagsins. Hin var útræðið.
Hellnahraun – fjárskjól.
Enn má víða sjá minjar fjárskjólanna, langflestar í skútum, hellum eða undir slútandi klettum. Fyrirhleðslur eru jafnan úr tilfallandi efni; grjóti með dyraopum. Skjólin eru algengari í hraununum á vestanverðum Skaganum, enda aðstæður þar sérstaklega hagstæðar til skjóls fyrir fénað en á berangri og jökulsorfnum hlíðum hans að austanverðu, að Þingvallasvæðinu slepptu. Þau má gjarnan finna nálægt bæjum eða við aðra nýtingarstaði, s.s. selin.
Hús voru ekki byggð sérstaklega yfir fé á þessu landsvæði fyrr en á 20. öld. Þangað til var notast við náttúruleg skýli með smávægilegum lagfæringum.
Fjárskjól í Hellnahrauni (Stórhöfðafjárskjól).
Skjól nálægt bæjum voru jafnan nefnd ból, sauðahellir eða lambakró. Við selin voru þau yfirleitt nefnd eftir örnefnunum, sem hýsti þau, s.s. Þúfhólsskjól, Grænhólsskjól, Sjónarhólsskjól, Meitlaskjól, Tóhólaskúti, Skógarnefsskjól, Vatnagarðahellir, Katlahraunsskjól, Sauðabrekkuskjól og Hrauntunguskjól, eftir staðarheitinu; Eimuselsskjól og Setbergsselshellir.
Stórhöfðafjárskjól.
Auk þess má nefna Litlalandsfjárskjól, Hamarskotsselshellir, Fornaselshellir, Kálffellsskjól og Þingvallahellir, eftir ábúandanum; Oddshellar, Þorsteinshellir og Gvendarhellir (Arngrímshellir) eða eftir tiltekinni kind; Gránuskúti og Kápuskjól. Þar sem hellar voru langir var hlaðið fyrir rásina innanverða til að takmarka frekari aðstöðu fjárins, s.s. í Bjargarhelli og Strandarhelli í Selvogsheiði og Rauðshelli í Helgadal.
Fjárskjól nálægt byggð hafa nánast öll verið eyðilögð vegna byggingaframkvæmda. Nýjasta dæmið er fjárskjólið í Dalnum milli Grísaness og Hamraness við Hafnarfjörð.
22. Bruninn
Hrauntungur.
Birkið í Hrauntungum hefur náð sér vel á strik í skjóli Brunans (Kapelluhrauns) og er orðið allhátt. Í Brunntorfunum þar skammt sunnar hefur vaxið upp á tiltölulega skömmum tíma myndarlegur skógur í bollóttum og hólóttum hlíðunum. Þegar trjánum var plantað í Brunntorfum Hrútargjárdyngjuhrauns, var þess ekki, eins og svo víða annars staðar, gætt að hlífa hinum gömlu götum um hraunlænurnar heldur trjám stungið niður hvar sem skjól var að finna. Ekki er víst að skógræktarfólkið hafi haft auga fyrir götunum eða það metið þær nokkurs. Fólk hefur löngum blindast af litlum trjáplöntum jafnt sem stórum. Í fornminjalögum hafa löngum verið ákvæði að ekki megi planta trjám í 15-20 metrum frá fornleifum, en skógræktarfólk hefur löngum talið í lagi að setja niður skóg hvarvetna í lægðum og dældum.
Hrauntunguskjól.
Ísland er nú svo fallegt land að það er óþarfi að hindra útsýnið til dýrðarinnar. Svæðum þessum hefur jafnan verið úthlutað til áhugasamra einstaklinga um skógrækt á sínum tíma með kröfum um að þeir væru meðvitaðir um ábyrgð þeirra og skyldur.
Hrauntungustígurinn liggur frá Áslandi um Hádegisskarð með Hamranesi og suður yfir Brunann að Hrauntungum. Þar hefur stígurinn vikið á löngum kafla fyrir efnisnámum Skógræktar ríkisins. Bera þær með sér einstakan vitnisburð hins einsleita gildismats. Í Hrauntungum er Hrauntungufjárskjólið, eitt af mörgum slíkum í hraununum.
23. Straumssel
Straumssel.
Í Hrútadynngjuhrauni eru nokkur sel, s.s. Straumssel, Gjásel, Fornasel, Óttarsstaðasel, Lónakotssel og Hvassahraunssel.
Straumsselið er eitt hið merkilegasta á Reykjanesskaganum. Seltætturnar eru í Straumselstúni. Þarna stóð bær fram á síðustu öld, sem Guðmundur Tjörvi lét reisa, þ.á.m. timburhús. Bærinn brann síðar. Áður var faðir hans, Guðmundur (sonur Krýsuvíkur-Gvendar) um tíma skógarvörður í Almenningum og hélt þá til í selinu. Megintóftirnar í Straumssel eru af bæ Guðmundar. Selshúsin sjálf eru skammt austan hans.
Seltúnsgarðar liggja um nokkurn hluta túnsins. Fjárhús eru hér innangarðs sem og Selsgarðurinn og matjurtargarður. Vatnsstæði er í skúta norðan við þær, Selsbrunnurinn. Hlaðin hestarétt er vestan við Selstúnið.
Straumssel – selið.
Í Straumsseli var búið stundum á 19. öld. Síðast á árunum 1890-1895. Bæjarhúsin eyddust af bruna og hefur ekki verið búið þar síðan. “Í suðri sést í Hafurbjarnaholt, kennt við Björn Gnúps-Bárðarson, Hafur-Björn, sem samninginn gerði við bergbúann forðum. Gerðu þeir helmingaskipti í fjáreign. Segir sagan að þá hafi komið hafur og hrútur í féð og var þá sem tvö höfuð væru á hverri skepnu. Gerðist Björn þá fjárríkasti bóndi á Suðurnesjum”.
Straumssel.
Seltúngarðar liggja um nokkurn hluta túnsins. Bæjarhúsin eru innangarðs. Innan Selsgarðsins var matjurtargarður.
Ofan og austan við Straumsselið er Straumsselshæð. Sunnan í henni er Straumsselshæðarskjólið.
Straumsstígurinn kemur í selið ofan við hestaréttina. Líklega hefur hún verið notuð af hestafólki, t.d. þeim sem þurftu að hitta Guðmund skógarvörð í bústað hans í Straumsseli á meðan hrístakan stóð yfir. Einnig hefur heimilisfólk í selinu notað hestana t.a.m. til hrísflutninga.
24. Brunntorfufjárskjól
Brunntorfufjárskjól.
Í Hrútadyngjuhrauni eru allnokkur fjárskjól. Eitt þeirra er í jarðfalli á annars sléttu helluhrauninu sunnan við Brundtorfur (Brunatorfur/Brunntorfur). Í því er krosshleðsla, tveir hlaðnir gangar í Y frekar en í X. Þeir skiptust niður í sitthvort hellisopið. Fyrir innan eru rúmgóðir fjárhellar. Hleðslur eru inni í þeim nyrðri.
Skjólið sést vel með þrjár vörður á hraunhólum til austurs. Ofan þess er lítil varða, en hún sést ekki fyrr en ca. tíu metrar er að skjólinu.
Brunntorfufjárskjól.
Líklegt er að skjólið hafi verið ætlað svipað hlutverk og fjárborgirnar fyrrum, þ.e. fyrir fé í útigangi sem það gæti leitað til í vondum veðrum.
Skammt sunnan við hellana liggur Stórhöfðastígur upp hraunið. Hann er varðaður frá Krýsuvíkurveginum áleiðis upp að Fjallinu eina. Þarna ofar, skammt sunnan og vestan við skógræktina í Brunnatorfum eru nokkri grónir hraunhólar. Vörður eru hraunhólunum skammt frá en til vesturs er komið. Þær eru ágætir vegvísar að fjárskjólinu, en ofan þess, þegar nær er komið, er lítil varða.
25. Hrútagjárdyngjuhraun / Markavarða
Markavarða.
Hrútagjárdyngja er um 4.500 ára hraundyngja sem þekur um 80-100 km² lands. Alls rúmir 3 rúmkílómetrar af hrauni. Dyngjan er með stórum toppgíg og skorin djúpum gjám sem kunna að vera merki um ris vegna kvikuinnskota. Hrútagjárdyngja er einn af stærstu hraunskjöldum á Reykjanesi. Í hrauninu er hægt að finna allmarga hraunhella, þ.á.m Steinbogahelli, Maístjörnuna og Híðið.
Markavarða.
Í daglegu tali gengur stærsti hluti hraunsins undir nafninu Almenningur. Ljóst er, þegar gengið er um Dyngjuna og umhverfis hana, að hér hefur ekki verið um eina goshrinu að ræða heldur a.m.k. tvær eða fleiri. Nýjustu ummerkin sjást hvað best suðaustast í Hrútagjárdyngjunni. Þar er gígur og hrauntröð. Verksummerki eftir miðkaflan sjást hins vegar gleggst vestan við mikla hrauntjörn sunnanlega á dyngjusvæðinu og í hrauntröð út frá henni til norðurs. Þar hefur glóandi hraunkvikan leitað út úr gamla dyngjusvæðinu nyrst í henni og myndað ábreiðu næst dyngjunni.
Markavarða – merki.
Í skrá Gísla Sigurðssonar fyrir Þorbjarnarstaði í Hraunum segir: „Úr Hafurbjarnarholtsvörðu lá landamerkjalínan um Nyrztahöfða og um Norðurhöfðaslakka, á Mjóhöfða og um Miðhöfðaslakka, þaðan í Fremsthöfða á móti Straumslandi í Þrívörður“. Gísli Sigurðsson segir, að þær hafi verið nefndar Lýritti. Ljóst er að markalínan lá austur og ofan við Brundtorfur (Brunn-, Brunatorfur) og kom þar á Stórhöfðastíg, sem lá svo áfram vestur að Fjallinu eina suðvestan Fremstahöfða.
Hvað sem öllum örnefnum í þessu annars kennilauslega hábungusvæði Hrútargjárdyngjuhrauns er Markavarðan er undirstrikar landamerki Þorbjarnarstaða og Straums efst á norðanverðri hraunbúngunni. Varðan sú er mjög vel sýnileg frá Krýsuvíkurvegi í vestri.
26. Fjallið eina / Smágígar
Fjallið eina. – Stórhöfðastígur.
Fjallið eina er móbergshnjúkur (223 m.y.s.) skammt vestan við Krýsuvíkurveg, norður af Sveifluhálsi fyrir sunnan eða suðvestan Óbrinnishólabruna. Efst á kolli þess er grágrýtishraunsstapi, ágætt dæmi þess að fjallið hafi orðið til undir jökli síðasta jökulsskeiðs en gosið náð upp úr ísbreiðunni og kollurinn þá myndast.
Stórhöfðastígur liggur frá Ási um Hádegisskarð og Dalinn (Ásflatir), sniðhallt yfir Bleiksteinsháls, út á Selhraunið að Stórhöfða, upp með honum að vestanverðu uns hann beygir yfir Hellnahraunið yngra og Brunann í átt að Snókalöndum. Þar fer hann yfir Krýsuvíkurveginn og síðan suður hraunið upp að Fjallgjá, fylgir misgengi að Fjallinu eina, upp með því að austanverðu að austurjaðri Hrútagjárdyngju og með upprisuvegg hennar að Undirhlíðaleið.
Fjallið eina – hraunmyndun norðan þess.
Kapelluhraun (syðsti hluti þess nefnt Nýibruni) er hluti af hraunum sem runnu á tímabilinu frá árið 1151 til um 1180 í Krýsuvíkureldum. Kapelluhraun er úfið apalhraun og rann úr gossprungu sem var alls um 25 km löng. Sunnan á skaganum rann þá einnig Ögmundarhraun í sjó fram. Kapelluhraun rann aðallega frá gígum við Vatnsskarð sem nú heyra sögunni til vegna gjallvinnslu. Í sama gosi rann hraun frá röð minni gíga sem liggur meðfram Undirhlíðum og norður um Gvendarselshæð, auk annarra smærri nálægra jaðarsettra hrauna líkt og sjá má austan og norðan við Fjallið eina. Dæmi um eina slíka staka „smáhraunslettu“ má sjá héðan hér umleikis.
Fjallið eina (Grétar Ó. Fells):
Fjallið eina. Grænadyngja og Trölladyngja fjær.
Leita ég afdreps um sléttunnar slóð.
Slétturnar engu leyna.
Ég þarf að fela mig fyrir þjóð,
finna mig sjálfan og yrkja ljóð,
minnast við mold og steina.
Stórhöfðastígur.
Þess vegna kýs ég að flýja á þinn fund
Fjallið mitt góða eina,
láta þig geyma mig, stytta mér stund
stirðnuðu vængjunum lyfta’ yfir grund,
gróðurreit mannlegra meina.
27. Geldingahraun /Selhraun
Krossstapar.
Hraunafurð Geldingahrauns, sem er að mestu eldra hraun undir Afstapahrauni, rann sem mjór taumur alla leið niður að ofanverðum Þorbjarnarstöðum í Hraunum. Geldingahraunið er augljóst vestan Kapelluhrauns, en er grafinn að hluta undir yngri hraunum (Kapelluhrauns frá 1151) utan smáskækils sem stendur upp úr og nefnist nú Selhraun. Hluta Selhraunsins má enn sjá í eyðulegð hraunsins ofan Leynis austan Kapelluhrauns. Líkt og fyrr segir voru ýmis hraun í gegnum tíðina nefnd „Selhraun“, en nafngriftin var fremur dregin af seinni tíma nýtingunni en fyrri tíma tilurðinni.
Gerðisstígurinn liggur upp um Selhraun frá Gerði ofan Straumsvíkur að Neðri-hellum, Vorréttinni, að Efri-hellum og upp í fjárskjólið (Kolbeinshæðarfjárskjól) í Kolbeinshæðum.
Hraunskrossstapi.
Geldingahraun er dæmi um hraun frá því fyrir landnám með afliggjandi hrauntungu runna undan halla í „hinu forna“ landslagi Hrútargjárdyngjuhraunsins, allt frá upptökum, er náði langleiðina að eldri hraunum ofan Hafnarfjarðar. Nýrri hraunin eru t.d. Afstapahraun, Tvíbollahraun, Ögmundarhraun, Kapelluhraun (Nýjahraun/Bruninn) og jafnvel hluti Óbrinnishólahrauns. Tilurð allra framangreindra hraunanna lýsa vel mótun þess lands sem vestanverður Hafnarfjarðarbær stendur nú á – föstum rótum. 
Hraunin ofan Hafnarfjarðar – jarðfræðikort ISOR lagt ofan á loftmynd af umdæmi Hafnarfjarðar.
Markrakagil og Ráðherraflöt
Höfundur þessarar örnefnalýsingar um Krýsuvík er Gísli Sigurðsson lögregluvarðstjóri í Hafnarfirði, en Svanur Pálsson afritaði 2004 eftir eintaki, sem varðveitt er á Bókasafni Hafnarfjarðar.
Markrakagil.
Aðalheildarmenn voru Ólafur Þorvaldsson og Krýsuvíkurbræður, synir Guðmundar í Krýsuvík, aðallega tveir; voru fluttir til Hafnarfjarðar, annar bjó á Holtsgötu, en hinn í Þorgeirstúni. Unnið á milli 1960–70.
Hér er fræðst um svæðið um og í kringum Vatnsskarð á mótum Undirhlíða og Sveifluhálss, sem ku fyrrum hafa verið nefnt „Melrakkaskarð“.
„Krýsuvík [var] fornt höfuðból í Grindavíkurhreppi. Nú í eyði. Kirkjustaður, annektia ýmist frá Strönd í Selvogi eða Stað í Grindavík.
Vatnsskarð og Undirhlíðar – kort.
L.M. línan af Undirhlíðum liggur um Markrakagil, sem einnig ber ýms önnur nöfn, svo sem: Mar-krakagil, Marrakagil, Melrakkagil, Markrakkagil. Gil þetta á að vera fjórða gil í Undirhlíðum frá Vatnsskarði að telja, en öll eru þau nafnlaus. Niður undan Undirhlíðum liggur Undirhlíðavegur eða Krýsuvíkurvegur gamli, sem lá frá Hafnarfirði upp í Námur og Krýsuvík. Undan öðru gili er lítil flöt, nefnist Ráðherraflöt. Svo segir að eitt sinn á búskaparárum Jóns Magnússonar í Krýsuvík 1900–1912 þá hittust þeir þarna á flötinni Jón bóndi og Hannes Hafstein ráðherra. Þar af kom nafnið.
Hálsgígur.
Hér spölkorn vestar var komið að miklum gíg, sem nú er horfinn. Nefndist hann Hálsgígur. Vegurinn lá sunnan undir honum að Vatnsskarðshálsi hrygg lágum, sem lá út úr Undirhlíðum eða Undirhlíðarhorni. Vegurinn lá upp á hálsinn og niður af honum og sveigir þá inn undir Vatnsskarð. Hér á hrauninu rétt við voru tveir gígar, gjallhaugar miklir, er nefndust Rauðhólar, Rauðhóll eystri og Rauðhóll vestri. Milli þeirra lá Vatnsskarðsstígur út að Fjallinu eina. Við stíginn sagði Guðmundur Tjörvi bóndi í Straumi 1895–1925, að væri greni það sem við hefði átt að miða þegar landamerkin voru gerð 1890, því Vatnsskarð væri hið eiginlega Melrakkaskarð. Vatnsskarðsgreni er því þarna á hrauninu og Vatnsskarðsflöt neðanundir skarðinu. Frá Sandfellsklofagígum, Rauðhólum og Hálsgíg er runnið hraun það sem kallað er Nýjahraun og er nokkuð af því hér og heyrir því Krýsuvík til.“
Jón Jónsson, jarðfræðingur, nefndi síðar Rauðhóla einu nafni Hraunhól.
Heimild:
-Örnefnalýsing fyrir Krýsuvík, Gísli Sigurðsson.
Vatnsskarð og nágrenni – loftmynd.
Ölfusárbrú – skilti
Sunnan Ölfurárbrúar er upplýsingaskilti. Á því má lesa eftirfarandi:
Ölfusárbrú – skilti.
„Árið 1891 var byggð hengibrú yfir Ölfusá. Það var fyrir forgöngu Tryggva Gunnarssonar, síðar alþingismanns og bankastjóra, sem húsið Tryggvaskáli heitir eftir. Brúin var þá stærsta mannvirki á íslandi. 5. september 1944 slitnuðu eystri burðarstrengirnir, en brúin hafði þá þjónað Sunnlendingum í 53 ár. Brúnni var lyft og hún notuð til ársoka 1945. Núverandi hengibrú var byggð árið 1945, og opnuð fyrir almenna umferð 21. september það ár. Tók smíði hennar aðeins fimm og hálfan mánuð. Brúin er 84 metrar að lengt milli brúarstólpa auk 50 metra landbrúar. Breiddin er 8.47 metrar. Þyngd brúarinnar er um 2.150 tonn. Þar af er steypan 1.900 tonn en járnbrúin 253 tonn. Gamla járnbrúin var aðeins um 50 tonn.“
Ölfusárbrú 1911.
Hólmur – saga og nálæg braggahverfi
Hólmur er jörð í lögsagnarumdæmi Reykjavíkur. Það var efsta býlið í Reykjavík. Það stendur við Hólmsá í jaðri Hólmshrauns, sunnan Suðurlandsvegar. Jörðin var árið 1234 orðin eign Viðeyjarklausturs.
Hrauntún – rétt við Gvendarbrunna.
Í Jarðabókinni frá 1703 er sagt frá jörðinni Hraunstún sem hafi verið milli Hólms og Elliðavatns og að þar hafi verið kirkjustaður en Hrauntún farið í eyði og bærinn verið fluttur að Hólmi. Við fornleifaskráningu árið 1981 kom í ljós að kirkjugarður hefur verið skammt frá bæjarhúsum á Hólmi. Eftir siðaskiptin varð Hólmur konungseign. Í jarðabókinni frá 1703 segir að skógur sé aldeilis eyddur að Hólmi og lítið hrís sé þar. Hólmur var í ríkiseigu til ársins 1960 en var þá keypt af Reykjavíkurborg. Ekki er búskapur á Hólmi.
Hólmur – loftmynd 2025.
Býlið Bakkakot byggðist úr landi Hólms árið 1950 sem og sumarhúsabyggð á bökkum Hólmsár og Suðurár. Á stríðsárunum voru braggahverfin Camp Aberdeen, birgðageymslan Geitháls Dump við Geitháls, Camp Phinney, Camp Omskeyri, Camp Clapham, Camp White Heather, Camp Waterloo og Camp Swansea.
Jarðarmörk Grafar og Hólms liggja um Almannadal.
Hólmur í landi Reykjavíkur 1703.
Í „Fornleifaskráningu vegna tvöföldunar Suðurlandsvegar frá gatnamótum við Vesturlandsveg austur að Hólmsá“ frá 2010 segir m.a. um sögu Hólms:
„Hólmur er efsta býlið í lögsagnarumdæmi Reykjavíkur. Það stendur við Hólmsá í jaðri Hólmshrauns, sunnan Suðurlandsvegar. Ekkert er vitað um upphaf byggðar þar. Jörðin hefur orðið eign Viðeyjarklausturs um 1234 en í máldagaskrá um eignir staðarins segir: „Hamvndur gaf til staðarins holm þann. er liggr j elliða am. niðr fra Vatzenda holmi.“
Jarðarinnar er getið í skrá um þær jarðir sem komið höfðu undir Viðeyjarklaustur síðan Páll ábóti kom til Viðeyjar: „Hólmur xxx c.“
Hólmur – örnefni.
Í jarðabókinni 1703 segir og á þessa leið: „Hrauntún segja menn, að heitið hafi jörð til forna og legið í millum Hólms og Elliðavatns. Þar sjást enn nú girðingaleifar eftir og ef grannt er athugað nokkur hústófta líkindi. Túnið er eyðilagt og komið í stórgrýti og hraun. Þar segjast menn heyrt hafa að kirkjustaður hafi verið til forna, og til líkinda þeirri sögn heita enn nú í vatninu þar rjett framundan Kirkjuhólmar. Eru það munnmæli, að þegar þetta Hrauntún lagðist í eyði, hafi bærinn þaðan frá þangað færður verið, sem nú er jörðin Hólmur.“ Ekki verður frekar um þetta sagt en Kirkjuhólmatjörn er í landi Hólms og minnir á áðurnefnda kirkju. Við fornleifaskráningu árið 1981 kom í ljós að kirkjugarður hefur verið skammt frá núverandi bæjarhúsum á Hólmi og má ætla að á þeim slóðum hafi kirkja staðið.
Hólmur að vestanverðu árið 1909.
Jörðin varð við siðaskiptin konungseign svo sem aðrar klausturjarðir. Í Jarðabókinni 1703 er greint frá margháttuðum kvöðum sem hvíldu á ábúandanum á Hólmi. Segir meðal annars frá því að ábúandi þurfti að fara í verslun á Eyrarbakka fyrir Bessastaðamenn og tók ferðin viku í hvert sinn. Jarðabókin greinir einnig frá því að á Hólmi sé skógur aldeilis eyddur en hrísrif orðið naumlegt. Jörðin hélst í eigu ríkisins fram til um 1960 er borgin keypti hana.
Enginn búskapur er á Hólmi lengur. Bakkakot byggist frá Hólmi árið 1950 auk sumarhúsabyggðar sem er á bökkum Hólmsár og Suðurár. Túnakort er til af bæjarstæði Hólms frá 1916. Má þar sjá skipulag svæðisins frá þeim tíma. Á stríðárunum voru braggahverfin Camp Aberdeen og birgðageymslan Geitháls Dump við Geitháls.“
Hólmur – op Mannabeinahellis.
„Fyrir sunnan [norðan] Gamlagarðinn er Mannabeinahryggur. Þar er langur hellir. Þar fundust bein.“ (Ö.Hólmur 1:1 og 1:2).
Í túninu, um 30 m norðan við garðinn, liggur lár hraunhelluás í A-V, og er grasi gróinn. Í hryggnum er hellir, beint í suður [norður] frá Gamla garði. Opið er mjög þröngt. Árið 1912 fór Karl E. Norðdahl, bóndi í Hólmi, inn í hellinn með ljós og fann mannabein þar innst. Nöfnin Mannabeinahellir og Mannabeina- hryggur, sem til eru í örnefnalýsingu, segir Karl hafa til komið eftir þetta, en aldrei hafi hryggurinn verið nefndur þessu nafni. Kvað hann þetta vera eina skiptið sem fundist hafi mannabein þarna.
Herbúðir
Hólmur – braggahverfi um 1940.
Herbúðirnar voru nokkrar rétt norðan við Geitháls, í landi Hólms, en þar er enn hægt að sjá herminjar. Þetta voru birgðageymslur. Á stríðárunum voru braggahverfin Camp Aberdeen og birgðageymslan Geitháls Dump við Geitháls. Á hernámstíma voru Camp Swansea og Camp Phinney norðan við Suðurlandsveginn og þar er að finna nokkra braggabotna og aðrar minjar frá þeim tíma. Um 1949 var hafin framleiðsla á steinull í einum stóra bragganum sem áður hafið verið notaður sem kvikmyndahús af setuliðinu. Efni til steinullargerðar var sótt í Rauðhóla.
Geitháls – Kampasvæðið Aberdeen að ofanverðu í Hólmsheiði.
Braggahverfin Camp Aberdeen og birgðageymslan Geitháls Dump voru við gamla Þingvallaveginn. Austar með gamla Suðurlandsveginum voru Camp Omskeyri og Camp White Heather. Eftir að herinn hvarf á braut nýttu Íslendingar hluta af mannvirkjum sem herinn skildi eftir sig. Búið var í tvemur húsum sem tilheyrðu Camp Phinney fram eftir 20. öldinni, í Heiðarhvammi og Heiðarseli. Búið er að rífa alla bragga og hús sem voru þar sem Camp Swansea og Camp Phinney voru en ennþá er hægt að sjá vegakerfi, braggabotna og skotgrafir eftir herinn á þessum svæðum.
Hólmur – stekkur.
Bakkakot var byggt í landi Hólms árið 1950. Á bökkum Hólmsár og Suðurár sunnan þjóðvegarins hófu að rísa sumarhús, líklega fyrst á kreppuárunum en síðan einkum á árum seinni heimsstyrjaldar. Þá var húsnæðisekla mikil í Reykjavík og sum húsanna voru og hafa í gegnum tíðina verið notuð sem heilsársbústaðir. Mörg þessara húsa standa enn í dag og árið 1964 voru byggð sumarhús norðan við Suðurlandsveg í Hólmslandi.
Hólmur – fiskþurrkunahjallar í Mjódal í Hólmsheiði.
Á tímabilinu 1940–1965 voru einnig byggð nokkur sumarhús á þeim hluta Hólmslands sem liggur norðan Suðurlandsvegar, meðal annars Bláskógar, Fagrihvammur og Litlihvammur.
Á árunum 1965–1980 voru nokkur svæði á Hólmsheiði tekin undir skreiðaþurrkun þar sem fiskur var hengdur upp á timburtrönur sumarlangt til þurrkunar, þau svæði voru í Mjódal og austur af.
Hólmur – braggahverfin og önnur í nágrenninu.
Fyrstu byggingarnar á svæðinu ofan Hólms eru líklega mannvirki eftir setuliðið, þar var braggahverfið Camp Swansea sem hýsti breskar skriðdrekasveitir. Enn má greina töluverð ummerki eftir herinn á svæðinu og voru þau skráð. Herinn lagði heilmikið vegakerfi um þetta svæði, þetta voru rauðamalarvegir en mölin var sótt í Rauðhóla. Vegirnir lágu margir í
hringi svo auðveldara væri fyrir skriðdreka að keyra um þá. Margir vegirnir eru enn í notkun eins og vegurinn upp í Mjódal. Aðrir hervegir eru enn vel greinilegir en vaxnir mosa og lúpínu. Á loftmynd frá 1954 má sjá mikið af slóðum og vegum en einungis hluti þeirra var eftir herinn. Á svæðinu, sem og víðar á Hólmsheiði, hefur trjágróðri verið plantað og hefur það breytt ásýnd heiðarinnar mikið. Það sama gerir lúpína sembreiðir úr sér á svæðinu.
Camp Phinney (1940)
Camp Phinney – kvikmyndahús og síðar steinullarverksmiðja.
Gróðri vaxnar steypuleifar og hugsanlega niðurgröftur í vesturhluta. Miðað við ljósmynd af steinullarverksmiðjunni eru það leifar af norðurhluta grunnsins sem eru greinanlegar.
Stór braggi stóð um 20 m norðan við gamla Suðurlandsveginn, 61 m norður af þeim núverandi og um 70 m vestur af Nesjavallaleið. Bragginn og athafnasvæði við hann sést greinilega á loftmynd frá 1954. Bragginn sneri í austur-vestur og af loftmyndinni og ljósmynd að dæma var annar minni sem sneri þvert á hann við vesturgafl hans, ásamt húsi á milli þeirra.
Bragginn var notaður sem kvikmyndahús á hernámsárunum en var breytt í steinullarverksmiðju 1949. Fyrst var notað gjallgrjót úr Rauðhólum en seinna var farið blanda það með grágrýti, sem þótti gefa betri raun.
Camp Aberdeen (1940)
Hólmur – loftmynd; Camp Aberdeen 1954.
Í dag sjást steyptir braggagrunnar á svæðinu.
Herbúðirnar voru austan við gamla Þingavallaveginn ( Hafravatnsveginn) Um 350 m fyrir austan Geitháls.
Camp Omskeyri (1940)
Steinsteyptir kantar og ummerki eftir legu bragganna í Camp Omskeyri.
Vegurinn er lagður rauðamöl, uppgróinn, greinilegastur þar sem hann beygir niður að ánni.
Vegur sem liggur frá gamla Suðurlandsveginum með suðausturhlið heimatúns (0-30) Geitháls og niður að uppþornuðum árfarvegi Hólmsár.
Camp Clapham (1940)
Hólmur – Camp Chipman; loftmynd 1954.
Herbúðirnar voru austan við gamla Þingavallaveginn ( Hafravatnsveginn) Um 350m fyrir austan Geitháls.
Camp White Heather (1940)
Nokkur ummerki eru eftir veru hersins á svæðinu.
Herbúðirnar Camp White Heather voru norðan við brúna yfir Hólmsá og uppi í Kotásnum, þar sem nú er íbúabyggð. Þar hafðist við lítil undirfylking skriðdrekaliðs.
Camp Waterloo (1940-1971)
Hólmur – Camp Waterloo.
Fyrir vestan Hafravatnsveg, um 800 m fyrir norðan Geitháls. Á Hoffmannaflöt (nú fangelsi).
Camp Swansea (1940)
Hringlaga niðurgrafin skotgröf við jarðfastann stóran stein með uppmokstri í kring. Ofaná er steinaröð sem raðað hefur verið hringinn. Hæst sunnanmegin.
Á Hólmsheiði efst á lágri hæð um 245 m norður af Suðurlandsvegi við afleggjarann að Hólmi er skotgröf frá tímum hersetunnar sem tilheyrði Camp Swansea og sést á loftmynd frá 1954. Um 90 m norðvestur af er steyptur grunnur.
Heimildir:
-https://is.wikipedia.org/wiki/H%C3%B3lmur
-Fornleifaskráning vegna tvöföldunar Suðurlandsvegar frá gatnamótum við Vesturlandsveg austur að Hólmsá, Reykjavík 2010.
-Túnakort af Hólmi 1916.
-Íslenzkt fornbréfasafn, I. bindi, 507.
-Íslenzkt fornbréfasafn , III. bindi, 598.
-Diplomatarium Islandicum [Íslenzkt fornbréfasafn. Hér eftir D.I.], sem hefir inni að halda bréf og gjörninga, dóma og máldaga, og aðrar skrár, er snerta Ísland eða íslenzka menn, I.-XV. bindi , Hið íslenzka bókmenntafélag, Kaupmannahöfn og Reykjavík, 1857-1950.
-J. Johnsen: Jarðatal á Íslandi, með brauðlýsingum, fólkstölu í hreppum og prestaköllum, ágripi úr búnaðartöflum 1835-1845, og skýrslum um sölu þjóðjarða á landinu, J. Johnsen gaf út, Kaupmannahöfn, 1847.
-13 Þjóðviljinn 14. maí 1963 og Alþýðublaðið 28. júní 1963.
-Landmælingar Íslands. Kortasafn: Landmælingadeild herforingjaráðsins, 27 NA. Reykjavík og 37 NA.
-Hengill – Mosfellsheiði. -Alþýðublaðið, 5. júlí 1927, bls. 1.
-Þór Whitehead, Ísland í hers höndum, bls. 125.
Hólmur – Túnakort 1916.
Leið um Gömlubotna að Draugatjörn – Jón Svanþórsson
Jón Svanþórsson, fyrrum lögreglu- og útivistarmaður, skrifaði um gömlu leiðina um Gömlubotna að Lækjarbotnum og áfram að Draugatjörn neðan Kolviðarhóls:
„Frá Ármótakvísl liggur leið í Gömlubotna. Er þá stefnt norðan grágrýtishóls sem kallaður er Höfuðleðurshóll og svo hjá Silungapolli norðanverðum þar sem ferðamenn áðu oft. Áfram liggur leiðin að austanverðum pollinum og að brún Hólmshrauns lll. Gatan hefur verið hlaðin upp dálítinn spöl í gegnum hraunið þar sem Silungapollurinn liggur alveg að því. Hér á bakka Silungapolls byggði Oddfellowreglan barnaheimili á árunum 1928-1930. Síðar rak Reykjavíkurborg barnaheimili í húsunum og síðast var hér meðferðarheimili SÁÁ á árunum 1979 til 1984 Það ár voru húsin rifin.
Þegar yfir hraunhaftið er komið er haldið til austurs inn gróið vik í hraunið. Sunnan götunnar er beitarhúsatóft frá Hólmi. Gatan er frekar ógreinileg í fyrstu en þegar komið er að eystri brún hraunsins og að norðurenda Gráhryggs eystri er mikið úrkast úr götunni. Sumarhús stendur hér undir brún Gráhryggs.
Lækjarbotnar – Arnarhreiðrið.
Héðan er ekki hægt að rekja götuna með öryggi í Gömlubotna vegna trjágróðurs og vegalagna en hún hefur líklega legið upp með hraunbrúninni og Botnalæknum sem rennur milli hraunsins og Selhóla úr botnunum.
Á hraunbrúninni litlu sunnar er áberandi hraundrangur, út frá honum hefur verið hlaðið virki, þrír metrar á kannt í brjósthæð. Að sögn eiganda sumarbústaðarins við hraunbrúnina var þarna varðstöð á stríðsárunum því herkampur var undir hraunbrúninni. Er virkið kallað Arnarhreiðrið. Innar með hraunbrúninni er sumarbústaður, suðaustan við hann eru tóftir Bessastaðasels.
Viðeyjar-, Bessastaðasel.
Í Lækjarbotnum sem síðar var kallað í Gömlubotnum er talið að selstaða fyrir Örfirseyjasel hafi verið um aldir eða þar til byggð lagðist af í eynni eftir hin miklu sjávarflóð 1799 sem kennd voru við Básenda. Síðan er talið að Lækjarbotnabærinn hafi verið byggður á selstöðunni.
Með útvistunargjörð 22.júlí 1865 fékk Þorsteinn Þorsteinsson land til yrkingar er nefnist Lækjarbotnar. 11. febrúar 1868 fékk hann nýbýlisrétt af Lækjarbotnum en 4.október 1866 voru gerð skipti milli Þorsteins og Hallberu Jónsdóttur sem einnig átti heima að Lækjarbotnum, og skyldi Hallbera halda hálfu kotinu að húsum og öðru.
Hólmshraun – upptök.
Hallbera hafði búið að Hólmi, gift bóndanum þar, en Þorsteinn verið vinnumaður þeirra. 5. ágúst 1886 seldi Þorsteinn, Benedikt sýslumanni Sveinssyni á Elliðavatni, Lækjarbotna alla. Benedikt ætlað nú að krefja Hallberu um leigu fyrir alla Lækjarbotna og stefndi henni fyrir dóm. Í aukarétti Gullbringu og Kjósarsýslu var hún dæmd til að greiða Benedikt eftirgjald fyrir 13 fardagaárin 1870/71 til 1882/83 og greiða 18 krónur í málskostnað. Hallbera áfrýjaði málinu fyrir Yfirdóm. Þar fékk Hallbera eignarétt sinn að ½ Lækjarbotnum staðfestan fyrir dómi og var henni gert að greiða Benedikt hæfilegt eftirgjald af hálflendunni frá fardögum 1870 til fardaga 1883 og málskostnaður látinn falla niður.
Lögberg – loftmynd 1954. Hér var um tíma birgðastöð hersins. Bærinn fór undir núvernandi Suðurlandsveg.
Um 1870 hefur Lækjarbotnabærinn verið færður norður fyrir Selhóla að Fossvallaklifi og byggður upp á svokölluðum Túnhól. Líklega hefur ferðamannaleiðin færst um þessar mundir frá Lækjarbotnum í Fossvallaklif. Greiðasala var í Lækjarbotnum enda síðasti mannabústaður á leið að Kolviðarhóli og á miðri leið þangað 15 km frá Reykjavík.
Árið 1888 brennur bærinn á Lækjarbotnum. Tryggingin er sögð 4000 kr. Sem var stórfé í þá daga. Þá stóðu þar fyrir búi Soffia dóttir Hallberu og sambýlismaður hennar, Sigurbjörn, fyrrum sæluhúsvörður á Kolviðahóli.
Leiði Guðmundar á Lögbergshól.
Árið 1908 var bærinn fluttur á ný norður fyrir hólinn og byggt þar mikið hús, bær og gistihús sem nefnt var Lögberg. Stóð Guðmundur H. Sigurðsson nýr eigandi Lækjarbotna fyrir því og á sama tíma voru Lækjarbotnar lagðir í eyði.
Í Gömlubotnum var byggður skátaskáli árið 1929 kallaður Væringjaskálinn. Var hann svo rifinn og fluttur á Árbæjarsafn og endurreistur þar árið 1962. Nýr skáli var svo byggður og hefur skátafélagið Garðbúar umsjón með honum. Rétt ofan (suðaustan) við skálann er tóft sem er talin eru Gömlubotnar. Tóftin er hringlaga tviskipt með göngum á milli um níu metrar á annan veginn og rúmlega ellefu á hinn. Vestan við skátaskálann er tóft beitarhúss, mikið nýlegri.
Gatan austur frá Gömlubotnum liggur upp og suður fyrir grunnt gil. Í brún þess austanverðri er hellir. Í helli þessum sem er um 16 fermetra eru hleðslur og bálkur inni.
Lækjarbotnar – hellisopið.
Í hellinum voru útilegumennirnir Margrét Jónsdóttir og Eyvindur Jónsson handsömuð 20. október 1677. Hellirinn hefur líklega verið notaður sem fjárhellir á búskaparárum í Lækjarbotnum. Í Áföngum ferðahandbók hestamanna hafa Þorkell Jóhannesson og Óttar Kjartansson kallað hann Hallberuhelli.
En haldið skal áfram og nú hverfur gatan undir girðingu um sumarbústaðarland. Að sögn eiganda sumarbústaðarins fer gatan svo út úr landi hans nokkru ofar en gatan er ekki rekjanleg vegna Lúpínu. Úr því að svona háttar til er best að stefna að suðurhorni sumarbústaðargirðingarinnar og þaðan er stefnt í suðaustur á gamlan bílveg og síðan eftir honum að mikilli vegfyllingu vegar að Waldorfsskólanum sem er litlu nær Selfjalli þar sem heitir Seldalur. Uppi á Selfjalli er grágrýtisklettur mikill sem Klifkista heitir. Þegar yfir veginn er komið er stefnt að girðingu um Lögbergstún. Þar er príla yfir girðinguna.
Lögberg – stríðsminjar norðan Suðurlandsvegar.
Góðar götur liggja suður og austur fyrir túnið. Leiðin liggur út úr túninu skammt ofan við Fossvallarétt/Lögbergsrétt og yfir Suðurlandsveg eitt, tvö og þrjú. Hér er girðing þvert á leið og þarf að fara niður að Fossvallarétt til að komast fyrir girðingarendann ef fólk getur ekki prílað yfir girðinguna. og síðan milli hóla að stökum hól með litlu vörðubroti í toppi sem er við farveg Syðri-Fossvallaár.
Leiðin liggur sunnan við hólinn og að árfarveginum. Á tveim stöðum eru djúp spor mörkuð í klöppina með stuttu millibili og er efra sporið dýpra. Hér er allt þakið í stórgrýti og umbylt eftir vatnsflóð og þræðir leiðin á milli hnullunganna.
Suðurlandsvegur.
Stefnt er að Suðurlandsvegi en áður en komið er að honum eru ógreinileg gatnamót til hægri þarna er leið austur um Sandskeið. Áfram er haldið yfir Suðurlandsveginn sem liggur þvert yfir leiðina og austan við litla vörðu síðan yfir varnargarð sem byggður var til að varna Nyrðri-Fossvallaá sem einnig er nefnd Heiðarbrúnakvísl að renna farveg sinn en nú er hún látin renna fram af heiðarbrúnunum niður á Fossvellina. Samkvæmt örnefnalýsingu fyrir Elliðakot og Vilborgarkot heitir svæðið norðan við ána Fossvallaheiði en aðalheiti heiðarinnar er Elliðakotsheiði. Svo er farið yfir farveginn og er þá komið á götur sem liggja upp frá Fossvallaklifi og þeim fylgt eftir sameiginlegri götu upp með árfarveginum norðanverðum hjá vörðu.
Fóelluvötn – Lyklafell fjær.
Upp úr Völlunum rís Vatnaás sem skiptir Vötnunum í Efri-vötn ofan við ásinn (austan) og Neðri-vötn neðan við ásinn (vestan). Engidalsá breytir um nafn við Lyklafell og kallast nú Lyklafellsá og rennur suður um Efri-vötn og suður fyrir Vatnaásinn að Suðurlandsvegi og síðan norður um Neðri-vötnin að Heiðarbrúnum og saman við uppsprettur þar og kallast eftir það Nyrðri Fossvallaá eða Heiðarbrúnarkvísl. Leið okkar liggur um slakkann sem verður á milli Vatnaáss og Eystri-Vatnaáss sem er heiðarbrúnin þar sem hún sveigir til norðausturs. Rétt austan við götuna undir lágum ás kúrir Guðrúnartóft. þarna ætluðu Guðmundur Guðmundsson og kona hans Guðrún Hákonardóttir á Lágafelli í Mosfellssveit að stofna nýbýli og sóttu um það 1822 en var hafnað um leyfið. Var þarna haft í seli í nokkur sumur og hefur Guðrún líkleg verið selráðskona. Ölfusingar kvörtuðu undan þeim við Sýslumann Gullbringusýslu og sögðu þau t.d.reka hross þeirra vestur af afréttinum. Litlu norðar er Stakur hóll með vörðu í toppi sem kallast Stangarhóll. Sunnan undan honum er Nautapollur sem er hornmark á milli Mosfellsbæjar og Kópavogs.
Austurleiðin, gamla þjóðleiðin, við Lyklafell.
Við Fóelluvötn var áningarstaður og náttstaður margra sem fóru hér um og eru til sögur af þeim t.d. Ólafi ráðsmanni í Skálholti sem líklega hefur farið Dyraveg. Margar leiðir liggja síðan upp af völlunum í allar áttir en við fetum okkur í austur upp Vatnaöldur á götu og síðan upp á öldu sem er efst Vatnaaldanna en er líka kölluð neðsta Bolaalda. Eftir það tekur hraunstraumur úr Svínahraun við og er nú stefnt að vörðu á suðurenda á hraunhrygg og erum við þá á Miðöldu/Sýsluöldu. Héðan er stefnt yfir óbrynnishólma að vegi sem lagður var vegna lagningar heitavatnslagnar frá Hellisheiðarvikjun til Reykjavíkur en hann liggur ofan á gömlu leiðinni á kafla. Nú er hraunbrún framundan en undir henni er Efri/efsta Bolaaldan og er stefnt á smá skarð í hraunbrúnina. Hraunið er hér slétt á milli úfnari strauma. Héðan er síðan farið með þéttum vörðum að Draugatjörn eða Kolviðarhóli.
Svínahraunsleið.
Ef halda skal í Þrengsli eða Lágaskarðsveg er skilið við vörðurnar sem liggja að Kolviðarhóli og síðan er Svínahraunsbruna fylgt spöl lengra suður og síðan er stefnt um slétt hraun að Litla-Reykjafelli og hjá húsi frá Orkuveitunni sem byggt hefur verið um þjóðbraut þvera og er heimreiðin prýdd með bannskilti að öll umferð sé þar bönnuð. Er það nú viðeigandi á gamalli þjóðleið?
Áður en hraunin sem mynda Brunan runnu úr Nyrðri Eldborg um árið 1000 gæti þessi leið upp af Vötnunum hafa legið beint í Þrengsli eða Hveradalabrekkuna. Allavega hefur undirritaður fundið þar gamlar vörður austan við Brunann.“ – Jón Svanþórsson.
Kolviðarhóll.
Lögberg Bakary – herkampur
Á stríðsárunum lá „Selfoss Road“ austur um land Gunnarshólma, Geirlands og Lækjarbotna, núverandi Suðurlandsvegur.
Lögberg – braggahverfið: loftmynd 1954.
Á leiðinni austur voru búðir reistar árið 1940 á hæðinni neðan við bæinn Lögberg í Lækjarbotnum. Suðurlandsvegur liggur nú yfir gamla bæjarstæðinu. Þar var birgðageymsla og geymslusvæði fyrir skotfæri breska hersins. Svæðið var afmarkað með um tveggja metra háum garði sem hlaðinn var úr hraunhellum. Þar rak herinn stórt bakarí sem var nefnt Logberg Bakery. Bandaríkjaher tók við rekstri birgðastöðvarinnar og bakarísins árið 1942 og rak hvort tveggja til haustsins 1943 (Friðþór Eydal 2013:38).
Herkampur við Sandskeið.
Svifflugfélag Íslands fékk árið 1938 leyfi til að jafna land fyrir flugsvæði og byggja flugskýli á afrétti Seltjarnarneshrepps þar sem heitir Sandskeið. Við hernám Breta og síðar hersetu Bandaríkjamanna var hluti af Sandskeiði tekinn undir skotæfingar og var það nánast allt sundurskotið á hersetutímanum. Sunnarlega á Lakheiði (Lakaheiði) á sléttlendinu í Lakadal, sem er á afrétti Lækjarbotnajarðar, geymdi breski herinn þegar árið 1940 stæður af bensínbrúsum og bensín tunnum sem var dreift vítt um svæðið. Hersvæðið í Lakadal var kallað Sandskeid Dump (Sandskeid Depot).
Lögberg – bærinn; loftmynd 1954. Hér var um tíma birgðastöð hersins. Bærinn fór undir nýja Suðurlandsveginn.
Hersvæðið var rétt austan við mörk heimajarðar Lækjarbotna og afréttarins. Svæðið þar sem eldsneytið var geymt var nefnt Sandskeid Gas Dump.
Aðalæfingasvæði breska stórskotaliðsins og síðar bandaríska hersins var um 700 hektarar að stærð og nefnt Sandskeid Range. Þetta æfingasvæði náði frá vestanverðu Sandskeiði og austur á Mos fells heiði. Á korti bandaríska hersins frá árinu 1950 eru æfingasvæði fót gönguliðs og stórskotaliðs hersins sýnd (Friðþór Eydal 2013:35). Á þessum tíma lá Suðurlandsvegur, Selfoss Road, skammt norðan við Lakadal og sunnanvert um Sandskeið, þar sem vegurinn að Sandskeiðsflugvelli liggur nú austur af Bláfjallavegi og áfram austur með Vífilsfelli.
Sigurður A. Magnússon (1928 – 2017).
Í Þjóðviljanum 1981 er fjallað um „Kafla úr bók Sigurðar A. Magnússonar, Möskvar morgundagsins sem kemur út hjá Máli og menningu á næstunni“ undir fyrirsögninni „Heimkoma„. Þar segir m.a.: „Tveimur dögum síðar var dvöl minni i Fljótshlíð lokið. Vísast hafa hinir löngu fjárrekstrar til Reykjavíkur verið aflagðir þegar hér var komið og þá væntanlega
vegna hemámsins, því húsbóndinn fékk vörubíl með háum grindum til að flytja féð til slátrunar fyrir sunnan. Klúktum við báðir á bílallinum innan um rollumar í kalsaveðri og rigningu á leiðinni suður og ég gerði mér í hugarlund með vaxandi tilhlökkun hvernig heimkoman yrði eftir tæpra fjögurra mánaða fjarvist.
Þegar kom niðrað Lögbergi blasti við mér sjón sem gerði mig agndofa. Braggahverfi voru risin einsog gorkúlur á mykjuhaugi, þar sem áður hafði verið ósnortin náttúra og þjóðvegurinn krökkur af herbilum, stórum og smáum.
Lögberg.
Eftir því sem nær dró bænum urðu braggahverfin stærri og umferðin örari. Önnur eins umsvif hafði ég aldrei séð nema i kvikmvndum. Umhverfið hafði tekið svo snöggum og róttækum stakkaskiptum að ég þekkti mig naumast á gamalkunnum slóðum. Þó tók fyrst steininn úr þegar komið var niðurfyrir Elliðaár og ekið eftir Suðurlandsbraut inni bæ. Skyndilega fannst mér sem bernskuheimurinn væri hruninn i rúst og yrði aldrei endurreistur. Heimahagarnir [í Laugarnesi] voru nær óþekkjanlegir: hvarvetna herbúðir, herbílar, hermenn — og ég einsog gestur í þessum framandi heimi.“
Heimildir m.a.:
-Þjóðviljinn, 226-227. tbl. 10.10.1981, Kafli úr bók Sigurðar A. Magnússonar, Möskvar morgundagsins sem kemur út hjá Máli og menningu á næstunni – Heimkoma, bls. 11.
-Friðþór Eydal 2013:35.
Suðurlandsvegur (Selfoss Road) – AMC kort bandaríkjahers.
Hamrafell (Úlfarsfell) – Herkampar við Leirtjörn
Í „Fornleifaskráninu fyrir Leirtjörn vestur“ frá árinu 2023 er m.a. fjallað um herkampana við Leirtjörn vestan Úlfarsfells (Hamrafells):
Úlfarsfell – Samsett kort hersins af herskálahverfum við Leirtjörn og á Lambhagamelum „Belvoir & Tientzin
Camps“ dagsett 18. ágúst 1942.
„Í suðvesturhlíðum Úlfarsfells við Leirtjörn og á Lambhagamelum voru á tímum hersetunnar þrjú herskálahverfi. Tientzin var sunnan við Leirtjörn með 78 bröggum og 5 öðrum byggingum, Montezuma var vestan og norðan við tjörnina, síðar nefnt Belvoir North, þegar það sameinaðist Belvoir árið 1942 sem var suðvestar á Lambhagamelum. Í Montezuma og Belvoir voru 266 braggar og 38 aðrar byggingar.
Leirtjörn er á mörkum jarðanna Lambhaga og Úlfarsár, austan við grjóthólinn Skyggni sem er efst á Lambhagamelum. Leirtjörnin náði áður yfir stærra landsvæði en hún gerir nú, fyllt var upp að suðurhluta tjarnarinnar árið 2018. Í örnefnalýsingunum kemur fram að tjörnin hafi verið mikið leirflag á sumrum en tjörn á vetrum.
Úlfarsfell – kort breska hersins 1941.
Fyrri tíðar búskapur hefur ekki skilið eftir ummerki á eða við svæðið en suðaustan við er skráður einn minjastaður eftir heimildum, akur sem var fyrirhugaður á
tjarnarsvæðinu. Jón Kristjánsson prófessor í Reykjavík eignaðist jörðina Úlfarsá árið 1918 og lét þá þurrka upp tjörnina sem var 18 dagsláttur að stærð. Þar ætlaði hann, ef honum hefði enst aldur til, að sá í hana höfrum. Framkvæmdin hafði ekki varanleg áhrif á vatnasvæði tjarnarinnar því vatn virðist hafa safnast í hana aftur og var mikið vatn í henni á árunum 1975-84. Sunnan við svæðið eru skráðar tvær fornleifar eftir heimildum, gömul gata sem lá að bænum Úlfarsfelli og landamerkið Tvísteinar sem voru á merkjum en talið er að þeir hafi horfið við jarðrask á stríðsárunum.
Úlfarsfell-Montezuma (Belvoir Nort) 1941.
Á tímum hersetunnar hafði herinn töluverð umsvif við Leirtjörn og á Lambhagamelum og um tíma voru þar þrjú herskálahverfi. Belvoir var á Lambhagamelum suðvestan við Leirtjörnina, Tientzin sunnan við og Montezuma var norðan og vestan við tjörnina. Montezuma rann síðar saman við Belvoir og var þá stundum nefnt Belvoir North. Þegar Bandaríkjamenn tóku við hervörslu á Íslandi árið 1941 notuðu þeir orðið Camp á undan staðarheitum á herbúðum sínum ólíkt Bretum.
Leirtjörn 2023.
Töluverð ummerki eru eftir herinn á svæðinu, vegir sem margir hverjir hafa verið notaðir áfram, ummerki eftir hús og bragga, grunnar og steypuleifar, niðurgröftur af ýmsu tagi, lagnaleiðir og skotgrafir. Skammt norðvestan við svæðið, þar sem Montezuma var áður, var síðar hundaræktarbú sem Carl Anton Carlsen, kallaður Carlsen minkabani, sá um á sjöunda og áttunda áratugnum. Carlsen var starfsmaður landbúnaðarráðuneytisins sem ferðast um landið með hunda sína og vann að útrýmingu minksins.“
Heimild:
-Leirtjörn vestur, Fornleifaskrá, Reykjavík 2023.
Úlfarsfell- Horft til suðvesturs ofan af Úlfarsfelli. Leirtjörn er í forgrunni og Tientzin er fyrir miðju sunnan við tjörnina, Belvoir er til hægri við Tientzin á Lambhagamelum og Belvoir North, áður Montezuma, er norðan og vestan við tjörnina í hægra horninu.
Geitháls II
Geitháls er býli í lögsagnarumæmi Mosfellsbæjar. Það var byggt árið 1907 úr jörðinni Vilborgarkoti sem þá lagðist í eyði. Guðmundur Magnússon byggði upp Geitháls en hann bjó áður í Elliðakoti.
Geitháls 1915.
Geitháls var við gatnamót Þingvallavegar og Suðurlandsvegar. Þar var tvílyft hús á steinhlöðnum kjallara. Á Geithálsi var búskapur og greiðasala. Þar var símstöð frá 1909. Algengt var að Reykvíkingar færu í útreiðartúra á sunnudögum að Geithálsi. Blómatími Geit háls sem vinsæls áfangastaðar stóð þar til bílaumferð jókst og vegur til Þingvalla yfir Mosfellsheiði var aflagður eftir Alþingishátíðina 1930. Vegurinn varð eftir það kallaður gamli Þingvallavegur. Herlið Breta tók yfir Geitháls árið 1940.
Geitháls 1920.
Í „Fornleifaskráning vegna tvöföldunar Suðurlandsvegar frá gatnamótum við Vesturlandsveg austur að Hólmsá“ frá árinu 2010 segir m.a.:
„Nýbýlið Geitháls var byggt árið 1907 úr jörðinni Vilborgarkoti, en það kot lagðist þá í eyði. Guðmundur Magnússon (f. 1843) byggði upp Geitháls en hann bjó áður í Elliðakoti. Býlið var byggt við gatnamót Þingavallavegar og Suðurlandsvegar Austurvegar). Húsið var tvílyft á steinhlöðnum kjallara. Miklir kálgarðar voru sunnan við bæinn og túnin sunnan við þáverandi Suðurlandsveg að Hólmsá.
Geitháls – loftmynd 1954.
Á Geithálsi var bæði búskapur og greiðasala. Þar var símstöð frá 1909. Geitháls varð vinsæll áningarstaður og voru þar oft mikil læti eins og fram kemur í blaðagrein frá 1927: ,,Mér er kunnugt um það, að sá veitingamaður, sem nú rekur veitingar á Geithálsi, kysi ekkert fremur en að honum væri veitt aðstoð til að bægja ölvuðum óþjóðalýð burt frá staðnum, svo að honum gæti veist næði til að reka þar veitingar fyrir friðsama gesti. Geitháls er sérlega vel fallinn til sunnudagaheimsókna Reykvíkinga, bæði sökum góðs húsrúms og einnig vegna fegurðar þar í kring, og þá ekki síst fyrir ríðandi fólk, því að þar er gnægð góðrar hagbeitar og vatns fyrir hesta.“
Geitháls 1963.
Árið 1940 var gamla bæjarhúsið á Geithálsi rifið, en það hafði þá verið í niðurníðslu í nokkurn tíma. Nýtt hús var byggt á sama stað, ein hæð með lágu risi, en það var rifið skömmu eftir að Olíuverslun Íslands reisti þar veitingaskála 1963.
Staðurinn var áfram vinsæll áningarstaður en var lagður niður sem slíkur árið 1972 þegar Suðurlandsvegurinn var færður sunnar og Geitháls fór úr alfaraleið. Engin hús eru í dag á Geithálsi, en leifar eru þar af steinhlöðnum vegg sem hefur verið í porti norðan við gamla húsið. Hólmsá sem rann rétt sunnan við bæjarstæðið var færð sunnar þegar nýi vegurinn var gerður. Túnakort er til af bæjarstæðinu frá 1916 og hefur því verið varpað hér á kortagrunn í LUKR. Má þar sjá skipulag svæðisins og uppþoraðan farveg Hólmsár. Á stríðárunum voru braggahverfin Camp Aberdeen og birgðageymslan Geitháls Dump við Geitháls.
Geitháls – Kampasvæðið að ofanverðu í Hólmsheiði – loftmynd 1954.
Það svæði sem hér er skoðað nær yfir lítinn hluta af Geithálsjörðinni. Þekkt örnefni í nágrenninu voru skráð.
Jarðamörk Geitháls og Hólms liggja á þessu svæði nánast eftir gamla Þingvallaveginum í suður að gamla árfarvegi Hólmsár. Jarðamörk fylgja síðan árfarveginum austur fyrir Ármót. Austast við Hólmsá var gamla brúarstæði Rauðu brúarinnar en hún var byggð 1887. Engin merki sjást eftir hana. Vestur frá henni liggur síðan fyrsti Suðurlandsvegurinn að Geithálsi. Einu minjarnar eru áletranir á klöpp [18(8)7] norðan árinnar.
Geitháls – gamli Þingvallavegurinn.
Norðaustur frá Geithálsi liggur Gamli Þingvallavegurinn. Þessi vegspotti sýnir trúlega best hvernig vegurinn var um 1930 en þá var hann lagður af. Austan við Gamla Þingvallaveginn er mikið mannvirki, steinhlaðið. Trúlega er það hestarétt. Þar eru líka braggabotnar frá birgðageymslunni Geitháls Dump. Norðaustur frá Sunnuhlíð er síðan herskálahverfið Camp Aberdeen.“
Heimildir:
-https://is.wikipedia.org/wiki/Geith%C3%A1ls
-Fornleifaskráning vegna tvöföldunar Suðurlandsvegar frá gatnamótum við Vesturlandsveg austur að Hólmsá, Reykjavík 2010.
Geitháls – herforngjaráðskort 1909.
Vilborgarkot
Það ber ekki mikið á tóftum Vilborgarkots í landi Mosfellsbæjar, einni vestasta bæjarstæði sveitarinnar auk Elliðakots (Hellsikots) og Hólms. Bæjarstæðið var norðan núverandi Gunnarshólma, jarðar byggð út frá Geithálsi, sem fyrrum var byggt upp úr jarðnæði Vilborgarkots er þar áður var byggt út frá Elliðakoti.
Vilborgarkot – loftmynd.
Í „Örnefnaskrá fyrir Elliðakot og Vilborgarkot“ sem Guðlaugur R. Guðmundsson skráði, segir m.a.:
„Ég fór með Karli Nordahl að Elliðakoti 18. júlí 1978. Þar eru aðeins húsarústir eftir. Húsgrunnurinn stendur enn, en húsið brann 1949. Karl segir, að afi hans hafi byggt það 1887. Það var timburhús, en Elliðakot hafði þá verið í eyði. Krakkar, sem þar gistu, kveiktu í húsunum. Ósinn, sem Tryggvi nefnir Dugguós, kallar Karl Gudduós. Það er lækurinn, sem rennur frá Selvatni í Hólmsá og ræður merkjum Elliðakots til vesturs. Á herforingjaráðskortinu [1903] er lækur, nefndur Urðarlágarlækur. Karl segir, að enginn lækur hafi verið til með því nafni. Lækurinn hafi alltaf heitað (svo) Sellækur, en Urðarlágar eru upp með læknum.
Elliðakot – uppdráttur ÓSÁ.
Ég ók með K[arli] Nordahl upp veginn fyrir ofan Elliðakot, ásinn, sem farinn er, heitir Dyngja. Vegurinn var hroðalegur, og komumst við ekki lengra en upp á háhrygginn og snerum þar við. Þegar ekinn er vegurinn að Elliðakoti, þá er til vinstri Elliðakot og Vilborgarkot, Gudduós og síðan Nónholtið og Miðmundahóll. [(Miðmundarhóll á teikningu.)]
Hann sagðist muna eftir Vilborgarkoti í byggð. Vilb[orgarkot] fór úr byggð 1905. Síðast bjó þar Pétur Ólafsson, flutti að Elliðakoti og bjó þar í 10 ár, síðan í Þormóðsdal.“
Vilborgarkot og nágrenni – herforingjaráðskort 1903.
Í „Tímarit Hins íslenska bókmenntafélags“ árið 1886 segir m.a. um Vilborgarkot:
„Forn eydejörd, og hefur í eyed leigid fram yfir allra þeirra manna mine, sem nú eru á life, og hefur land þessarar eydejardar brúkad verid til beitar efter leife Bessastadamanna, bæde frá Hólme sem liggur í Gullbringusýslu, og lika frá Hellirskote, sem í þessare sýslu liggur, og er næste bær vid þessa eydejörd. Líka hafa þar stundum ábúendur á Hólme, heiskap haft og torfskurd En Hellerskots ábúendur hafa þar fyr er fáum árum efter ord-lofe Bessastadamanna uppbygdt fjárhús.
Vilborgarkot 2026.
Nú á næst umlidnum vetre kom til greina, hvort brúkun þessa eydekots skylde ad meire riette Hólms edur Hellerskots ábúendum tilheyra meiga, og vard sú ending þess efter ellstu og bestu tnara underrietting, þeirra er hier í nálægd voru og til vissu, ad Vilborgarkot heyre til þessare sveit, en ecke Seltjarnarnesshrepp, og kyne því ekki Hólme ad fylgja, so sem eignarland þeirrar jardar. Jardardýrleika vita men ecke. Eigande er Kóngl. Majst. Ábúande er eingm sier i lage og eingm landskuld af sier í lage, en í þess stad brúka Hellerskots ábúendur grasnautn alla ásamt med sínum leigumála.
Vilborgarkot – fjárhús.
Jördin meina menn upp aptur byggjast mætte, þó med ervide og bágendum til tödu slægna fyrst um nockra tíma, og þyrfte þá greinelega ad skodast, hvad vidt landeign þessarar jardar ádr verid hafasem kunuger men meina ecke sie all-lítid, og i því vída líklegt til útheya slægna.
Jörð þessi, sem bygð hefir verið úr eyði fyrir rúmum 20 árum, er ekki talin í hinni síðustu jarðabók. Hún er enn í byggingu og er nú bæði bændaeign og þjóðeign. Hinn núverandi ábúandi heitir Björn Kaprasíusson. Peningr er: 1 kýr, 1 kvíga, 18 ær lembdar, 12 lömb, 1 hestr taminn, i hryssa. Allt eptirgjald 32 krónur; gelzt í peningum. Jörðin engjalítil og torfristulaus.“
Vilborgarkot – beðasléttur.
Fram hefur komið að Vilborgarkot hafi verið „forn eyðijörð“ fyrir tíma minni manna uns hún var byggð að að nýju fyrir 1866, en farið í eyði árið 1905.
Í dómsmáli nr. 31/1883 Umboðssjóðs Gullbringu- og Kjósarsýslu gegn Þorsteini Jónssyni er fjallað um Vilborgarkot:
„Með dómi, sem kveðinn var upp i aukarjetti Gullbringu og Kjósarsýslu 23. júní þ.á. af bæjarfógeta E. Th. Jónassen sem setudómara með tilkvöddum meðdómsmönnum, var hinn stefndi, Þorsteinn Jónsson, dæmdur sýkn af kærum og kröfum umboðsmannsins yfir þjóðjörðum Kjósar og Grullbringusýslu, en honum dæmdur málskostnaður frá áfrýjanda með 12 krónum.
Vilborgarkot – tóft.
Þessum dómi er að tilhlutun landshöfðingjans yfir Íslandi skotið til yfirdómsins með stefnu, dagsettri 15. ágúst þ. á., og hefur af hendi áfrýjanda
verið krafizt, að hinn stefndi verði dæmdur til að sleppa við umboðsmanninn yfir þjóðjörðum Kjósar og Grullbringusýslu og undir hans umráð svo sem eign landssjóðs þeim hluta Vilborgarkots, er því var útmældur úr landi þjóðjarðarinnar Hólms hinn 7. septbr. 1863, og telst 4 hdr. að nýju mati, svo og til að borga málskostnað fyrir báðum rjettum með einhverju nægilegu eptir yfirdómsins mati.
Vilborgarkot – fjárhús.
Tildrög þessa máls eru þau, að um vorið 1863 beiddi Jón Bjarnason nokkur amtmanninn í suðurumdæminu um leyfi að mega stofna nýbýli á eyðijörðinni Vilborgarkoti í Mosfellssveit. Amtmaðurinn bauð þá sýslumanninum í Gullbringu og Kjósarsýslu, þar sem nefnd eyðijörð lá, að gjöra áreið á staðinn til upplýsingar um takmörkin milli Vilborgarkotslands og næstu jarða, Hólms, Helliskots og Miðdals.
Vilborgarkot – Hólmsá og Gunnarshólmi fjær.
Þessa áreiðagjörð framkvæmdi og sýslumaður 21. júlí sama ár, en þar voru að eins við staddir, fyrir utan sýslumanninn, eigendur Helliskots og Miðdals, ábúandinn á Hólmi og hreppstjórinn í Mosfellssveit. En nefndur Jón Bjarnason var þar eigi við staddur, virðist hann og eigi hafa verið þar til kvaddur. Það, sem nefndir menn sögðu um landamerki Vilborgarkots, virðist mjög ógreinilegt, er meðfram kann að koma til því, að áreiðargjörðin öll er bókuð á dönsku máli, er þeir varla munu hafa skilið; eptir þvi, sem þar segir, eiga þeir og að hafa sagt, að Vilborgarkotsland hefði í ómunatíð verið notað frá Hólmi og Helliskoti til slægna og mótaks; það mundi rýra Hólmsland, ef þar yrði aptur sett byggð, en þó mundi við hið nýja jarðamat eigi hafa verið haft tillit til þessara afnota af Vilborgarkotslandi, er Hólmur var metinn til dýrleika.
Vilborgarkot – uppdráttúr ÓSÁ.
Amtmaður skipaði nú sýslumanni að gjöra nýja áreið á landið, því Jón Bjarnason væri farinn að yrkja það og byggja þar bæ, en auðsjeð væri, að Vilborgarkot yrði að vera afbýli en ekki nýbýli; eptir tilskipun 15. apríl 1776 væri slík áreiðargjörð nauðsynleg bæði til að ákveða afgjaldið, og land það er þessu koti ætti að fylgja.
Sýslumaður gjörði þá aptur áreið á landið með 4 tilkvöddum mönnum til að mæla út land handa Jóni Bjarnasyni úr Vilborgarkotslandi, og mætti þar oft nefndur Jón Bjarnason og eins eigandi Helliskots. Mennirnir úthlutuðu nú landi til handa Jóni með ummerkjum, og möttu það 8 hdr. að dýrleika, 4 hdr. frá Hólmi og 4 hdr. frá Helliskoti, og landskuld 2 vættir, aðra til Hólms, en hina til Helliskots.
Vilborgarkot – tóft.
Sýslumaðurinn, sem og var umboðsmaður kongsjarðanna í Kjósar- og Grullbringusýslu — en ein af þeim jörðum er Hólmur — áskildi sjer rjett til að gefa út byggingarbrjef handa Jóni að því helming hins útmælda lands snerti; en Jón Bjarnason kvaðst álíta, að sjer bæri rjettur til þess að heimta sjer landið ritmælt með nýbýlisrjetti samkvæmt tilskipun 15. apríl 1776, og mótmælti, að Hólmur hefði torfristu í landi þvi, er sjer væri útvísað, en það hafði sýslumaðurinn áskilið. Amtið bar nú málið undir dómsmálastjómarherrann, og skýrði frá, að Jón Bjarnason hefði krafizt sjer landið ílagt sem nýbýli til óðals og eignar, en hann áliti, að það ætti að skoðast sem afbýli frá Hólmi og Helliskoti, og á þessa skoðun amtmanns fjellst dómsmálaráðherrann.
Vilborgarkot – tóftir.
Jón Bjamason skeytti samt þessu ekki neitt, byggði á sinn eiginn kostnað bæ á landinu og borgaði ekkert eptir; leið svo og beið unz umboðsmaður kongsjarðanna í Kjósar og Grullbringusýslu 1872 höfðaði mál gegn Jóni Bjamasyni, sem, með því Jón andaðist meðan á málinu stóð, var haldið áfram gegn ekkju hans til lúkningar á landskuld af kotinu að helmingi. En það mál lyktaði þannig, að ábúandi Vilborgarkots var dæmdur sýkn af kærum og kröfum umboðssjóðs í þessu máli.
Nú er í þessu máli, eins og áður sagt, krafizt af áfrýjanda, að umráðamaður Vilborgarkots sleppi helmingi landsins við umboðssjóðinn.
Vilborgarkot 2026.
Það er nú að vísu svo, að Jón Bjarnason mun ekki hafa fengið slíka tilvísun á landinu, sem tilskipun 15. april 1776 ræðir um, og að því engin sönnun er fram komin fyrir eignarrjetti hans eða eptirkomenda hans til Vilborgarkots eins og það var útmælt 7. septbr. 1863, en hinsvegar virðist það viðurkennt í áður nefndum amtsbrjefum, að Vilborgarkot hafi verið eyðijörð fyrir 1863 með sjerstakri landareign, og í áreiðargjörðinni 21. júlí 1863 er þess getið, að til sjeu landamerki fyrir Vilborgarkoti gagnvart Helliskoti og Miðdal og að nokkru leyti gagnvart Hólmi. Að vísu má álita sannað, að nokkur hluti af landi því, er Vilborgarkoti var útmælt 7. septbr. 1863, hafi um langan tíma verið notaður frá Hólmi, en það er ekki sannað, að hann hafi verið notaður sem Hólms eign, heldur virðist liggja nær, að hann hafi verið notaður þaðan sem almenningur af því að Vilborgarkotið var i eyði, sbr. tilskip. 15. apríl 1776, 2. og 5. gr.
Hólmur og nágrenni.
Það er þannig engin sönnun fram komin fyrir því, að Hólmur eigi eignartilkall til nokkurs hluta af landi því, sem Vilborgarkoti var tilmælt 7. septbr. 1863, og því síður fyrir því, hver eða hve mikill hluti af þessu landi það sje, sem Hólmur getur gjört eignartilkall til, enda hefur áfrýjandinn ekki í rjettarkröfum sinum tilgreint með landamerkjum, hver hluti úr hinu nú verandi Vilborgarkotslandi það sje, sem hann heimti sjer dæmdan, heldur að eins, að landssjóðnum verði dæmd þau 4hdr. úr Vilborgarkotslandi, sem því hafi verið útmælt úr Hólmslandi 7. septbr. 1863. En við það er athugandi, að menn þeir, sem gjörðu útmælingu þessa, að eins höfðu umboð til að ákveða takmörkin fyrir landi því, sem skyldi fylgja Vilborgarkoti, en alls ekki til að ákveða neitt um, hvort Hólmur ætti nokkuð eða hve mikið af landi þvi, sem þeir mældu út handa Vilborgarkoti.
Vilborgarkot 1954 – loftmynd.
Útmælingin 7. septbr. 1863 sannar þannig ekkert um, hvort nokkuð, eða hve mikið land hafi verið útmælt handa Vilborgarkoti úr Hólmslandi, og rjettarkrafa áfrýjans er því svo óákveðin, að þó að Hólmur álitist að eiga einhvern hluta af hinu núverandi Vilborgarkotslandi, þá yrði áfrýjandanum þó ekki dæmt það, sem hann fer fram á undir þessu máli.
Það ber því að staðfesta hinn áfrýjaða dóm að því aðalefni málsins snertir. Málskostnað fyrir báðum rjettum virðist áfrýjandi eiga að greiða hinum stefnda, og þykir hann hæfilega metinn 25 krónur.
Elliðakot 1954 – loftmynd.
Því dæmis rjett að vera: Hinn áfrýjaði aukarjettardómur á að vera óraskaður. Áfrýjandi, umboðsmaður þjóðjarða í Kjósar- og Grullbringusýslu fyrir hönd umboðssjóðsins greiði hinum stefnda, Þorsteini Jónssyni, málskostnað fyrir báðum rjettum með 25 krónum innan 8 vikna frá Iðglegri birtingu dóms þessa.“ – Mánudaginn 19. nóvbrmán. Nr. 39/1883. Hið opinbera gegn skipstjóra Th. J. Skylv.
Í Jarðarbók Árna Magnússonar og Páls Vídalíns frá árinu 1703 er reyndar getið, þrátt fyrir framangreint, um Vilborgar Kot undir „Kjósarsýslu“:
Vilborgarkot 2008.
„Vilborgar Kot: Forn eyðijörð og hefur í eyði legið fram yfir allra þeirra manna minni, sem nú eru á lífi, og hefur land þessarar eyðijarðar brúkað verið til beitar eftir leyfi Bessastaðamanna bæði frá Hólmi, sem liggur í Gullbringusýslu, og líka frá Hellirskoti, sem í þessari sýslu og er næsti bær við þessa eyðijörð. Líka hafa þar stundum ábúendur á Hólmi heyskap haft og torfskurð, en Hellirskots ábúendur hafa þar fyrir fáum árum eftir orðlofi Bessastaðamanna uppbyggt fjárhús…
Jörðin meina menn upp aftur byggjast mætti, þó með erfiði og bágindum til töðuslægna fyrst um nokkra tíma, og þyrfti, þá greinilegast að skoðast, hvað vítt landeign þessarar jarðar áður verið hefur, sem kunnugir menn meina ekki sje alllítið, og í því víða líklegt til útheyja slægna.“
Næst til lýsingar í Jarðabókinni er jörðin Hellirskot.
Vilborgarkot 2008.
Í „Fornleifaskráningu vegna deiliskipulags athafnasvæðis á Hólmsheiði“ frá árinu 2018 segir:
„Hólmur var í alfaraleið fyrir þá sem voru áttu leið um Suðurland og þegar nýr vagnavegur var gerður á árunum 1886-1892 var hann lagður norðan við Hólmsá. Nýbýlið og gistihúsið Geitháls var svo byggt við veginn árið 1907 úr landi Vilborgarkots á gatnamótum Suðurlandsvegar og Þingvallavegar sjá mynd 4. Enginn búskapur er á Hólmi lengur. Bakkakot var byggt í landi Hólms árið 1950 auk sumarhúsabyggðar sem er á bökkum Hólmsár og Suðurár.“
Í „Fornleifaskráning vegna tvöföldunar Suðurlandsvegar frá gatnamótum við Vesturlandsveg austur að Hólmsá“ frá árinu 2010 segir:
Geitháls 1920.
„Nýbýlið Geitháls var byggt árið 1907 úr jörðinni Vilborgarkoti, en það kot lagðist þá í eyði. Guðmundur Magnússon (f. 1843) byggði upp Geitháls en hann bjó áður í Elliðakoti. Býlið var byggt við gatnamót Þingavallavegar og Suðurlandsvegar (Austurvegar). Húsið var tvílyft á steinhlöðnum kjallara. Miklir kálgarðar voru sunnan við bæinn og túnin sunnan við þáverandi Suðurlandsveg að Hólmsá. Á Geithálsi var bæði búskapur og greiðasala. Þar var símstöð frá 1909.
Geitháls 1954 – loftmynd.
Geitháls varð vinsæll áningarstaður og voru þar oft mikil læti eins og fram kemur í blaðagrein frá 1927: ,,Mér er kunnugt um það, að sá veitingamaður, sem nú rekur veitingar á Geithálsi, kysi ekkert fremur en að honum væri veitt aðstoð til að bægja ölvuðum óþjóðalýð burt frá staðnum, svo að honum gæti veist næði til að reka þar veitingar fyrir friðsama gesti. Geitháls er sérlega vel fallinn til sunnudagaheimsókna Reykvíkinga, bæði sökum góðs húsrúms og einnig vegna fegurðar þar í kring, og þá ekki síst fyrir ríðandi fólk, því að þar er gnægð góðrar hagbeitar og vatns fyrir hesta.“
Vilborgarkot um 1905.
Árið 1940 var gamla bæjarhúsið á Geithálsi rifið, en það hafði þá verið í niðurníðslu í nokkurn tíma. Nýtt hús var byggt á sama stað, ein hæð með lágu risi, en það var rifið skömmu eftir að Olíuverslun Íslands reisti þar veitingaskála 1963. Staðurinn var áfram vinsæll áningarstaður en var lagður niður sem slíkur árið 1972 þegar Suðurlandsvegurinn var færður sunnar og Geitháls fór úr alfaraleið. Engin hús eru í dag á Geithálsi, en leifar eru þar af steinhlöðnum vegg sem hefur verið í porti norðan við gamla húsið. Hólmsá sem rann rétt sunnan við bæjarstæðið var færð sunnar þegar nýi vegurinn var gerður. Á stríðárunum voru braggahverfin Camp Aberdeen og birgðageymslan Geitháls Dump við Geitháls.“
Heimildir:
-Örnefnaskrá fyrir Elliðakot og Vilborgarkot.
-Tímarit Hins íslenska bókmenntafélags, 7. árg. 01.07.1886, bls. 220-221.
-https://urlausnir.is/urlausnir_lyr/lyrd_1883-31%20[bls.%201883-255].pdf
-Fornleifaskráning vegna deiliskipulags athafnasvæðis á Hólmsheiði, Reykjavík 2018.
-Fornleifaskráning vegna tvöföldunar Suðurlandsvegar frá gatnamótum við Vesturlandsveg austur að Hólmsá, Reykjavík 2010.
-Jarðarbók ÁM og PV 1703, Vilborgarkot.
Vilborgarkot og nágrenni.
Skógarstæðið á Víðistöðum – Lýðveldislundurinn
Sú klausa er hér fer á eftir stendur í blaðinu Fjallkonan 19. júní 1908, en Hafnarfjarðarkaupstaður var formlega stofnaður þann 1. júní 1908 þegar lög um kaupstaðarréttindi Hafnarfjarðar gengu í gildi. Við það varð bærinn að sjálfstæðu sveitarfélagi og skildi endanlega við Garðahrepp.
Víðistaðatún.
„Hafnfirðingar höfðu það til hátíðarbrigðis á afmælisdag Jóns Sigurðssonar að stofna hjá sér ungmennafélag. Hlaut það nafnið Ungmennafélagið 17. júní. Framkvæmdahugur var mikill í félagsmönnum, enda margvísleg mál er ungmennafélög hafa á stefnuskrá sinni. Þar á meðal að klæða landið skógi.
Hafnfirðingar létu sig ekki vanta í hóp þeirra brautryðjenda. Því til sönnunar stendur eftirfarandi í sama blaði 28. apríl 1909:
Víðistaðir – Mynd: Skýringar: I er Sigurgeirstún, II stykki Kristjáns Auðunssonar, III garðyrkjustöð Kristjáns Símonarsonar (land Finnboga J. Arndals skálds), IV stykki Guðjóns Þorsteinssonar í Kletti, V stykki Benedikts Sigmundssonar, VI ungmennafélagsreiturinn (seinna athafnasvæði K.F.U.M.), VII knattspyrnuvöllurinn gamli. (IV, V, VI og VII eru afmörkuð með punktalínum, því að þau stykki eru nú öll í eigu Bjarna Erlendssonar.
1 er þar, sem Bjarni í Víðistöðum byggði fyrsta gripahús sitt, 2 íbúðarhúsið (hjá því er lítið steinhús, sem Bjarni byggði 1923 sem hænsnahús, en breytti síðar, svo að þar hefur oft verið húið), 3 lifrarbræðslustöðin, 4 gripahús og hlaða Bjarna.
Vegurinn, sem skiptir Víðistöðum að endilöngu, var lagður 1898—99, vegurinn að lifrarbræðslustöðinni, um þvera landareign Bjarna, árið 1923. Uppi á hraunjaðrinum rétt ofan við lifrarbræðslustöðina, hefur Guðmundur Þ. Magnússon nýlega byggt sláturhús.
„Ungmennafélagið 17. júní í Hafnarfirði hefur fengið lofun fyrir landi til skógræktar í nánd við bæinn í Víðistöðum. Félagið er tekið til við að vinna við skógarstæðið – girða það. Vinna flestir félagar að því með eigin höndum, karlar og konur í frístundum sínum og miðar verkinu furðuvel áfram. Hugsað er til að rækta þarna tré í næsta mánuði.“
Á Víðistaðatúni.
Lengri eru upplýsingar Fjallkonunnar ekki. En staðreynd er að þarna voru á þessu vori gróðursettar um eitt þúsund trjáplöntur. Garðhleðsla og undirbúningur var eins og fyrr segir framkvæmdur af félögum. Stofnuðu þeir um þetta nokkurskonar hlutafélag, þannig að fyrir 5 kr. vinnu fengu menn hlutabréf og mun eitthvað af þeim enn vera til hér meðal gamalla 17. júní félaga.
Árið 1910 fór Árni Helgason sem nú er verkfræðingur í Chicago til náms í trjárækt upp að Rauðavatni. Hvernig þessum trjágróðri í Víðistöðum reiddi af er mér ekki kunnugt. En mjög dofnaði yfir starfi þessa ungmennafélags eftir 1910 og það leið alveg undir lok 1913. En margir eru þeir Hafnfirðingar sem harma það að þarna skyldi ekki rísa upp almennur skemmtistaður með trjám og blómstrum.“
Í tilefni af 50 ára afmæli íslenska lýðveldisins, 1994, ákvað Bæjarstjórn Hafnarfjarðar að bjóða forseta Íslands, Vigdísi Finnbogadóttur, á Víðistaðatún í þeim tilgangi að planta þar nokkrum trjám, bæði í tilefni afmælisins, ekki síst af framangreindri ástæðu. Formaður afmælisnefndar var Ómar Smári Ármannsson, bæjarfulltrúi. Lundurinn hefur síðan verið nefndur „Lýðveldislundur„.
Á skilti við lundinn á Vísistaðatúni má lesa eftirfarandi: „Lýðveldislundur – Plantaður 1. júní 1994 af Vigdísi Finnbogadóttur forseta Íslands ásamt hafnfirskum börnum í tilefni af 50 ára afmæli íslenska lýðveldisins.“
Síðan hefur margt gerst til batnaðar. Bæjaryfirvöld Í Hafnarfirði mættu þó gjarnan sýna eftirfylgni framgreindrar hinni táknrænu athafnar meiri virðingu í verki. Vigdís hafði um langt skeið stuðlað að ræktun, hvort sem um var að ræða æsku landsins eða gróðurs. Þá viðleytni forseta Íslands þarf að hafa í heiðri til langrar framtíðar…
Heimild:
-https://skoghf.is/skogarstaeeie-i-vieistoeeum/
Vigdísarlundur á Víðistaðatúni. Steinninn fremst ber skjöld af því tilefni.
Ratleikur Hafnarfjarðar 2026
Þegar jarðfræðikort ÍSOR af Reykjanesskaga, unnið af margfróðu fólki á löngum tíma, er skoðað er áhugavert að sjá helstu hraunin ofan Hafnarfjarðar, sérstaklega í hinu sögulega samhengi.
Mosagróið hraunsvæði.
Hraununum eru gefin nafngiftirnar kap, gel, búr, se, óbr, skú, tv, stó og hrú. Þetta eru skammstafnir yfir „Kapelluhraun, „Geldingahraun“, Búrfellshraun“, Selhraun“, Óbrinnishólahraun“, „Skúlatúnshraun“, „Tvíbollahraun“, „Stórabollahraun“ og ekki síst meginhraunið „Hrútagjárdyngjuhraun. Hellnahraunin, eldra og yngra virðast vera samheiti yfir Stórabolla- og Tvíbollahraunin, sem runnu með u.þ.b. 1000 ára millibili.
Þessi Ratleikur Hafnarfjarðar er sá 30. í röðinni. HÉR má sjá sögu ratleiksins frá upphafi. Guðni Gíslason og Kristjana Þórdís Ásgeirsdóttir, eiginkona hans, eiga miklar þakkir skildar fyrir dugnað og þrautseigju við viðhald ratleiksins síðustu tvo áratugina.
01. Hafnarfjarðarhraun
Hafnarfjarðarhraun/Balahraun – rétt.
Fyrir um 8000 árum varð eldgos sem myndaði eldborgina Búrfell sunnan Garðabæjar og þaðan runnu í því gosi hraunin sem mynda landsvæðin norðan og norðvestan eldstöðvarinnar er nú umlykja bæði hluta Garðabæjar og Hafnarfjarðar. Í heild sinni nefnast hraunin Búrfellshraun, en eins og þekkt er bera ýmsir hlutar þess sérstök nöfn, svo sem Smyrlabúðarhraun, Gráhelluhraun, Lækjarbotnahraun, Urriðakotshraun, Svínahraun, Flatahraun, Stekkjarhraun, Hafnarfjarðarhraun, Garðahraun, Gálgahraun og Balahraun vestast.
Hafnarfjarðarhraun/Balahraun – rétt.
Guðmundur Kjartansson jarðfræðingur rannsakaði Búrfellshraun (1954) og lét aldursgreina sýnishorn tekið við Bala með geislakoli (1973), en síðan hafa ýmsir fjallað um það, nú síðast Árni Hjartarson 2009. Hann segir fjóra hraunstrauma hafa runnið í gosinu í eftirfarandi aldursröð: Fyrst rann taumur niður í Straumsvík – hann er nú grafinn undir yngri hraunum (Kapelluhraun) utan smáskækill sem stendur upp úr og nefnist nú Selhraun. Næst rann taumurinn sem merktur er Gráhelluhraun til sjávar í Hafnarfirði. Þá þriðji taumur til sjávar milli Álftaness og Arnarness (Urriðakotshraun, Vífilsstaðahraun, Gálgahraun). Og loks hinn fjórði, smáskækill til suðurs frá Búrfelli og myndaði svonefnda Kringlóttugjá.
02. Kapellan
Kapellan.
Kapellutóft er rúst af litlu húsi við neðri brún Kapelluhrauns nálægt Straumsvík. Rústin er í landi Þorbjarnarstaða sem er eyðibýli sem stóð ofan við Straum. Tóftin er talin vera af kapellu frá kaþólskri tíð, eftir að hraunið rann á 12. öld.
Örnefnið Kapelluhraun er ekki gamalt og hafði lengi verið bent á upphlaðna grjóthrúgu í því sem kapelluna áður en fyrst var grafið í hana árið 1950. Kapellunni fylgdu sagnir um að við hana væru grafnir einn eða fleiri danskir menn sem hefðu verið drepnir af Íslendingum og setja margar þeirra það í samband við siðbreytinguna á 16. öld. Eldri nöfn á hrauninu eru Nýjahraun og Bruninn að neðanverðu.
Kapellan – Alfaraleiðin v.m.
Árin 1950 og 1954 var gerður uppgröftur í grjóthrúgunni og kom í ljós að þar hafði verið hús. Eitthvað hafði áður verið verið grafið í tóftina og m.a. mikið tekið úr austurveggnum. Tóftin reyndist vera 2,40×2,20 metrar að innanmáli, og veggirnir stóðu upp í 1,80 metra þar sem þeir voru hæstir. Í veggjum og gólfi voru flatar hraunhellur teknar úr næsta nágrenni kapellunnar
Kapellan – leifar Alfaraleiðarinnar.
Gamla þjóðleiðin, Alfaraleiðin, millum Hafnarfjarðar og Suðurnesja lá frá Hvaleyri, framhjá kapellunni, enda staðsetning beinlínis valin vegna hennar, og áfram til suðurs að vörðu í hrauninu með stefnu að annarri slíkri á hraunkanti Brunans (Kapelluhrauns) autan Gerðis. Nú er þessi forna leið horfin á milli Leynis norðan Kapelluhrauns og Hrútagjárdyngjuhrauns austan Gerðis, en sést þó enn á litlum kafla í hraunhól þeim er kapellan stendur á, auk þess stök varða stendur enn á millum hennar og Gerðis ofanvert.
03. Hraunin – Kúadalur
Kúadalur.
Hraunin sunnan Brunans (Kapelluhrauns), milli Gerðis og Efri-hellra, eru tiltölulega slétt og vel gróin lyngi og birki, enda mun eldri og mosinn því á góðu undanhaldi. Kapelluhraunið (Bruninn), sem er bæði miklu mun hærra og úfnara, þakið hraungambra, rann árið 1151. Vestan við það eru nokkur hraun, þ.á.m. fimm nefnd Selhraun, öll eldri en 4000 ára. Líklegt má telja að örnefnin hafi fremur orðið til af seinni tíma notkuninni en upprunanum. Nyrst í Hrútargjárdyngjuhrauni eru Óttarsstaðir, Straumur og Þorbjarnarstaðir.
Kúarétt í Kúadal.
Geldingahraun eða Afstaphraunið eldra er eitt selhraunanna og ofar raða Selhraunin sér milli þess og Hrútargjárdyngjuhraunsins, sem er um 7200 ára.
Í Hraununum eru fjölmargar fornleifar, margar enn óskráðar.
Hér í Kúadal, skjólsællri hraunlægð, var hraundalurinn nýttur sem stöðull fyrir kýr frá Straumi, jafnvel þótt staðurinn sé í landi Óttarsstaða.
04. Lónakot
Lónakot – fjárhúshóll.
Kornelíus Jónsson (1915) úrsmiður og gullsmiður í Reykjavík byggði fjárhús fyrir ofan Lónakot um 1960 þegar hann keypti hluta Lónakots jarðarinnar af Sæmundi Þórðarsyni kaupmanni. Sæmundur keypt jörðina 1939 af Guðlaugi Engilbert Sveinssyni (1883-1955). Guðlaugur sem ætíð var nefndur Laugi Lóna, flutti þá búferlum frá kotinu inn í Hafnarfjörð.
Guðlaugur tók við Lónakoti árið 1902, en þá hafði jörðin verið í eyði í tvö ár eftir að Hallgrímur Grímsson og seinni kona hans Rannveig Ólafsdóttir fluttu þaðan ásamt fjórum börnum sínum. Fimmta barnið höfðu þau misst úr skarlatsótt aldamótaárið 1900. Þeim var gert ókleift að búa í Lónakoti eftir að bæjarhúsin voru brennd í kjölfar farsóttarinnar sem kom upp á bænum.
Lónakot – fjárhúshóll.
Þegar Guðlaugur tók við jörðinni hófst hann handa með að byggja nýjan bæ á Bæjarhólnum. Hann bjó í Lónakoti ásamt sambýliskonu sinni Guðríði Jónsdóttur og þeim fæddist dóttirin Jónína Björg 1904. Þegar Guðlaugur og Guðríður fluttu frá Lónakoti á þriðja áratug 20. aldar eins og svo margir aðrir Hraunamenn, héldu þau áfram að nýta jörðina fyrir búfénað sinn. Þau bjuggu þá í litlu bakhúsi við Krosseyrarveg.
Merkið er í aflöngu hraunhveli sunnan fyrrum fjárhús Kornelíusar ofan Lónakots. Áhugavert er þó að ganga niður að gamla Lónakotsbænum og skoða minjarnar, sem þar eru neðan Lónanna.
05. Litli-Rauðamelur
Litli-Rauðamelur.
Í örnefnalýsingu Gísla Sigurðssonar fyrir Óttarsstaði er m.a. getið um Stóra- og Litla-Rauðamel. Þar segir: „Óttarsstaðir eru í Hraununum svonefndu og tilheyrðu áður Garðahreppi, en land jarðarinnar var lagt undir Hafnarfjörð, þegar álverksmiðjan kom. Skógargatan liggur áfram suður yfir Rauðamel litla og austan við Rauðamel stóra, en Suðurnesjavegurinn lá milli Rauðamelanna. Rauðimelur litli var lágur melhóll. Rauðimelur stóri var sunnar. Hann var feiknastór, og var varða á honum í gamla daga. Vestast á honum var rofabarð með hríslum. Nú eru melar þessir horfnir vegna flugvallargerðar og komin tjörn, þar sem sá syðri var.“
Litli-Rauðamelur.
Þrátt fyrir fullyrðingu þess efnis í framgrendri örnefnlýsingu að Litli-Rauðimelur sé horfin „lifir“ hann enn góðu „lífi“ skammt norðnorðaustan þess „Stóra“, sem nú er orðinn að risastóru grjótnámusvæði. Nú, þegar fyrirhugað er að stækka námusvæðið enn frekar vegna fyrirhugðrar stækkunar Straumsvíkurhafnar, er full ástæða til að fylgjast vel með framvindu ákvarðana á svæðinu – því reynslan sýnir að verktaka eiga það til að virða takmarkanir leyfa af vettugi þá og þegar þeim hentar. Sem dæmi þá voru þeir búnir að leggja nýjan veg í hrauninu sunnan og vestan gamla námusvæðins skv. ákvörðun byggingafulltrúa án þess að deiliskipulag fyrir það hafði áður verið samþykkt í bæjarstjórn.
06. Slunkaríki – Óttarsstaðafjárborg
Smalaskálaker – Slunkaríki.
Fjárborgir eru víða að finna á Reykjanesskaganum og víðar og vitna um gott verklag og hyggjuvit fyrrum forfeðra og -mæðra er hlóðu þær á sínum tíma.
Flestar borgirnar eru kenndar við bæi sem þær tilheyrðu en ein fjárborg er þó kennd við konu og nefnd Kristrúnarfjárborg. Þessi fjárborg stendur á nokkuð sléttum hraunhrygg skammt vestan við Smalaskálahæð í Hraunum sunnan við Straumsvík. Fjárborgin er allt eins nefnd Óttarstaðafjárborg, en Kristrúnarborg er það nafn sem staðkunnugir notast jafnan við.
Óttarsstaðaborg.
Konan sem fjárborgin er nefnd eftir hét Kristrún og var Sveinsdóttir en hún kom upphaflega sem vinnukona að Óttarstöðum frá Miðfelli í Þingvallasveit og varð húsmóðir á bænum. Gísli Sigurðsson lögregluþjónn í Hafnarfirði og örnefnasafnari sagði frá því í örnefnaskrá sinni að Kristrún hefði hlaðið borgina ásamt vinnumanni sínum.
Í Smalaskálahæð er Smalaskálaker, rauðamalarhóll eða fyrrum rauðamelur í jarðfalli Hrútagjárdyngjuhrauns.
Árið 1974 var komið fyrir þar „listaverki„. Rauðamalarhóllinn er merkilegt jarðfræðifyrirbrigði frá því áður en Hrútargjárdyngjuhraunið rann.
Smalaskálaker / Slunkaríki.
„Húsbyggingin“ (Das Haus Projekt) er þekkt verk eftir Hrein Friðfinnsson. „Húsbyggingin“ byggir á sannri sögu eftir Þórberg Þórðarson, Íslenskum aðli, um sérvitring sem afræður að byggja hús þar sem innihliðin snýr út. Myndlistarmaðurinn tilheyrði SÚM hópnum þegar hann gerði listaverkið. Þetta var lítið hús sem var forsmíðað og síðan flutt í einingum. Eftir að búið var að mynda húsið lét Hreinn það afskiptalaust, enda tilgangur hans aðeins að koma því á þennan stað og útbúa myndröð í anda SÚM-aranna.
Smálaskálaker – Slunkaríki 1980.
Gjörningnum var lokið og síðan beið hússins að ummyndast með veðrinu sem lék um það og setti mark sitt á náttúruna allt í kring. Húsið stóð af sér flest veður um árabil. Skotglaðir Hafnfirðingar notuðu húsið til að æfa hæfni sína, eins og þeir virðast hafa gert svo óralengi á þessum slóðum. Smám saman drukku spónaplöturnar sem mynduðu útveggina í sig regnvatnið og grotnuðu niður, en bárujárnið hélt húsinu uppi. Stoðirnar blöstu við og innan þeirra var bárujárnið heilt og óryðgað enda vel galvaniserað. Stuttu eftir 2000 sprakk húsið í vindhviðu einn veturinn og dreifðust stoðir og járnplötur vítt og breitt um jarðfallið.
Slunkaríki – minnisvarði um listaverk.
Laugardaginn 17. júlí 2010 voru einhverjir á ferð í Smalaskálakeri og kveiktu í því sem eftir var af Slunkaríki.
Þrátt fyrir álag Hrútagjárdyngjuhrauns hefur rauðhóllinn staðið fyrir sínu og ekki látið hið mikla hraunálag yfir sig ganga. Sambærilega gjallhóla má sjá í Stóra-Rauðamel og Litla-Rauðamel skammt norðar. „Rauðamelarnir“ í Hraununum eru skýr vísbending um fyrrum jarðsögu og mótun vestanverðans Reykjanesskagans.
Nú hefur verið komið fyrir minnismerki um listaverkið í Smalaskálakeri, þ.e. járngrind, sem sína á stærð þess fyrrum.
07. Vorréttin
Vorréttin.
Þegar gengið er eftir Gerðisstíg framhjá Neðri-Hellum, ágætum fjárskjólum með hleðslum fyrir, sést handan þeirra námasvæði þar sem Þorbjarnarstaða-Rauðamelur var áður fyrr. Nú er fátt sem minnir á Rauðamelshólana eins og þetta kennileiti dregur nafn sitt af.
Stígurinn liggur áfram til suðausturs framhjá Rauðamelsréttinni að Vorréttinni, öðru nafni, undir vesturjaðri Kapelluhrauns (Brunans). Í þröngum krika norðan þess stendur þessi fallega hlaðna rétt, hlaðin úr nálægu hraungrjóti.
Vorréttin.
Réttir sem þessi er dæmigerð „heimarétt“ með „almenningi“ og tveimur dilkum. Líklegt má telja að „Vorréttin“ sé forveri „Þorbjarnarstaðaréttarinnar“ við norðanvert túnhliðið að bænum. Vorréttir voru jafnan rúningsréttir nærliggjandi bæja. Önnur slík þar nálægt var fyrrum Rauðamelsréttin millum Þorbjarnarstaða-Rauðamels og Vorréttarinnar.
08. Þorbjarnarstaða-Rauðimelur
Þorbjarnarstaða-Rauðimelur.
Í Náttúrufræðingnum 1965 má lesa um „Forn eldvörp í Selhrauni“ eftir Jón Jónsson, jarðfræðing: „Ekki alllangt sunnan við Straum í Garðahreppi [nú Hafnarfirði] og skammt vestan við Kapelluhraun eru forn eldvörp. Þar hefur Vegagerð ríkisins tekið rauðamöl til ofaníburðar í vegi, og það er mest þeirri starfsemi að þakka, að hægt er nú að fullyrða að hér er um eldvörp að ræða.
Hraunklettur við Þorbjarnarstaða-Rauðamel.
Ekki er mér kunnugt um, hvernig þarna leit út áður en byrjað var að taka þar efni, en svo lítið ber á þeim hluta gíganna, sem enn er eftir óhreyfður, að líklegt má teljast, að þeim hefði alls ekki verið veitt eftirtekt, hefði þarna ekki verið grafið með stórvirkum tækjum.
Nú er þarna umrót mikið og ýmislegt fróðlegt að sjá. Gígir þeir, sem hér er um að ræða, eru á línu með stefnu NA—SV, eins og gígaraðir á Reykjanesi yfirleitt eru.
Þorbjarnarstaða-Rauðimelur.
Yngri hraun hylja nú þetta svæði nær alveg, og hafa þau fært hina fornu gígaröð að mestu í kaf. Þau hraun eru komin sunnan að af svæðinu milli Sveifluháls og Vesturháls.
Af því að yngri hraun hafa runnið yfir umhverfi gíganna, verður ekki með vissu sagt, hversu mikið hraun hefur frá þeim komið. Það er þó ljóst að eitthvað hraun hefur runnið í þessu gosi, og er það auðþekkt frá hraununum í kring.
Í Þorbjarnarstaða-Rauðamel.
Hraunið, sem runnið hefur umhverfis gígina og að nokkru leyti yfir þá, hefur ekki runnið fyrr en nokkru eftir, kannske löngu eftir að þeir gusu, því sums staðar má sjá að gjallið í þeim hefur verið farið að veðrast dálítið. Telja má víst, að þeir hafi verið orðnir mosagrónir, og á einstaka stað vottar fyrir jarðvegsmyndun. Víða í hólunum má greinilega sjá að hraunið hefur orðið fyrir snöggri kælingu, t.d. finnur maður á nokkrum stöðum þunnar basaltæðar í gjallinu og eru þær með svartri glerhúð. Einnig vottar fyrir hólstramyndun á stöku stað. Þetta vekur grun um, að hér hafi gosið í vatni, og við nánari athugun kemur í ljós að svo hefur verið.
09. Kapelluhraun
Kapelluhraun – Hrauntungustígur.
Kapelluhraun (syðsti hluti þess var jafnan nefnt Nýjahraun en sá nyrsti Bruninn) er hraun á Reykjanesskaga sunnan Hafnarfjarðar hjá Straumsvík og er hluti af hraunum sem runnu árið 1151-1180 í svonefndum Krýsuvíkureldum. Kapelluhraun er úfið apalhraun og rann úr gossprungu sem var alls um 25 km löng. Sunnan á skaganum rann þá einnig Ögmundarhraun í sjó fram. Kapelluhraun rann aðallega frá gígum við Vatnsskarð sem nú heyra sögunni til vegna gjallvinnslu. Í sama gosi rann hraun frá röð minni gíga sem liggur meðfram Undirhlíðum og norður um Gvendarselshæð. Rann það m.a. niður að Kaldárbotnum.
10. Urriðavatn – Hrauntangi
Urriðavatn – Sýlingarhella.
Urriðavatn er grunnt vatn vestan Urriðaholts í Garðabæ. Vatnið er einnig nefnt Urriðakotsvatn eða Urriðakotstjörn. Urriðavatn myndaðist fyrir um 7300 árum þegar Búrfellshraun rann og hraun rann inn í dalverpi til móts við Urriðakot og stíflaði vatnið. Flatarmál vatnsins er um 13 hektarar, meðaldýpt þess er 0,70 m og mesta dýpi 0,90 m. Urriðavatn og aðliggjandi hrauðjaðar eru á náttúruminjaskrá.
Urriðakot er jörð í Garðabæ. Bærinn stóð suðvestan í Urriðakotsholti norðaustan við Urriðakotsvatn. Bærinn stóð nálægt miðju túninu. Suður frá bænum lágu traðir, hlaðnar úr torfi og grjóti.
Urriðavatn – rétt á Réttartanga.
Kvíaflöt heitir allmikið barð norðvestan við túngarðinn og ofan við veginn, sem lá norðvestur frá bænum. Kvíaflöt var gerð að túni skömmu áður en Urriðakot fór í eyði. Vegurinn, sem hér um ræðir, er Urriðakotsvegurinn nýrri. Hann var lagður um 1930 norðvestur úr túninu, yfir mýrina, yfir Vesturvik og um Hrauntangann, gegnum túnið á Setbergi á Setbergsveg vestan við bæinn á Setbergi. Hann var lagður sem bílvegur og var þá hætt að nota Urriðakotsveg eldri, sem lá til austurs frá bænum, en sá vegur var ekki bílfær.
Urriðavatn – Sýlingarhella.
Sá hluti hraunsins, sem skagar út í Urriðakotsvatn, kallast Hrauntangi, og er hluti af honum í Setbergslandi. Sá hluti Hrauntanga, sem skagar lengst út í vatnið til suðurs, heitir Mjóitangi. Réttartangi skagar austur úr Hrauntanga nokkru sunnan við mitt Vesturvik. Í Hrauntanga rétt norðvestan við Mjóatanga er stór klettur með sýlingu í. Hann kallast Sýlingarhella og er á mörkum Urriðakots og Setbergs.
Úr Sýlingarhellu lá markalínan í uppmjóan háan klett með klofavörðu upp á Stórakrók (nú fast við nýlega stækkun IKEA). Á Stórakrókshól var landamerkjavarða, en hefur nú verið rifin. Þá er Sýlingarhella ranglega skráð í Fornleifaskráningu Hafnarjarðar.
11. Bláberjahryggur
Bláberjahryggur.
Bláberjahryggur er misgengisprunga sem liggur um Bleiksteinsháls milli Kaldárselsvegar (Vatnshlíðar) og Hamraness. Norðvestur barmurinn er hærri og misgengið er mest um 3-4 metrar. Jarðskorpan hefur rifnað í sundur áður en Búrfellshraun rann og sést misgengið greinilega norðaustan Gráhelluhrauns þar sem það markar skilin milli Flóðahjalla og Setbergshlíðar.
Bláberjahryggur.
Nú er Ásfjallsbyggðin austanverð að byggjast upp og því verður stutt þaðan að gróningunum og skjólinu fyrir norðan og norðvestanáttinni suðaustan hryggjarsins.
Áður fyrr var hæðarsvæðið millum Vatnshlíðar og Ásfjalls nánast melgróningar þar sem Bláberjahryggurinn var nánast eini grasgróningurinn, en eftir að byrjað var að sá þar lúpínu virðist þar vera að verða torsótt náttúruleg gróðurmyndun.
12. Gráhelluhraun
Gráhelluhraun.
Búrfellshraun er samnefni yfir hraunasvæði sem teygir sig yfir stórt svæði í og ofan Hafnarfjarðar. Hraunin, fjórar lænur, runnu fyrir um 8000 árum en þá varð eldgos sem myndaði eldborgina Búrfell sem rís fyrir sunnan Hafnarfjörð. Hraunin nefnast ólíkum nöfnum eftir staðsetningu þeirra eða útliti, t.d. Smyrlabúðarhraun, Gráhelluhraun, Urriðakotshraun, Lækjarbotnahraun, Svínahraun, Urriðakotshraun, Stekkjarhraun, Hafnarfjarðarhraun, Garðahraun, Gálgahraun og Balahraun.
Í Gráhelluhrauni.
Skógræktarfélag Hafnarfjarðar hefur plantað myndarlegum skógi í Gráhelluhrauni og er hann aðgengilegur bæði gangandi, hjólandi og ríðandi. Í hrauninu eru t.d. Gráhellufjárskjólið sem og nokkrir minnisvarðar um frumkvöðla Skógræktarfélags Hafnarfjarðar.
Trjáplöntun í Gráhelluhrauni var eitt af fyrstu verkum félaga í Skógræktarfélagi Hafnarfjarðar og er jafnfram dæmi um bjartsýni, áræðni og dugnað þess fólks er ákvað árið 1947 að vinna hraunið undir trjárækt.
13. Urriðakotsfjárhús syðra
Urrriðakotshraun – Urriðakotsfjárskjólið syðra.
Í Landamerkjaskrá frá 1890 segir: „Urriðakot á hálfa Fjárhellra mót Vífilstöðum sem fyrrum hjetu Maríuhellrar framm í vörðuna sín megin á Norðurhellragjáarbarmi, og í stóra steininn á fremsta Tjarnholtinu með grasþúfu uppá, þaðan heimleiðis í vörðuna á miðri Þverhlíðinni þaðan í vörðuna á Flóðahjallatánni úr henni í Álp[t]artanga, þaðan í hellu sem er í miðjum hrauntanganum, kölluð Sýlingarhella úr henni í uppmjóan háan Klett með Klofavörðu uppá sín megin [við] Stóra Krók og í gamlar Fjárrjettargrjótgirðingar í moldarhrauni, og upp í áðurnefnda Urriðakots Fjárhellra.“
Urriðakotsfjárskjólið syðra.
Urriðakot er innan hinna fornu merkja á landi Garðakirkju á Álftanesi. Í landi jarðarinnar eru fjölmargar minjar, einkum tengdar fjárhaldi. Má í því sambandi t.d. nefna Urriðakotsfjárhella, Urriðakotsfjárhúss í Urriðakotshrauni, Sauðaskjóls, Urriðakotsrétta yngri og eldri og Urriðakotsfjárhúss syðra, sem var þeirra syðst. Syðra Urriðakotsfjárhúsið hefur lengst af verið talið minnst virt af öðrum framangreindum. Hraunið, sem nefnt hefur verið frá Búrfelli, nefnist Urriðakotshraun, jafnvel Urriðahraun og Urriðavatnshraun.
14. Selgjá – Búrfellsgjá
Búrfellsgjá / Selgjá.
Búrfellsgjá og Selgjá urðu til í miklu eldgosi fyrir u.þ.b. átta þúsund árum í litlum eldgíg, sem nefnist Búrfell. Í eldgosinu flæddi hraun úr gígnum niður á láglendið og út í sjó til norðvesturs. Hraunin í miðbæ Hafnarfjarðar, í Garðabæ og Gálgahraun úti á Álftanesi eiga þannig öll uppruna sinn í Búrfelli og Búrfellsgjá.
Gönguferð í Búrfellsgjá er skemmtileg og þægileg ganga sem hentar vel fyrir alla fjölskylduna. Á göngu um Búrfellsgjá sjást margskonar hraunmyndanir, litlir hellisskútar, stórar sprungur og svokölluð misgengi, og svo auðvitað sjálf eldstöðin sem fæddi hraunið af sér.
Selgjá – varða.
Má segja að á svæðinu komist fólk í beint samband við innri öflin í skel jarðarinnar undir fótum okkar, sjálfa uppsprettu landsins sem eldvirknin á Íslandi er, sprungusveima og umtalsverð misgengi.
Selgjá er framhald Búrfellsgjár til norðvesturs. Á millum þeirra er misgengi þar sem augljóslega má sjá hvernig austurhlutinn hefur sigið á móti hækkandi vesturhlutanum. Í Selgjá eru leifar 11 selstöðva frá fyrrum Álftanesbændum; selshús, stekkir og skjól. Þær eru vel þess virði að skoða og gaumgæfa.
15. Kaldárhraun / Gjár
Kaldárhraun – Gjár.
Kaldárhraun er eitt síðasta dæmið um heillegt og óraskað helluhraun í landi Hafnarfjarðar og er fræðslu- og útivistargildi svæðisins metið hátt. Á svæðinu eru fornminjar sem tengjast selbúskap, m.a. gömul gata, Kaldárstígur.
Kaldárhraun og Gjárnar í Hafnarfirði voru friðlýst sem náttúruvætti árið 2009.
Gjár.
Markmið með friðlýsingu Kaldárhrauns og Gjánna er að vernda helluhraunsmyndun og fagrar klettamyndanir í vestari hrauntröð Lambgjár upprunninni frá hinni kunnu eldstöð Búrfelli.
Í hrauninu og Gjárnar, þ.e. Norðurgjá, Suðurgjá og Lambagjá, sem náttúruvætti. Kaldárhraun er ekki síst sérstakt fyrir þann mikla hæðarmismun á austurhluta þess annars vegar og vesturhlutanum hins vegar. Stafar það af misgengi, sem gengur í gegnum hraunið vestan Lambagjár og nær allt frá sunnanverður Borgarstandi til norðurs um Smyrlabúð og Hjallana í Heiðmörk.
Í Gjánum, sem var fyrrum hrauntjörn, er hár stakur bergstandur, nefndur Álfakirkja.
16. Stórabollahraun
Stórabollahraun – Selvogsgata.
Stórabollahraun er talið vera um 2200 ára. Hraunið ber keim af dyngjugosi. Gígurinn, Stóribolli, mjög stór, er utan í vestanverðu Kóngsfelli (Konungsfelli) í norðanverðum Grindaskörðum ofan Hafnarfjarðar. Hraunið er nú að mestu undir Tvíbollahrauni, komið úr yngri gígum skammt sunnar í Skörðunum.
Stóribolli, upptök hraunsins, er stór og mikill gígur norðvestan í fellinu. Hraunrennslið var hvílíkt að það náði með rennsli sýnu, væntalega ómeðvitað, að stífla dalalægðir er síðar mynduðu Hvaleyrarvatn og Ástjörn.
Frá börnum Stórabolla er ágætt útsýni yfir undirlendið, allt til Hafnarfjarðar.
17. Tvíbollahraun
Tvíbollahraun.
Tvíbollahraun og Hellnahraun yngra runnu úr Bollunum í Grindarskörðum um 950 e. Kr. Í hraunum þess norðvestan við Markraka eru t.d. Dauðadalahellar, fallegar og margflóknar hraunrásir. Þarna gætu hafa runnið fyrstu hraunin á Íslandi eftir að búseta landnámsfólks hófst í landinu og hellar þess þá þeir fyrstu hellar sem mynduðust hér á landi á sögulegum tíma.
Í hraununum eru allmargir hellar, auk Dauðadalahellanna, s.s. Elgurinn undir Tvíbollum, Spenastofuhellir og Rósaloftshellir.
Jón Jónsson – jarfræðikort (samsett).
Eins og áður er getið varð eldgosið um það leyti er fyrstu landnámsmennirnir voru að setjast að hér á landi. „Meginhraunflóðið rann til norðurs og norðvesturs, hraunelfan klofnaði um hæðina, Melkrakan, austan við Dauðadali. Mjó álma úr því rann síðan milli hennar og Lönguhlíðar og breiddist nokkuð út þar vestur af, en meginhraunflóðið féll norður af Helgafelli og norður með því að suðvestan. Tvíbollahraun er allt að 18 ferkílómetrar að flatarmáli. Hraunið liggur yfir Stórabollahrauni að hluta, en er miklu minna umleikis.
Dauðadalir – jarðfall.
Dauðadalahellarnir eru í Stórabollahrauni, Þeir eru nokkrir, þ.á.m. Flóki. Leiðarendi, einn mest sótti ferðamannahellir á landinu, er einnig í Stórabollahrauni. Yfir honum vomir Tvíbollahraunið. Á einum stað hefur það náð að þröngva sér takmarkað inn í hellinn.
Upptök Tvíbollahrauns eru í framangreindum Tví-Bollum eða öðru nafni Mið-Bollum.
Tvíbollar.
Tví-Bollarnir eru tveir samliggjandi gígar í brúnum Grindarskarða, í um 480 m hæð yfir sjó. Hraunið hefur fossað niður bratta hlíðina niður á láglendið en einnig runnið í lokuðum rásum. Hraunið flæmdist síðan til norðurs milli móbergshnúka og klapparholta allt niður undir Hvaleyrarholt við Hafnarfjörð. Fyrir áhugasama er áhugavert að rölta upp Hlíðargötuna um Kerlingaskarð, millum Tvíbolla og Kerlingarhnúka eða bara ganga upp eftir gömlu Selvogsgötunni um Kristjánsdali og upp með austanveðu Konungsfelli.
18. Skúlatún
Skúlatún.
Skúlatún er óbrinnishólmi í Skúlatúnshraun, aflangur og vel gróinn. Þar telja sumir að byggð hafi verið fyrrum, en það verður að telja ósennilegt.
Þegar gengið er að Skúlatúni frá Bláfjallavegi, þangað er innan um tíu mínútna gangur, má sjá gróinn hrygg í fjarlægð. Þegar nær dregur má sjá þar óbrinnishólmann í Skúlatúnshrauni. Stígur liggur úr suðri að suðurhorni hólsins, en Skúlatún er stór gróin langhæð umlukin helluhrauni.
Skúlatún.
Sléttur stígurinn liggur með austurhlið hólsins og áfram áleiðis að Helgafelli. Annar eldri stígur liggur til norðvesturs frá hólnum. Hann er mjög þúfóttur og ómögulegt að greina hvort þarna hafa verið mannvirki fyrrum eða ekki.
19. Skúlatúnshraun
Skúlatúnshraun.
Skúlatúnshraun (Stórabollahraun) sem rann fyrir um 2000 árum. Hraunið er að mestu helluhraun með fallegum hraunreipum og öðrum jarðfræðidjásnum.
Nokkrir gervígígar í Skúlatúnshrauni sýna hvar vötn og/eða sjór hafa legið þegar fyrri hraun runnu út í sjó. Þessir gervigígar eru taldir myndaðir eftir ísöld og eldri en hraunin í kring, þar með talin Skúlatúnshraun og Tvíbollahraun, sem liggur ofan á hinu fyrrnefnda.
Gervigígur.
Gervigígarnir eru til marks um að fyrir tíma Skúlatúnshrauns og Tvíbollahrauns hafa hraun runnið sömu leið til sjávar en þegar þeir myndast þeytast upp hraun og setlög. Er þetta ástæðan fyrir því að í gervigígunum í Skúlatúnshrauni megi meðal annars finna skeljar í bland við klepra og gjall en skeljarnar hafa verið undan ströndinni sem hraunið rann yfir.
Stórabollahraun (Eldra Hellnahraun) og Tvíbollahraun (Yngra Hellnahraun) eru mjög lík í ásýndum og lengi vel hefur þótt erfitt að greina þau að.
Skúlatúnshraun.
Skúlatúnshraunið, líkt og Tvíbollahraunið, hefur komið úr Brennisteinsfjallakerfinu og hefur það runnið svipaða leið til sjávar. Er hraunið komið suðaustan úr Stórabolla sem er, líkt og Tvíbollar, í Grindaskörðum. Breiddi hraunið mjög úr sér sunnan og austan við Helgafell og rann svo sömu leið og Tvíbollahraunið suður fyrir Helgafell, í norðvesturátt með Gvendarselshæð, vestur með Kaldárseli og til sjávar í Hraunavík. Er hraunið nú undir nýrri hraunum að miklu leyti en kemur fram á nokkrum stöðum, til dæmis við Hvaleyrarvatn, Ástjörn og við sjóinn vestan Hvaleyrarholts.
20. Óbrinnishólahraun
Óbrinnishólahraun.
Kapellu- og Óbrinnishólahraun (-bruni) eru með þeim yngstu í Hafnarfirði og skilja sig frá öðrum, reyndar með ólíkum hætti því hið fyrrnefna er að miklum hluta úfið kargahraun en hið síðarnefnda slétt helluhraun næst upptökunum, bæði þó með samfelldri ráðandi mosaþembu.
Óbrinnishólabruni á (skv. fyrri rannsóknum) að hafa runnið 190 f. Kr. og Kapelluhraun (Nýjahraun/Bruninn) árið 1151 e.Kr. Kerin utan í Undirhlíðum, sem eru eldri en Óbrinnishólahraun, gætu hafa ruglað heildarmyndina.
Óbrinnishólar ofan Hafnarfjarðar.
Um 1340 ára aldursmunur ætti því vera á hraununum, en þess virðist þó fljótt á litið ekki sjást glögg merki, hvorki gróðurlega né jarðfræðilega. Mun líklegra er að Óbrinnishólahraunið hafi runnið í sömu goshrinu og Bruninn og þá einungis skömmu áður á jarðfræðilegan mælikvarða (á innan við 300 ára tímabili).
Gíga Óbrinnishólahrauns má sjá beggja vegna Bláfjallavegar.
21. Fjárskjól í Hellnahrauni
Hellnahraunsfjárskjól.
Undir Stórhöfða, skammt vestan við Stórhöfðastíg er heillegt fjárskjól í Selhrauninu. Fjárskjól þetta hefur enn ekki ratað inn í fornleifaskráningu Hafnarfjarðar, líkt og svo margt annað, einhverra hluta vegna. Það er í landi Hvaleyrar og hefur væntanlega tengst minjunum umhverfis Hvaleyrarsel, s.s. stekkjum o.fl., sem þar eru, bæði við Selhöfða og í Seldal. Líklegt má telja að skjól þetta hafi verið nýtt sem nátthagi, a.m.k. að hluta til.
Fjárskjólin eru 165 á Reykjanesskaganum, flest í hraununum ofan Hafnarfjarðar og ofan Vatnsleysustrandar. Um eru að ræða leifar fyrri búskaparhátta þegar fjárbúskapur var önnur af tveimur stoðum samfélagsins. Hin var útræðið.
Hellnahraun – fjárskjól.
Enn má víða sjá minjar fjárskjólanna, langflestar í skútum, hellum eða undir slútandi klettum. Fyrirhleðslur eru jafnan úr tilfallandi efni; grjóti með dyraopum. Skjólin eru algengari í hraununum á vestanverðum Skaganum, enda aðstæður þar sérstaklega hagstæðar til skjóls fyrir fénað en á berangri og jökulsorfnum hlíðum hans að austanverðu, að Þingvallasvæðinu slepptu. Þau má gjarnan finna nálægt bæjum eða við aðra nýtingarstaði, s.s. selin.
Hús voru ekki byggð sérstaklega yfir fé á þessu landsvæði fyrr en á 20. öld. Þangað til var notast við náttúruleg skýli með smávægilegum lagfæringum.
Fjárskjól í Hellnahrauni (Stórhöfðafjárskjól).
Skjól nálægt bæjum voru jafnan nefnd ból, sauðahellir eða lambakró. Við selin voru þau yfirleitt nefnd eftir örnefnunum, sem hýsti þau, s.s. Þúfhólsskjól, Grænhólsskjól, Sjónarhólsskjól, Meitlaskjól, Tóhólaskúti, Skógarnefsskjól, Vatnagarðahellir, Katlahraunsskjól, Sauðabrekkuskjól og Hrauntunguskjól, eftir staðarheitinu; Eimuselsskjól og Setbergsselshellir.
Stórhöfðafjárskjól.
Auk þess má nefna Litlalandsfjárskjól, Hamarskotsselshellir, Fornaselshellir, Kálffellsskjól og Þingvallahellir, eftir ábúandanum; Oddshellar, Þorsteinshellir og Gvendarhellir (Arngrímshellir) eða eftir tiltekinni kind; Gránuskúti og Kápuskjól. Þar sem hellar voru langir var hlaðið fyrir rásina innanverða til að takmarka frekari aðstöðu fjárins, s.s. í Bjargarhelli og Strandarhelli í Selvogsheiði og Rauðshelli í Helgadal.
Fjárskjól nálægt byggð hafa nánast öll verið eyðilögð vegna byggingaframkvæmda. Nýjasta dæmið er fjárskjólið í Dalnum milli Grísaness og Hamraness við Hafnarfjörð.
22. Bruninn
Hrauntungur.
Birkið í Hrauntungum hefur náð sér vel á strik í skjóli Brunans (Kapelluhrauns) og er orðið allhátt. Í Brunntorfunum þar skammt sunnar hefur vaxið upp á tiltölulega skömmum tíma myndarlegur skógur í bollóttum og hólóttum hlíðunum. Þegar trjánum var plantað í Brunntorfum Hrútargjárdyngjuhrauns, var þess ekki, eins og svo víða annars staðar, gætt að hlífa hinum gömlu götum um hraunlænurnar heldur trjám stungið niður hvar sem skjól var að finna. Ekki er víst að skógræktarfólkið hafi haft auga fyrir götunum eða það metið þær nokkurs. Fólk hefur löngum blindast af litlum trjáplöntum jafnt sem stórum. Í fornminjalögum hafa löngum verið ákvæði að ekki megi planta trjám í 15-20 metrum frá fornleifum, en skógræktarfólk hefur löngum talið í lagi að setja niður skóg hvarvetna í lægðum og dældum.
Hrauntunguskjól.
Ísland er nú svo fallegt land að það er óþarfi að hindra útsýnið til dýrðarinnar. Svæðum þessum hefur jafnan verið úthlutað til áhugasamra einstaklinga um skógrækt á sínum tíma með kröfum um að þeir væru meðvitaðir um ábyrgð þeirra og skyldur.
Hrauntungustígurinn liggur frá Áslandi um Hádegisskarð með Hamranesi og suður yfir Brunann að Hrauntungum. Þar hefur stígurinn vikið á löngum kafla fyrir efnisnámum Skógræktar ríkisins. Bera þær með sér einstakan vitnisburð hins einsleita gildismats. Í Hrauntungum er Hrauntungufjárskjólið, eitt af mörgum slíkum í hraununum.
23. Straumssel
Straumssel.
Í Hrútadynngjuhrauni eru nokkur sel, s.s. Straumssel, Gjásel, Fornasel, Óttarsstaðasel, Lónakotssel og Hvassahraunssel.
Straumsselið er eitt hið merkilegasta á Reykjanesskaganum. Seltætturnar eru í Straumselstúni. Þarna stóð bær fram á síðustu öld, sem Guðmundur Tjörvi lét reisa, þ.á.m. timburhús. Bærinn brann síðar. Áður var faðir hans, Guðmundur (sonur Krýsuvíkur-Gvendar) um tíma skógarvörður í Almenningum og hélt þá til í selinu. Megintóftirnar í Straumssel eru af bæ Guðmundar. Selshúsin sjálf eru skammt austan hans.
Seltúnsgarðar liggja um nokkurn hluta túnsins. Fjárhús eru hér innangarðs sem og Selsgarðurinn og matjurtargarður. Vatnsstæði er í skúta norðan við þær, Selsbrunnurinn. Hlaðin hestarétt er vestan við Selstúnið.
Straumssel – selið.
Í Straumsseli var búið stundum á 19. öld. Síðast á árunum 1890-1895. Bæjarhúsin eyddust af bruna og hefur ekki verið búið þar síðan. “Í suðri sést í Hafurbjarnaholt, kennt við Björn Gnúps-Bárðarson, Hafur-Björn, sem samninginn gerði við bergbúann forðum. Gerðu þeir helmingaskipti í fjáreign. Segir sagan að þá hafi komið hafur og hrútur í féð og var þá sem tvö höfuð væru á hverri skepnu. Gerðist Björn þá fjárríkasti bóndi á Suðurnesjum”.
Straumssel.
Seltúngarðar liggja um nokkurn hluta túnsins. Bæjarhúsin eru innangarðs. Innan Selsgarðsins var matjurtargarður.
Ofan og austan við Straumsselið er Straumsselshæð. Sunnan í henni er Straumsselshæðarskjólið.
Straumsstígurinn kemur í selið ofan við hestaréttina. Líklega hefur hún verið notuð af hestafólki, t.d. þeim sem þurftu að hitta Guðmund skógarvörð í bústað hans í Straumsseli á meðan hrístakan stóð yfir. Einnig hefur heimilisfólk í selinu notað hestana t.a.m. til hrísflutninga.
24. Brunntorfufjárskjól
Brunntorfufjárskjól.
Í Hrútadyngjuhrauni eru allnokkur fjárskjól. Eitt þeirra er í jarðfalli á annars sléttu helluhrauninu sunnan við Brundtorfur (Brunatorfur/Brunntorfur). Í því er krosshleðsla, tveir hlaðnir gangar í Y frekar en í X. Þeir skiptust niður í sitthvort hellisopið. Fyrir innan eru rúmgóðir fjárhellar. Hleðslur eru inni í þeim nyrðri.
Skjólið sést vel með þrjár vörður á hraunhólum til austurs. Ofan þess er lítil varða, en hún sést ekki fyrr en ca. tíu metrar er að skjólinu.
Brunntorfufjárskjól.
Líklegt er að skjólið hafi verið ætlað svipað hlutverk og fjárborgirnar fyrrum, þ.e. fyrir fé í útigangi sem það gæti leitað til í vondum veðrum.
Skammt sunnan við hellana liggur Stórhöfðastígur upp hraunið. Hann er varðaður frá Krýsuvíkurveginum áleiðis upp að Fjallinu eina. Þarna ofar, skammt sunnan og vestan við skógræktina í Brunnatorfum eru nokkri grónir hraunhólar. Vörður eru hraunhólunum skammt frá en til vesturs er komið. Þær eru ágætir vegvísar að fjárskjólinu, en ofan þess, þegar nær er komið, er lítil varða.
25. Hrútagjárdyngjuhraun / Markavarða
Markavarða.
Hrútagjárdyngja er um 4.500 ára hraundyngja sem þekur um 80-100 km² lands. Alls rúmir 3 rúmkílómetrar af hrauni. Dyngjan er með stórum toppgíg og skorin djúpum gjám sem kunna að vera merki um ris vegna kvikuinnskota. Hrútagjárdyngja er einn af stærstu hraunskjöldum á Reykjanesi. Í hrauninu er hægt að finna allmarga hraunhella, þ.á.m Steinbogahelli, Maístjörnuna og Híðið.
Markavarða.
Í daglegu tali gengur stærsti hluti hraunsins undir nafninu Almenningur. Ljóst er, þegar gengið er um Dyngjuna og umhverfis hana, að hér hefur ekki verið um eina goshrinu að ræða heldur a.m.k. tvær eða fleiri. Nýjustu ummerkin sjást hvað best suðaustast í Hrútagjárdyngjunni. Þar er gígur og hrauntröð. Verksummerki eftir miðkaflan sjást hins vegar gleggst vestan við mikla hrauntjörn sunnanlega á dyngjusvæðinu og í hrauntröð út frá henni til norðurs. Þar hefur glóandi hraunkvikan leitað út úr gamla dyngjusvæðinu nyrst í henni og myndað ábreiðu næst dyngjunni.
Markavarða – merki.
Í skrá Gísla Sigurðssonar fyrir Þorbjarnarstaði í Hraunum segir: „Úr Hafurbjarnarholtsvörðu lá landamerkjalínan um Nyrztahöfða og um Norðurhöfðaslakka, á Mjóhöfða og um Miðhöfðaslakka, þaðan í Fremsthöfða á móti Straumslandi í Þrívörður“. Gísli Sigurðsson segir, að þær hafi verið nefndar Lýritti. Ljóst er að markalínan lá austur og ofan við Brundtorfur (Brunn-, Brunatorfur) og kom þar á Stórhöfðastíg, sem lá svo áfram vestur að Fjallinu eina suðvestan Fremstahöfða.
Hvað sem öllum örnefnum í þessu annars kennilauslega hábungusvæði Hrútargjárdyngjuhrauns er Markavarðan er undirstrikar landamerki Þorbjarnarstaða og Straums efst á norðanverðri hraunbúngunni. Varðan sú er mjög vel sýnileg frá Krýsuvíkurvegi í vestri.
26. Fjallið eina / Smágígar
Fjallið eina. – Stórhöfðastígur.
Fjallið eina er móbergshnjúkur (223 m.y.s.) skammt vestan við Krýsuvíkurveg, norður af Sveifluhálsi fyrir sunnan eða suðvestan Óbrinnishólabruna. Efst á kolli þess er grágrýtishraunsstapi, ágætt dæmi þess að fjallið hafi orðið til undir jökli síðasta jökulsskeiðs en gosið náð upp úr ísbreiðunni og kollurinn þá myndast.
Stórhöfðastígur liggur frá Ási um Hádegisskarð og Dalinn (Ásflatir), sniðhallt yfir Bleiksteinsháls, út á Selhraunið að Stórhöfða, upp með honum að vestanverðu uns hann beygir yfir Hellnahraunið yngra og Brunann í átt að Snókalöndum. Þar fer hann yfir Krýsuvíkurveginn og síðan suður hraunið upp að Fjallgjá, fylgir misgengi að Fjallinu eina, upp með því að austanverðu að austurjaðri Hrútagjárdyngju og með upprisuvegg hennar að Undirhlíðaleið.
Fjallið eina – hraunmyndun norðan þess.
Kapelluhraun (syðsti hluti þess nefnt Nýibruni) er hluti af hraunum sem runnu á tímabilinu frá árið 1151 til um 1180 í Krýsuvíkureldum. Kapelluhraun er úfið apalhraun og rann úr gossprungu sem var alls um 25 km löng. Sunnan á skaganum rann þá einnig Ögmundarhraun í sjó fram. Kapelluhraun rann aðallega frá gígum við Vatnsskarð sem nú heyra sögunni til vegna gjallvinnslu. Í sama gosi rann hraun frá röð minni gíga sem liggur meðfram Undirhlíðum og norður um Gvendarselshæð, auk annarra smærri nálægra jaðarsettra hrauna líkt og sjá má austan og norðan við Fjallið eina. Dæmi um eina slíka staka „smáhraunslettu“ má sjá héðan hér umleikis.
Fjallið eina (Grétar Ó. Fells):
Fjallið eina. Grænadyngja og Trölladyngja fjær.
Leita ég afdreps um sléttunnar slóð.
Slétturnar engu leyna.
Ég þarf að fela mig fyrir þjóð,
finna mig sjálfan og yrkja ljóð,
minnast við mold og steina.
Stórhöfðastígur.
Þess vegna kýs ég að flýja á þinn fund
Fjallið mitt góða eina,
láta þig geyma mig, stytta mér stund
stirðnuðu vængjunum lyfta’ yfir grund,
gróðurreit mannlegra meina.
27. Geldingahraun /Selhraun
Krossstapar.
Hraunafurð Geldingahrauns, sem er að mestu eldra hraun undir Afstapahrauni, rann sem mjór taumur alla leið niður að ofanverðum Þorbjarnarstöðum í Hraunum. Geldingahraunið er augljóst vestan Kapelluhrauns, en er grafinn að hluta undir yngri hraunum (Kapelluhrauns frá 1151) utan smáskækils sem stendur upp úr og nefnist nú Selhraun. Hluta Selhraunsins má enn sjá í eyðulegð hraunsins ofan Leynis austan Kapelluhrauns. Líkt og fyrr segir voru ýmis hraun í gegnum tíðina nefnd „Selhraun“, en nafngriftin var fremur dregin af seinni tíma nýtingunni en fyrri tíma tilurðinni.
Gerðisstígurinn liggur upp um Selhraun frá Gerði ofan Straumsvíkur að Neðri-hellum, Vorréttinni, að Efri-hellum og upp í fjárskjólið (Kolbeinshæðarfjárskjól) í Kolbeinshæðum.
Hraunskrossstapi.
Geldingahraun er dæmi um hraun frá því fyrir landnám með afliggjandi hrauntungu runna undan halla í „hinu forna“ landslagi Hrútargjárdyngjuhraunsins, allt frá upptökum, er náði langleiðina að eldri hraunum ofan Hafnarfjarðar. Nýrri hraunin eru t.d. Afstapahraun, Tvíbollahraun, Ögmundarhraun, Kapelluhraun (Nýjahraun/Bruninn) og jafnvel hluti Óbrinnishólahrauns. Tilurð allra framangreindra hraunanna lýsa vel mótun þess lands sem vestanverður Hafnarfjarðarbær stendur nú á – föstum rótum.
Hraunin ofan Hafnarfjarðar – jarðfræðikort ISOR lagt ofan á loftmynd af umdæmi Hafnarfjarðar.