Í desembermánuði 2020 var haldin yfirlitssýning í Hafnarborg á verkum í eigu safnsins. Í raun segir eftirfarandi textaspjald allt sem segja þarf.
HÉR má sjá nokkur verkanna, sem voru á sýningunni að framangreindu tilefni.
Í hinu opinbera „Uppflettiriti“ Menntamálastofnunar frá árinu 2019, „Ísland – Hér búum við„, er m.a. fjallað um „Suðurnes og Reykjanesskaga„. Þar segir á bls. 74-77 um hvorutveggja og náttúru þess:
Reykjanesskagi vestanverður.
„Suðurnes og Reykjanesskagi eru í daglegu tali sama svæðið. Það markast af Herdísarvík að sunnan og höfuðborgarsvæði að norðan. Elsti hluti Reykjanesskaga er Miðnesheiði (Rosmhvalanes), um 200 þúsund ára gamall. Að öðru leyti er skaginn ungur að árum og er enn að verða til. Víða má sjá ummerki um eldvirkni. Eftir endilöngum skaganum er mikið af lágum móbergsfjöllum sem urðu til við gos undir jökli á ísöld. Á milli fjallanna og til sjávar eru hraun sem runnið hafa bæði fyrir landnám og á sögulegum tíma.
Þórufoss á Reykjanesskaga.
Á Reykjanesskaga eru engar ár því allt yfirborðsvatn hripar ofan í hraunið. Skaginn er frekar gróðursnauður þó víða megi finna margar tegundir gróðurs. Í hinum
fjölmörgu gjám og sprungum á skaganum vex fallegur gróður. Skaginn er kjörinn til útivistar og gönguferða.
Sögulegur tími er tíminn frá því að land byggðist.
Eldbrunninn skagi
Reykjanesskagi er meðal yngstu hluta landsins. Víða má sjá hvernig hann klofnar og rekur í tvær áttir. Þar er í raun hægt að sjá flekaskil heimsálfanna með berum augum.
Víða á skaganum er að finna mikinn jarðhita.
Keilir
Keilir.
Móbergsfjallið Keilir sem dregur nafn sitt af keilulögun sinni er einkennisfjall Reykjanesskagans. Keilir myndaðist á ísöld við gos undir jökli án þess að gosið næði upp úr jökulísnum. Keilir sést víða að og er vinsælt fjall að ganga á enda mikið og fallegt útsýni af toppnum. Þar er líka útsýnisskífa til að rifja upp fjallahringinn.
Kleifarvatn
Kleifarvatn er stærsta stöðuvatnið á Reykjanesskaga og eitt af dýpstu vötnum landsins.
Kleifarvatn.
Engin á rennur í vatnið eða úr því. Allt vatn berst neðanjarðar að vatninu og frá
því aftur. Í jarðskjálftum árið 2000 opnuðust sprungur á botni vatnsins og lækkaði vatnsborðið mikið. Síðan hefur sprungan líklega stíflast því vatnsborðið er aftur
komið í svipaða hæð og áður. Í vatninu lifir bleikja.
Mannlíf
Ísland – Hér búum við…
Suðurnes er samheiti yfir þau byggðarlög sem eru á Reykjanesskaga sunnan Hafnarfjarðar. Nokkrir bæir eru á Suðurnesjum og er Reykjanesbær langstærstur, hinir eru Grindavík, Sandgerði, Garður og Vogar. Allir bæirnir eru á norðanverðum skaganum, fyrir utan Grindavík sem er á honum sunnanverðum.
Samgöngur
Samgöngur á Suðurnesjum eru góðar. Þar er einn fjölfarnasti vegur landsins, Reykjanesbraut, sem reynt er að halda vel við þar sem hann tengir flugstöðina við höfuðborgarsvæðið. Keflavíkurflugvöllur er stærsti flugvöllur landsins. Segja má að hann sé hliðið að landinu. Þar sem Reykjanesið er sá hluti landsins sem flestir erlendir ferðamenn sjá fyrst, finnst mörgum mosavaxið hraunið á nesinu svo sérstakt að þeim finnst alveg eins og þeir hafi lent á tunglinu.
Atvinnulíf
Ísland – Hér búum við…
Á Suðurnesjum hefur sjávarútvegur alltaf verið mikilvæg atvinnugrein og er enn.
Grindavík og Sandgerði eru öflugir útgerðarbæir. Á Suðurnesjum eru mörg iðnaðar- og þjónustufyrirtæki en landbúnaður er sáralítill. Einu sinni var bandarísk herstöð á Keflavíkurflugvelli og þar unnu margir Íslendingar. Á Ásbrú, þar sem herstöðin var, er nú fjölbreytt atvinnustarfsemi, frumkvöðlasetur, skólar, hótelrekstur og margt fleira. Keflavíkurflugvöllur er mjög fjölmennur vinnustaður.“
Þegar framangreint er skoðað mætti ætla að textinn hafi verið skrifaður af börnum, en ekki fullorðnu fólki, sem þó ætla mætti að hefði átt kost á að kynna sér landsvæðið svolítið nánar áður en hann var settur á blað til opinberunar fyrir þá er ætla mætti að hefðu vilja til að fræðast eitthvað í alvöru um landssvæðið.
Athugasemdir og ábendingar
Landnám Ingólfs – Reykjanesskaginn.
Í fyrsta lagi eru Suðurnes og Reykjanesskagi ekki alveg eitt og sama svæðið. Reykjanesskaginn er fyrrum landnám Ingólfs, hins fyrsta opinbera norræna landnámsmanns á Íslandi. Land hans náði frá Hvalfjarðarbotni í norðri að Þingvallavatni í austri, niður með Ölvusvatnsá og að Ölfusárósum í suðri.
Suðurnes voru fyrrum svonefnd Útnes á Reykjanesskaga, það eru byggðirnar vestan Voga að Höfnum í suðri, þ.m.t. Njarðvíkur, Keflavik og byggðirnar á Rosmhvalanesi (Garður og Sandgerði). Grindavík var fyrrum aldrei hluti Suðurnesja.
Slaga.
Í öðru lagi varð Ísland til á tertíertímabilinu fyrir um 20 milljónum ára. Elsta berg á landinu er að finna á Austurlandi og Vestfjörðum og reyndar einnig að hluta til á Reykjanesskaganum, s.s. í Slögu ofan Ísólfsskála og á fleiri stöðum.
Í þriðja lagi er það ekki rétt að engar ár eða lækir séu á Reykjanesskaga „því allt yfirborðsvatn hripar ofan í hraunið“.
Tröllafoss.
Má í því sambandi nefna Kaldá ofan Hafnarfjarðar, Vestri- og Eystri-Læk í Krýsuvík, Sogadalslæk vestan Trölladyngju, Króksmýrarlæk norðan Vigdísarvalla, Kringlumýrarlæk vestan Hettu, Varmá, Laxá, Leirvogsá, Miðfellsá, Botnsá, Eilífsdalsá, Flekkudalsá, Sanddalsá, Kiðabergsá, Miðdalsá o.s.frv., o.s.frv. Hins vegar eru ágæta vatnslindir að finna á Reykjaneskaganum, s.s. í Gvendarbrunnum. Moldardölum og í Kaldárbotnum.
Í fjórða lagi er Skaginn alls ekki eins „gróðursnauður“ og ætla mætti. Á síðari öldum hafa stór svæði verið tekin til ræktunar, auk þess sem finna má á honum a.m.k. 440 selstöður frá fyrri tíð. Flestar selstöðurnar voru staðsettar á fyrrum gróðursælum stöðum, s.s. á Selsvöllum, Baðsvöllum, Selsflötum og víðar.
Kleifarvatn – dýpi.
Í fimmta lagi hefði mátt með lítilli fyrirhöfn geta hæð Keilis ofan sjávarborðs, þ.e. allra hans 379 m.y.s.
Í sjötta lagi hefði mátt með jafnlítilli fyrirhöfn geta um dýpt Kleifarvatns, fyrst minnst var á hana. Kleifarvatn er stærsta vatnið á Reykjanesskaga og liggur á milli Sveifluháls og Vatnshlíðar. Það er þriðja stærsta vatnið á Suðurlandi, 9,1 km², og eitt af dýpstu vötnum landsins, 97m. Yfirborð Kleifarvatns lækkar og hækkar jafnan í ca. 40 ára sveiflum, óháð sprungumyndun og jarðskjálftum.
Í sjöunda lagi eru Suðurnes ekki „samheiti yfir þau byggðarlög sem eru á Reykjanesskaga sunnan Hafnarfjarðar“. Að telja Grindavik með Suðurnesjum er fjarstæða. Byggðalagið það hefur aldrei tilheyrt „Suðurnesjum“, enda rétt getið að „allir bæirnir eru á norðanverðum Skaganum, fyrir utan Grindavík eru á honum sunnanverðum“.
Víti í Kálfadölum ofan Geitahlíðar í Krýsuvík. Jarðfræðilegt fyrirbæri sem flestir ferðamenn er koma til landsin um Sandgerðisflugvöll fara á mis við…
Í áttunda lagi er „Keflavíkurflugvöllur“ varla réttnefni á flugvelli, sem staðsettur er að mestu leyti í landi Sandgerðis. Og að halda því fram að „Reykjanesið er sá hluti landsins sem flestir erlendir ferðamenn sjá fyrst, finnst mörgum mosavaxið hraunið á nesinu svo sérstakt að þeim finnst alveg eins og þeir hafi lent á tunglinu“. Fæstir ferðamennirnir fara á Reykjanesið í beinu framhaldi af komu sinni í „Rosmhvalanessflugvallar“, nema kannski í Bláa Lónið. Reykjanesið er nefnilega einungis vestasti hluti Reykjanesskagans, þ.e. umhverfis Reykjanesvita. Auk þess getur mosavaxin hraunin varla verið talin „lík og ásýnd Tunglsins“.
Grindavíkurkirkja. Grindavík er ekki „Suðurnesjabær“.
Í níunda lagi, þegar getið er um útgerðarbæi á Suðurnesjum, ætti Grindavík ekki að vera þar inni í myndinni. Grindvíkingar hafa í gegnum aldirnar talið sig undanskilda Suðurnesingum, enda fullfærir um það, ekki síst út frá samgöngulegum sjónarmiðum.
Í tíunda lagi skortir algerlaga að geta þess sem áhugaverðast geti talist á Reykjanesskaganum, s.s. þeirra 600 hraunhella og fjárskjóla, 140 sögulegra hrauna, 120 fjárborga, 440 selja, 312 gamalla þjóðleiða, 124 fjárrétta, 32 sæluhús, 112 letursteina og ýmislegt fleira er gæti vakið athygli nútímafólks í hinu sögulega samhengi forfeðra og -mæðra frá landnámi til nútíma – og jafnvel áhugaverðra ferðamanna.
Flekaskil.
Í ellefta lagi orkar ýmislegt fleira hér tvímælis, svo vægt sé til orða tekið. Flekaskilin sem liggja eftir skaganum endilöngum eru ekki skil milli heimsálfa. Skilin milli heimsálfanna Ameríku og Evrópu eru milli Grænlands og Íslands. Flekar eru ekki heimsálfur.
Bakhliðin
Uppflettiritið „Ísland – Hér búum við“ var gefið út af Menntamálastofnun 2019. Á bakhlið ritsins segir: „Kennslubók þessi í landafræði er einkum ætluð nemendum á miðstigi í grunnskóla. Bókinni er skipt í þrjá hluta. Í fyrsta hlutanum er fjallað um kort og kortalestur, náttúru Íslands, náttúruauðlindir, atvinnulíf og umhverfi.
Ísland – Hér erum við…
Í öðrum hluta bókarinnar hefur landinu verið skipt upp og er rætt sérstaklega um hvern landshluta fyrir sig: Vesturland, Vestfirði, Norðurland vestra, Norðurland eystra, Austurland, Suðurland, Suðurnes, höfuðborgarsvæðið og hálendið.
Í hverjum landshlutakafla er fjallað um sérkenni náttúru, mannlíf, atvinnulíf og samgöngur, auk þess sem valdir staðir eru skoðaðir. Köflunum fylgja líka falleg kort svo auðveldara sé að átta sig á ýmsum staðreyndum.
Í þriðja hluta bókarinnar er örstutt umfjöllun um heimabyggðina. Þar er sjónum beint að nærumhverfi nemenda. Ítarlegar er unnið með þann hluta í verkefnabók sem fylgir kennslubókinni.
Höfundur bókarinnar er Hilmar Egill Sveinbjörnsson landfræðingur og kennari.“ – Menntamálastofnun 2019.
Heimild:
-https://vefir.mms.is/flettibaekur/namsefni/island_her/
-Ísland – Hér búm við, Menntasmálastofnun 2019.
Ísland – Hér búum við; baksíða.
Þorleifur Einarsson skrifaði um „Þætti úr jarðfræði Hellisheiðar“ í Náttúrufræðinginn árið 1960. Þar segir m.a.:
„Þá kom maðr hlaupandi ok sagði, at jarðeldr var upp kominn í Olfusi ok mundi hann hlaupa á bæ Þórodds goða.“
Þorleifur Einarsson (1931-1999).
„Vart mun sá maður til vera á Íslandi, að hann kannist ekki við þessa stuttu frásögn Kristnisögu af eldsuppkomu á Hellisheiði árið 1000 og orðræður Snorra goða og heiðinna manna á Alþingi það sumar. En nokkuð hefur það verið á reiki, við hvaða hraun ummæli þessi eiga.
Sumarið 1956 hóf ég athuganir á gossprungum á vestanverðri Hellisheiði og hraunum, sem þaðan eru kornin. Rannsókn þessi
varð þó víðtækari, tók reyndar tvö sumur í viðbót, 1957 og 1958, svo sem grein þessi ber með sér, og náði til jarðfræði Hellisheiðarsvæðisins alls, en það takmarkast að norðan af Hengladölum, að vestan af Bláfjöllum, að sunnan af Fjallinu eina, Geitafelli og Krossfjöllum, að austan af Þorleifslæk og Varmá.
Hellisheiði – herforingjaráðskort 1905.
Um athuganir þessar ritaði ég síðan prólritgerð (Diplom Geologe), sem birtist í vor (Þorleifur Einarsson 1960), og er grein þessi útdráttur úr henni.
Um jarðfræði Hellisheiðarsvæðisins hefur fátt verið ritað. Flestir jarðfræðingar hafa talið mosagráa hraunflákana og lág fellin
lítið forvitnileg. Rækilegastar munu athuganir Þorvalds Thoroddsens (1908—11, 1913, 1925) og Trausta Einarssonar (1951) vera. Af öðrum, sem um jarðfræði þessa svæðis hafa fjallað, mætti nefna Guðmund G. Bárðarson, Guðmund Kjartansson (1943), Tékkann M. F. Kuthan og Norðmanninn T. F. W. Barth.
Jarðfræðilegur inngangur
Reykjanesskagi – jarðfræðikort ISOR.
Jarðsaga Íslands nær aðeins yfir síðustu öld jarðsögunnar, nýöld. Elzta berg hér á landi er að finna á Austfjörðum og Vesturlandi, blágrýti með millilögum úr harðnaðri gosösku, sandsteini og leirsteini með surtarbrandi. Jurtaleifar úr surtarbrandslögum í neðri hluta blágrýtismyndunarinnar benda til þess, að elztu lögin séu ártertier að aldri, þ.e.a.s. allt að 60—70 milljónum ára gömul.
Á hinum eiginlega jökultíma, sem tók yfir síðustu milljón árin, eru kunnar hér á landi minjar þriggja ísalda og tveggja hlýviðrisskeiða eða hlýalda líkt og á norðanverðu meginlandi Evrópu.
Jarðfræðikort af Reykjanesskaga; samantekt – Jón Jónsson.
Á ísöldunum var mikið vatn bundið í jöklum, og var því sjávarborð um heim allan a.m.k. 100 m neðar en í dag, svo að sá hluti landgrunnsins nyrðra, sem ofar liggur en 100 m dýptarlína hafsins, hefur verið þurrt land og íslaust að mestu.
Lítið er kunnugt um það, hve langan tíma framrás og bráðnun ísaldarjöklanna tók, en þó skal hér reynt að gera nokkra grein fyrir bráðnunarsögu meginjökuls síðustu ísaldar suðvestan lands. Þegar jökullinn var hvað stærstur, mun hann hafa hulið allt land urnhverfis Faxaflóa nema hæstu fjöll, svo sem Esju og Skarðsheiði. Jökullinn mun hafa náð allt út undir brún landgrunnsins (Jökulrispur eru t.d. kunnar frá Garðskaga).
Laugarás – jökulssorfið hvalbak.
Rétt um það leyti, er Suðurkjálkinn var orðinn íslaus, kólnaði nokkuð í veðri aftur, svo að jökullinn skreið fram að nýju. Ýttust þá upp jökulgarðar á Álftanesi, í mynni Hvalfjarðar, í Melasveit vestan Leirár og líklega víðar.
Síðan framskrið þetta, sem nefna mætti Álftanesstigið, átti sér stað, mun vart vera skemmri tími liðinn en 20000 ár.
Jökullinn hörfaði brátt fyrir hlýindum frá jökulgörðum þessum.
Á þessu bráðnunarskeiði (interstadial) hvarf hann upp á hálendisbrúnina. Enn breyttist loftslag til hins verra, og jökullinn gekk fram. Við þessa framrás mynduðust miklir jökulgarðar, sem rekja má um þvert Suðurlandsundirlendi frá Keldum á Rangárvöllum út í Biskupstungur.
Ísaldarjökull síðasta jökulskeiðs náði hámarki fyrir um 20.000 árum. Spor eftir jökla sýna að einn stór jökulskjöldur hefur þá legið yfir öllu Íslandi og skriðið til allra átta frá hábungu á sunnanverðu hálendinu. Jökullinn fór yfir hæstu fjöll og rispaði kolla þeirra. Hann var allt að 1500 m þykkur um miðbik landsins en þynnri við ströndina. Nokkrir fjallatoppar gætu hafa staðið upp úr ísnum á Vestfjörðum, Mið-Norðurlandi og Austfjörðum. Yfir Reykjavík lá allt að 900 m þykkur jökull en óvíst er hvort Esjan var öll á kafi í ís.
Á þessum tíma var svo mikið af vatni Jarðar bundið í jöklum að sjávarborð var 120 m lægra en það er nú og þurrlendi þeim mun stærra um allan heim. Jökulskjöldurinn yfir Íslandi náði samt langt út í sjó og var því miklu stærri en allt landið er nú. Jökulgarðar sýna hve langt skriðjöklarnir náðu og jökulrispur á klöppum í hvaða átt þeir skriðu. Jöklar grófu djúpa dali og firði út á landgrunnið. Jökulbreiðan náði allt að 200 km út fyrir núverandi strönd og yfir eyjar við Ísland. Borgarísjakar brotnuðu frá jökulþiljum í jaðri breiðunnar og þá rak jafnóðum burt út á haf.
Svo sem áður sagði, var mikið vatn bundið í jöklum á ísöldum. Jöklar huldu á síðustu ísöld 1/4 og hinni næstsíðustu líklega 1/3 landjarðarinnar, miðað við 1/30 í dag. Við bráðnun jöklanna hækkaði mjög ört í höfunum, svo ört, að löndin, sem jökullinn
hafði legið yfir og þrýstst höfðu niður undan jökulfarginu, náðu eigi að rísa nógu skjótt, og flæddi því sjór víða yfir láglendi, um leið og það varð jökullaust. Jökull þrýstir landi meir niður til dala en til nesja, svo sem sjá má af því, að hæstu sjávarminjar við
Reykjavík eru í aðeins 43 m hæð, í Ölfusi í 55—60 m hæð og í Holtum, Hreppum og á Landi í 110 m hæð.
Vegna loftslagsbreytinga til hins verra fyrir 11000 árum skriðu jöklar víða um heim enn fram. Loftslag á Íslandi var tiltölulega hlýrra á síðustu ísöld og þó einkum undir lok hennar en um norðanvert meginland Evrópu.
Berg frá jökultíma
Elzta berg Hellisheiðarsvæðisins er að finna í lagskiptri grágrýtismyndun í neðri hluta Kambabrúnar og Núpafjalls, svo og í Hjallafjalli. Á grágrýtismyndun þessari, Kamba- eða Hjallagrágrýti, liggur í Kambabrún þunnt lag af jökulbergi. Á því liggur síðan allþykk móbergsmyndun, Núpafjallsmóberg. Myndun þessi er allóregluleg, lagskipt móberg, þursamóberg, bólstraberg.
Ísland – berggrunnskort.
Í Þurárhnúk og Kerlingarbergi er einnig ofan til lagskipt grágrýti. Innskot eru mörg og óregluleg, gangar, æðar, kubbaberg og stuðlasveipir. Móbergsmyndun þessa er líka að finna í Núpafjalli og í brún Efrafjalls (í Hesti og Kerlingabergi). Kambagrágrýtið er líklega runnið sem hraun á hinni eldri hlýöld. Jökulbergið og Núpafjallsmóbergið eru líklega mynduð á næstsíðustu ísöld, og er það líkt móbergi í Jórukleif að aldri, en það liggur undir Mosfellsheiðargrágrýti, sem runnið er frá Mosfellsheiði á síðustu hlýöld.
Borgarhólar – loftmynd.
Mosfellsheiði er dyngja með tveim gígrústum, Borgarhólum og ónefndum hæðum austur undir Þingvallavatni. Frá Borgarhólum er líka runnið yngsta grágrýtið í nágrenni Reykjavíkur (Reykjavíkurgrágrýti).
Síðan Helgi Pjeturss fann millilög úr jökulbergi í Hreppamynduninni um aldamótin, hafa móbergsfjöllin verið talin mynduð á ísöldum undir eða í jökli. Móbergsfjöll Hengilsvæðisins hafa hlaðizt upp í geilum eða götum, sem bráðnað hafa í jökulinn yfir eldstöðvunum líkt og flest móbergsfjöll á landinu (Guðmundur Kjartansson 1943). Móbergsfjöll þau, sem nú verður getið, eru öll mynduð á síðustu ísöld. Götin fylltust að miklu leyti með leysingarvatni. Meðan vatnsþrýstingur var nægur yfir eldstöðvunum, hlóðst upp bólstraberg í geilinni, en vatnsdýptin gat numið allt að 9/10 ísþykktarinnar.
Kleifarvatn – bólstri.
Bólstraberg er víða að finna í neðri hluta móbergsfjalla á Hellisheiðarsvæðinu, svo sem í Draugahlíðum, Lakahnúkum, milli Meitla, í Stóra-Skarðsmýrarfjalli og víðar.
Þegar vatnsdýpið minnkaði vegna upphleðslu gosefna í geilinni, lögðust laus gosefni ofan á bólstrabergið og fylltu hana að meira eða minna leyti. Ef hún fylltist meir en að 9/10, komst vatn ekki í snertingu við hraunkvikuna og dró þá úr myndun lausra gosefna, en þau verða einkum til við snögga kælingu hraunkviku.
Hraun rann nú úr gígunum og barmafyllti geilina og rann jafnvel út á jökulinn. Fjöll, sem náð hafa þessu stigi, eru nokkur á Hellisheiði, t.d. Stóri-Meitill og Geitafell. Slík fjöll nefnast móbergsstapar. Miklu algengari eru þó fjöll, sem byggð eru upp úr
lausum gosefnum, sem síðar hafa límzt saman, móbergshryggirnir, t. d. Stóra-Reykjafell og Skálafell.
Móberg – skessukatlar.
Ummyndun lausra gosefna, ösku, í móberg sannar ekki, að móbergsfjöllin hafi hlaðizt upp í eða undir jökli, því að móberg er einnig þekkt sem millilög í tertieru blágrýtismynduninni, t.d. í Esju. Móberg myndast líka í glerkenndu hrauni, runnu eftir jökultíma, svo sem rannsóknir Jóns Jónssonar (1954) í Landbrotshólum hafa sýnt. Ummyndun gosösku í móberg getur orðið hröð, ef t.d. heit aska lendir í vatni, eða hæg, e£ jarðvatn veldur þessari breytingu. Einnig er líklegt, að jarðhiti geti valdið þessari ummyndun. En þess skal líka getið, að í fjöllum, hlöðnum upp úr lausum gosefnum á síðustu ísöld, er til gosaska, sem hefur ekki breytzt í móberg, t.d. í Litla- og Stóra-Sandfelli.
Stóri-Meitill.
Í nokkrum móbergsfjallanna mótar enn fyrir gígum, svo sem í Stóra-Meitli. Í mörgum fjallanna eru gígtappar úr grágrýti, en þeir standast veðrun betur en móberg og skaga því víða upp úr. Bezt dæmi um slíkan bergstand í móbergi er Lambafellshnúkur, en hann setur á fellið keilislögun, enda er Keilir á Reykjanesi eins upp byggður. Gráuhnúkar norðan Þrengsla eru líka bergstandar.
Innstidalur.
Litla-Skarðsmýrarfjall og Orustuhóll eru úr mjög stórdílóttu grágrýti. Er það gangur, líklega gömul eldstöð. Dalkvosir í mörgum fellanna eru ekki gamlir gígar, heldur hafa jökulflikki orðið undir lausum gosefnum, þegar fellin hlóðust upp, og ekki bráðnað fyrr en að gosunum loknum. Þar sem ís var undir móbergi, myndaðist því dæld eða dalur, t.d. dalirnir í Stóra-Reykjafelli eða Innstidalur.
Í Stóra-Reykjafelli vestanverðu er stór felling í lagskiptu móbergi. Slíkar fellingar mynduðust líklega, ef veggir ísgeilanna hafa haft mikinn fláa eða í þeirn verið syllur. Ísveggurinn hefur síðan bráðnað, meðan gosefnin voru enn vatnsósa, og gosefnin
fylgt honum. Lík felling, en minni, er einnig í Blákolli vestanverðum. Annað fyrirbæri, sem víða er að finna í móbergsfjöllum, er svokölluð flögun. Lagskipt móberg hefur kubbazt og klofnað án tillits til lagskiptingar undan þrýstingi jökulfargsins. Slík
flögun í móbergi er t.d. í Stóra-Reykjafjalli við veginn upp í Hveradali.
Í Húsmúla.
Auk móbergsfjalla eru til á Hengilsvæðinu grágrýtisflákar, sem myndaðir eru á einu af fyrstu bráðnunarskeiðum síðustu ísaldar.
Er hér um grágrýtislög að ræða, sem komin eru úr Hengli og hylja suðausturhluta hans, Ástaðafjall og Hamarinn ofan Hveragerðis. Í Húsmúla norðan Kolviðarhóls er og grágrýti. Gæti þar verið sérstök eldstöð. Allt er grágrýti þetta jökulsorfið.
Umliverfis Skálafell er grágrýtisdyngja (Norður- og Suður-Hálsar), sem ég hef nefnt Skálafellsdyngju. Grágrýti þetta er komið úr gíg, Trölladal, vestan Skálafells, og hefur síðan runnið umhverfis fellið og víða fram af brún Efrafjalls og Hjallafjalls. Grágrýtið er jökulrispað austan Skálafells, en vestan þess má enn finna hraunreipi á hraunhólum. Sýnir þetta, að jökullinn hefur aðeins farið yfir austurhluta dyngjunnar.
Skálafell.
Það, að grágrýtið austan Skálafells skuli renna um gil og dali eldri fellanna líkt og hraun, runnin eftir jökultíma, og fylgja öllum línum landslagsins, bendir til ungs aldurs grágrýtisins. Þó er það eldra en hæsta sjávarstaða, því að í það hafa höggvizt brimþrep. Gosið í Skálafellsdyngju hefur líklega átt sér stað á bráðnunarskeiðinu, sem fór á undan framrás jökulsins að Álftanesröðinni, og hefur sá jökull urið grágrýtið austan Skálafells.
Jökulrispur á klöppum eru sjaldgæfar, en sýna þó, að jökullinn hefur skriðið suður heiðina til sjávar. Jökulurð sést óvíða, nema hvað Kolviðarhóll er botnurðarhóll, og annar slíkur er á Krossfjöllum. Á einstöku fjöllum er og stórgrýtt jökulurð og víða, einkum á móbergsfjöllum, jökulbergskápa.
Hæstu sjávarmörk í Ölfusi eru í Hjallafjalli ofan Þóroddsstaða í 55 m hæð, en í Hveragerði í 60 m hæð. Síðan brimið klappaði þessi hæstu fjörumörk, munu líklega vera liðin um 14000 ár, sem áður segir. Af sjávarminjum ber mest á lábarinni möl og hnullungum.
Brimþrep eru og víða greinileg, svo sem í Hjallafjalli og Skálafellsgrágrýti hjá Núpum; bærinn stendur í þrepinu. Einnig eru hlíðar Hamarsins ofan Hveragerðis gamalt sjávarbjarg, sem og Kambabrún og hlíð Núpafjalls. Brimsorfnir hellar eru í Vatnsskarði. Á Hjallafjalli ofan Þóroddsstaða eru fallegir malarkampar, sem brimið hefur rótað upp. Sjór fjaraði, eða réttara sagt landið hækkaði síðan á 5000 árum, svo að hann var kominn þá a.m.k. 4 m niður fyrir núverandi sjávarmál.
Hraun frá nútíma – Hellisheiðarhraunin eldri
Á vestanverðri Hellisheiði eru eldstöðvar, sem gosið hafa a.m.k. fjórum sinnum á nútíma, en nútíminn nær að tímatali jarðfræðinga yfir síðustu 10000 árin. Gígar beggja hinna eldri hrauna eru huldir yngri hraunum. Mjög erfitt er að greina eldri hraunin hvort frá öðru. Verða eldri hraunin því rædd í einu lagi. Auðvelt er að greina yngri hraunin frá hinum eldri í landslagi. Einnig ber meir á feldspat-dílum í blágrýti eldri hraunanna en hinna yngri, minnst í yngsta hrauninu, Kristnitökuhrauni.
Eldri Hellisheiðarhraunin hylja syðri hluta Hellisheiðar, og liggur þjóðvegurinn lengstum á þeim. Á norðanverðri heiðinni eru þau horfin undir yngri hraun. Hraunflóðin hafa runnið austur heiðina og fram af Kambabrún niður í Ölfus, allt austur að Varmá, beggja vegna Hamarsins. Tota úr elzta hrauninu nær þó austur yfir ána við þjóðveginn. Varmárbrúin stendur á þessu hrauni, svo og bærinn að Völlum. Bæirnir Saurbær, Þúfa, Kröggólfsstaðir og Vötn utan Varmár standa í jaðri elzta hraunsins. Rétt norðan þessara bæja virðist vera brún næstelzta hraunsins, og standa bæirnir Yxnalækur og Vorsabær í henni.
Ein kvísl hraunflóðsins á heiðinni rann suður á milli Hverahlíða og Núpafjalls og niður um skarð í fjallsbrúninni ofan Núpa. Þetta hraun endar rétt ofan bæjarhúsa að Núpum og hefur ekkert breiðzt út á jafnsléttu. Önnur kvísl sama hrauns rann enn lengra til suðausturs og niður gilið norðan Vatnsskarðs og breiddist nokkuð út á láglendi, en síðar hefur Þurárhraun runnið yfir það. Einn hraunstraumur hefur runnið til suðurs frá eldstöðvunum milli Lakahnúka í Lakadal, annar til vesturs niður Hellisskarð. Þetta hraun sést í misgengi í austurbrún skarðsins. Enn einn hraunstraumur hefur líklega runnið vestur úr Hveradölum og allt norður fyrir Draugahlíðar. Sér nú á hraun þetta sem apalhraunskika í Svínahrauni (Leitahrauni) rétt norðan móta gamla vegarins og Þrengslavegar.
Eldri Hellisheiðarhraun eru víðast algróin apalhraun nema elzta hraunið við Varmárbrúna, sem er helluhraun. Um aldur þessara hrauna er það að segja, að elzta hraunið er ekki runnið fyrr en sjór var komin niður fyrir 3 m hæð yfir núverandi sjávarmál og getur því vart verið eldra en 10000 ára gamalt. Næstelzta hraunið er eldra en Leitarhraun, en það er yngra en 5300 ára, svo
sem síðar segir. Eldri Hellisheiðarhraunin eru því yngri en 10000 ára og eldri en 5000 ára gömul.
Leitahraun
Leiti – gígurinn.
Austan undir Bláfjöllum, sunnan Ólafsskarðs, er óásjálegur gjallrimi, er Leitin nefnist. Að sunnan er hann 30 m hár, að norðan jafnhár Lambafellshrauni. Rimi þessi er eystri barmur gígs þess, sem stærsta hraun Hellisheiðarsvæðisins er komið frá. Leitahraun, eins og það nefnist hér, þekur 75 km2 lands. Gígurinn er um 300 m frá NA—SV og 150 m þvert á þá stefnu. Leysingalækur úr Bláfjöllum hefur fyllt gígskálina með möl og sandi, en þó sést enn 2—3 m hár hraunhjalli og bendir hann til þess, að hrauntjörn hafi staðið í gígnum. Úr norðurhluta gígsins hefur hrauná runnið.
Leitarhraun – kort.
Hraunið, sem var mjög þunnfljótandi, breiddist út á flatneskjunni milli Bláfjalla, Heiðarinnar há, Geitafells, Meitla og Lambafells og nefnist Lambafellshraun. Hraunflóð rann þaðan til norðurs milli Blákolls og Lambafells og breiddist út norður til Húsmúla og Engidalskvíslar. Þar heitir nú Svínahraun (helluhraunið). Hraun þetta rann síðan niður um Vatnaöldur, Sandskeið, Fóelluvötn og milli grágrýtisholtanna hjá Lækjarbotnum (Lögbergshúsið stendur á hrauninu.) og út í hið forna Elliðavatn, sem var mun stærra en vatnið er í dag. Þegar hraunið rann út í vatnið, tók að gjósa upp úr því vegna gufuþenslu í hraunkvikunni, og mynduðust þar gervigígar, sem nú nefnast Rauðhólar. Tröllabörn neðan Lækjarbotna eru líka gervigigar í þessu hrauni. Hraunstraumurinn rann síðan niður dal Elliðaánna allt í Elliðavog.
Leitarhraun í Elliðaárdal.
Rétt ofan eystri brúarinnar yfir Elliðaárnar er mór undir hrauninu og reyndar víðar upp eftir árfarveginum. Hraunið hefur runnið yfir mýri. Mór þessi hefur verið aldursákvarðaður með mælingu á geislavirku kolefni, C14, og reyndist efsta lag hans vera 5300 ± 340 ára gamalt (Jóhannes Áskelsson 1953). Leitahraun ætti því að vera rúmlega 5000 ára gamalt.
Tveir hraunstraumar úr Leitahrauni runnu til suðurs, Djúpadalshraun milli Geitafells og Krossfjalla og annar milli Krossfjalla og Lönguhlíðar, sem breiðzt hefur út á láglendi allt suður til sjávar í Hafnarskeið og austur undir Ölfusá. Þar standa bæirnir Hraun og Grímslækur í hraunjaðrinum. Nefnist þar Heiði eða Hraunsheiði.
Leitahraun er helluhraun úr dílóttu (feldspat) blágrýti. Í hrauninu eru nokkrir hellar og niðurföll. Stærsti hellirinn er Raufarhólshellir ofan Vindheima í Ölfusi. Hann er 850 m langur, 10—30 m breiður og 10 m hár að jafnaði (Munger 1955). Norðan Draugahlíða eru einnig hellar í hrauninu, svo og undir húsum að Lögbergi.
Hellisheiðarhraunið nœstyngsta
Hellisheiðargígar austan Hveradala.
Tvær gígaraðir eða gossprungur liggja um Hellisheiði vestanverða, og eru þaðan komin yngri Hellisheiðarhraunin. Næstyngsta hraunið er komið frá vestari gossprungunni, en hún er 6,5 km löng. Syðstu gígar hennar eru í austurhlíð Hveradala, þar sem nú
eru gjallnámur Vegagerðarinnar. Þaðan er komið hraunið, sem þekur Hveradali sunnanverða (Stóradal), og apalhraunið norðan Litla-Reykjafells, en sunnan gamla vegarins við Kolviðarhól. Mikill hluti þessa hrauns hefur síðar lent undir Kristnitökuhrauni í Hveradölum. Gossprungan liggur síðan til norðurs með austurhlíð Stóra-Reykiafells. Úr gíg í austuröxl fellsins hefur runnið hraunspýja til suðurs. Frost hefur síðar sprengt hraunskænið upp, svo að nú getur að líta þar einkennilegan straum köntótts stórgrýtis. Úr gígum ofan Hellisskarðs hefur runnið hraunkvísl gegnum skarðið heim undir hús að Kolviðarhóli. Gossprungan liggur síðan norður yfir Stóra-Skarðsmýrarfjall og um Innstadal þveran. Líklega eru Nesjavallagígar í Grafningi á sömu sprungu.
Hellisheiði – Hamarinn í Kömbum ofan Hveragerðis.
Á norðanverðri Hellisheiði hefur hraun frá sprungunni breiðzt út og runnið austur heiðina og fram af Kambabrún líkt og hin eldri hraun, en stöðvazt í brekkurótunum beggja vegna Hamarsins. Er þar falleg hraunbrún. Vegurinn í Kömbum liggur í þessu hrauni.
Á heiðinni er hraunbrúnin nokkuð greinileg norðan vegar. Frá gígunum á Stóra-Skarðsmýrarfjalli runnu hrauntaumar til Hellisheiðar, Sleggjubeinsdals og Innstadals. Úr gígunum í Innstadal er runnið Innstadalshraun fram í Miðdal. Hraun þetta er samkvæmt öskulagsrannsóknum yngra en 2700 ára og eldra en landnám, líklega 1500—2000 ára gamalt, þ e. runnið um Krists burð eða skömmu síðar.
Kristnitökuhraun
Hellisheiði – Eldborgir undir Meitlum.
„Þá kom maðr hlaupandi ok sagði, at jarðeldr var upp kominn í Ölfusi ok mundi hann hlaupa á bæ Þórodds goða.“ Þá tóku heiðnir menn til orðs: „Eigi er undr í, at goðin reiðist tölum slíkum.“ Þá mælti Snorri goði: „Um hvat reiddust goðin, þá er hér
brann hraunit, er nú stöndum vér á?“ (Kristni saga).
Hér er sagt frá náttúruviðburði á einfaldan hátt og getið fyrsta sinni jarðfræðiathugunar á Íslandi og hún ekki umvafin blæ þjóðsögunnar, eins og svo oft vildi verða. Íslendingar hafa þegar að fornu skilið myndunarsögu landsins að einhverju leyti, því að Þingvallahraun („er nú stöndum vér á“) eru runnin þúsundum ára fyrir landnámsöld. Hin elztu eru komin frá Skjaldbreið, en hin yngri frá gossprungu á Tindafjallaheiði austan Hrafnabjarga.
Hellisheiði – Kristnitökuhraun; í Tímariti, 1. tbl. 01.01.1870, bls. 105-106, segir að það sést af landnámu (5. P. k. 13.) að Þóroddur goði var Eyvindarson, Þorgrímssonar, Grímólfssonar hins gamla af Ögðum og Kormlaðar Kjarvalsdóttur Írakonúngs. Þorgrímur erfði Álf hinn egðska, föðurbróður sinn, landnámsmann í Ölfusi, hafa þeir frændur allir verið mestu stórmenni. Ormur hinn gamli, annar landnámsmaður þar, var jarlborinn maður. Er það óhugsandi, að slíkir menn hafi gjörst annara undirmenn. En þeir hafa gjört samband sín á milli, reist hof og tekið upp goðorð í Ölfusinu, hefir mannaforræðið tilheyrt hvorumtveggja, en goðorðið haldist í Egðaættinni, af því hún hefir verið fremri. Þar mun hafa staðið hið þriðja höfuðhof í Árnessþíngi, á «bæ Þórodds goða» og forfeðra, hans. En «bær Þórodds goða» hefir ekki verið á Hjalla þó svo sé almennt talið. Raunar mun hann hafa átt þar annað bú, en hefir sjálfur haft aðal-aðseturstað sinn á Hrauni. Eru tvær sannanir fyrir því: Bærinn Hraun stendur á jaðri hins gamla hrauns sem liggur í vestanverðu Ölfusinu, og sem hefir brunnið áður en landið bygðist. Austanvert við bæinn er blautt mýrlendi. Nú má sjá að hið nýja hraun, sem brann 1000, hefir runnið allt ofan að bænum Hrauni og niður með túninu norðaustanvert, eða jafnvel yfir nokkurn hluta þess, og svo allt út í Mýri. Því var ekki furða þó menn héldi, að eldurinn mundi hlaupa á bæinn.
Hjalli er töluvert austar þaðan með fjallinu, og verður ekki séð að honum hafi verið sú hætta búin af eldinum, að líklegt mætti
þykja hann hlypi þángað. Hin sönnunin er, að á túnjaðrinum á Hrauni, við hið nýa hraun, er örnefni, sem heitir «Hraun-hof», þar er nú nýlega bygt býli, sem heitir Hof, sögðu ýmsir, að nýbýlismaðurinn hefði kallað það svo «af monti»; en kunnugir menn segja að þetta örnefni hafi allt af verið þar. Nú er tún grætt upp í hið nýja hraunið, svo ekki sér gjörla fyrir jaðri þess þeim megin, en þó virðist liggja nærri að eldurinn hafi hlaupið á hofið, eða því nær, hafi það staðið þar sem bærinn Hof stendur nú.
Í „Fornleifaskráningu fyrir Ölfus II“ er getið um Hof við Hraun:
„Hraun var áður nokkrir bæir og kallaðist Hraunshverfi og Hraunsbæir. Þeir voru. […] Hof […] Hof var austan túnsins, fjær læknum en Lágar, þar sem nú er hlaðinn túngarður,“ segir í örefnalýsingu. Í Sunnlenskum byggðum III segir: „Í byggð frá
1858-1873. Not féllu þá til Hrauns.“ Hof er rúma 100 m NNA við bæ og 40 m austan við þúst. Ekki var löng ábúð á býlinu og lítilla uppsafnaðra mannvistarlaga að vænta.
Malarvegur að Hrauni er 20 um til austurs og suðausturs frá áætlaðri staðsetningu Hofs. Þar sem Hof stóð er grasblettur meðfram afgirtu túni nýttu til hrossabeitar. Túngarður afmarkar það tún ásamt vírgirðingu. Hof var austan við túnið.
Ekki er um eiginlegan bæjarhól né bæjarstæði að ræða. Á svæði sem er 15×10 m að stærð og snýr norðaustur-suðvestur eru tvær þústir. Við austurhorn túngarðisins er grasivaxin upphækkun 7×7 m að stærð og 0,5 m á hæð. Mögulega er hún tengd búsetunni á Hofi. Önnur þúst, 4×4 m að stærð og 0,4 m á hæð, er 4 m norðaustar. Hvergi sér til hleðslugrjóts eða annarra ummerkja sem gefa stærð bæjarins, áttahorf og lag hans til kynna.“
Á þeim 130 árum, sem liðin voru frá því, er fyrstu landnámsmennirnir tóku land, og þar til, er kristni var lögtekin á Alþingi árið 1000, hafa líklega orðið nokkur gos, því að gosið hefur að meðaltali 15 sinnum á öld frá upphafi Íslandsbyggðar fram á vora daga, svo að líklegt er, að Snorri goði hafi séð eldgos eigin augum, kannski gosið í Eldborg á Mýrum, þá er yngra Eldborgarhraun kom upp, eða haft spurnir af því. Þess goss er getið í Landnámu (Jóhannes Áskelsson 1955). Góða lýsingu á eldgosi frá fyrstu öld Íslandsbyggðar er einnig að finna í Völuspá (Sól tér sortna, 57. vísa).
Þá er einnig þess að geta, að eldsuppkomuna má tímasetja allnákvæmlega, og er það óvenjulegt um náttúruviðburð, sem gerzt hefur hér á landi fyrir nær 10 öldum. Alþing kom saman á Þingvöllum fimmtudaginn í 10. viku sumars. Gosið á Hellisheiði ætti
því að hafa byrjað laugardaginn í 10. viku sumars eða um 20. júní árið 1000.
Eldstöðvar þær, sem bezt eiga við frásögn Kristnisögu, er eystri gossprungan á Hellisheiði. Hún er um 7 km að lengd frá rótum Stóra-Skarðsmýrarfjalls gegnum Lakahnúka allt suður til Eldborgar undir Meitlum, en Eldborg er syðsti og reyndar stærsti gígur sprungunnar.
Í fyrsta þætti gossins kom einkum upp hraun úr nyrzta hluta sprungunnar, milli Stóra-Skarðsmýrarfjalls og núverandi þjóðvegar. Hraunið breiddist í fyrstu út á hallalítilli heiðinni austan gossprungunnar. Hraunstraumur rann síðan austur með Stóra-Skarðsmýrarfjalli og sunnan Orrustuhóls að Hengladalsá og stöðvaðist þar. Nefnist þar Orrustuhólshraun. Annar hraunstraumur rann vestur yfir sprunguna, þar sem nú er þjóðvegurinn, og niður í Hveradali og vestur úr þeim yfir austurjaðar Svínahrauns. Hraun þetta nær ekki lengra til norðurs en í beina línu vestur af suðurhorni Litla-Reykjafells. Ein álma þessa hrauns rann síðan gegnum Þrengslin allt til Lambhóls. Síðar rann Svínahraunsbruni yfir vesturjaðar þessa hrauns, sem síðar getur. Stærstur og þekktastur er þó hraunstraumur sá, sem nefndur er Þurárhraun. Hann rann í mjórri kvísl austur heiðina norðan Smiðjulautar, austur yfir þjóðveginn og síðan austur með Hverahlíðum og niður á láglendi um Vatnsskarð. Er þar 140 m hár hraunfoss. Hraunið breiddist síðan út yfir mýrarnar austan Þurár allt austur undir Varmá. Þurárhraun er um 11 km að lengd.
Úr miðhluta sprungunnar, milli þjóðvegar og Lakahnúka, hefur einnig komið mikið hraun, sem brotizt hefur í mjórri kvísl milli yztu Lakahnúka niður í dal þann, sem Hellur heitir. Norður úr dalnum er Lágaskarð til Hveradala, en Lakadalur til austurs milli Lakahnúka og Stóra-Sandfells. Dalurinn hefur fyllzt hrauni, sem rann til hans í áðurnefndri kvísl og eins úr syðsta gígnum á þessum hluta sprungunnar í Lakahnúkum. Varð mikil og slétt hrauntjörn í dalnum.
Eldborg undir Meitlum – hrauntröð.
Dalurinn var lokaður til suðurs milli Litla-Meitils og Stóra-Sandfells af grágrýtishafti, sem hélt uppi hrauntjörninni.
En vart mun dalbotninn hafa verið orðinn fullur af hrauni, er syðsti hluti sprungunnar opnaðist og hraun tók að streyma þar upp. Grágrýtishaftið brast, og hraunið úr tjörninni fékk framrás með hrauninu, sem upp kom í syðsta hluta sprungunnar. Enn sýna hraunhjallar umhverfis Hellur, að hrauntjörnin hefur staðið allt að 5 m hærra en dalbotninn er í dag. Eldborg undir Meitlum stendur á grágrýtishaftinu.
Eldborgir undir Meitlum í Þrengslum.
Eldborg undir Meitlum er stærsti gígur á allri gossprungunni, um 50 m á hæð. Eldborgin er að vísu aðeins helmingur gígs, því að hraunið, sem vall upp úr henni og gegnum hana, hefur rifið með sér eystri gígvegginn. Nokkru norðan Eldborgar er önnur eldborg, um 10 m há. Milli eldborganna er greinileg hrauntröð. Eldborgir þessar mega heita einu gígarnir á allri gossprungunni, sem því nafni geta kallazt. Annars staðar gætir mest gjallhrúgalda og óreglulegra rima. Þó eru tvær litlar eldborgir, 5 m að hæð, sunnan Stóra-Skarðsmýrarfjalls. Fell þau, sem sprungan gengur í gegnum norðan þjóðvegarins, eru úr móbergi, en að mestu hulin gjalli.
Hellisheiði í Þrengslum.
Hraunið, sem upp kom í Eldborg undir Meitlum, og eins það, sem fékk framrás úr hrauntjörninni í Hellum, breiddist út á heiðinni sunnan Litla-Meitils og Sanddala. Er það úfið apalhraun og nefnist Eldborgarhraun eða Innbruni. Þaðan rann hraun, Frambruni, niður um skarðið milli Krossfjalla og Lönguhlíðar. Hraun þetta breiddist síðan yfir Hraunsheiði (Leitahraun). Einn hrauntaumurinn rann meðfram Hjallafjalli í átt til Hjalla, en annar milli bæjanna Grímslækjar og Hrauns og nefnist þar Hraun (samkv. korti Grímslækjarhraun) til aðgreiningar frá Heiði (Leitahraun). Nær þetta hraun hvergi fram af brún Leitahrauns. Hraunið er 9 km að lengd.
Þurárhraun við Hjalla.
Eins og að framan getur, er líklegt, að nyrðri hluti sprungunnar hafi gosið fyrst og syðsti hlutinn seinast. Slíkt er algengt í sprungugosum. Nokkuð hefur það verið á reiki, hvaða hraun það var, sem náði láglendi í Ölfusi í gosinu árið 1000. Þorvaldur Thoroddsen telur ýmist, að Þurárhraun eða Eldborgarhraun hafi runnið þá. Guðmundur Kjartansson (1943) bendir réttilega á, að bæði hraunin séu komin úr sömu gossprungu og því líklega jafngömul. Athuganir þær, sem ég hef gert, benda eindregið til þess, að bæði hraunin séu komin upp í sama gosi. Þó er Þurárhraun líklega nokkrum dögum eða vikum eldra en Eldborgarhraun. Bergfræðilega er blágrýti beggja hraunanna líkt, stakdílótt (feldspat) blágrýti. Gróðurfar hraunanna og allt útlit ber merki ungs aldurs. Afstaða hraunanna til annarra hrauna á Hellisheiðarsvæðinu bendir og til hins sama. Segulmælingar, sem Ari Brynjólfsson gerði á hraunum þessum árið 1955, benda einnig til þess, að hraunin séu lík að aldri.
Hellisheiði – Þurárhraun.
Höfundur Kristnisögu leggur sendimanni þau orð í munn, að jarðeldur væri upp kominn í Ölfusi og mundi hlaupa á bæ Þórodds goða. Næsta ólíklegt er, að sendiboðinn hafi borið bæði þau tíðindi, að jarðeldur væri upp kominn, og eins hin, að hraun
stefndi á bæ Þórodds goða. Svo greiðlega renna apalhraun ekki á hallalitlum heiðum, og er hér eitthvað málum blandað. Annaðhvort hafa munnmælin, sem sagnritarinn studdist við, brenglazt nokkuð, eða hann breytt þeim, svo að þau hæfðu betur frásögninni, enda hafa þessar orðræður lítið gildi fyrir frásögnina af Kristnitökunni. Sama sumar, dögum eða vikum eftir að þingi lauk, hafa hraun náð láglendi í Ölfusi. Þurárhraun hefur tæplega valdið tjóni á byggðu bóli í Ölfusi, nema bær hafi staðið undir Vatnsskarði, því að hraunið breiddist yfir mýrarfláka austan og norðan Þurár. Eldborgarhraun, sem runnið hefur heim í tún að Hrauni og Grímslæk, hefur líklega valdið einhverjum spjöllum, jafnvel tekið af bæi, hafi þeir staðið í Hraunsheiði, en það gæti vel verið, eða syðst undir Hjallafjalli, því að nyrzti hrauntaumurinn hefur runnið þar í átt til Hjalla, bæjar Þórodds goða, þótt skammt næði.
Þótt Kristnisaga muni um margt vera ónákvæm og hlutdræg heimild, má þó telja, að þessar fáu setningar um eldsuppkomuna
séu í meginatriðum réttar. Kristnitökuhraun þekur um 25 km2 lands.
Svínahraunsbruni
Helisheiði – Nyrðri Eldborg í Svínahrauni.
Í skarðinu milli Lambafells og Bláfjalla standa tvær eldborgir. Nyrðri-Eldborg er þrír samvaxnir gígar. Sunnan hennar eru líka nokkrir litlir gígar á sömu sprungu. Úr nyrzta gígnum, sem er stærstur, 60 m í þvermál, er breið og falleg hrauntröð. Hún er um 2 km að lengd, 5 m djúp og 10—15 m breið. Hrauntröðin endar undir Blákolli. Um hraunfarveg þennan liefur hraun nyrðri og eldri Brunans, Svínahraunsbrunans, runnið og breiðzt út yfir Svínahraun (Leitahraun) allt til Draugahlíða. Syðri-Eldborg hefur gosið nokkrum vikum eða mánuðum síðar en hin nyrðri. Þar er kominn upp yngri og syðri Bruninn. Báðar standa eldborgirnar á sömu landnorðurlínunni, og eru um 2 km milli þeirra. Yngri Bruninn liefur runnið norður með Lambafelli og beygt síðan norðan Lambafellshnúks til austurs og síðan suðurs og náð allt til Þrengsla. Nyrðri Bruninn er um 5 km að lengd og þekur 6,5 km2 lands, en hinn syðri um 6,5 km að lengd og 4,5 km2 að flatarmáli. Berg hraunanna er olivin-dílótt blágrýti. Yfir hraun þessi liggur nýi Þrengslavegurinn frá Draugahlíðum til Þrengsla. Bruninn, bæði hraunin, er úfið apalhraun og virðist við fyrstu sýn sem hraungrýtið hafi oltið fram án reglu.
Hellisheiði – Syðri- Eldborg í Svínahrauni.
Við nánari athugun má þó sjá, að það hefur ekizt til í bogadregna hryggi eða hraunsvigður. Svigður eru kunnar frá skriðjöklum, að vísu annars uppruna, en líkar útlits. Hraunsvigðurnar, sem eru 1—2 m að hæð, sjást einkum vel af fjöllunum í kring eða úr lofti. Þó má greina þær af nýja veginum. Svigðurnar sýna, að hraunið hefur runnið rykkjótt, en ekki jafnt og þétt, og vísar boginn í straumstefnuna og bendir til mestrar hreyfingar og mests hraða í miðjum hraunstraumnum. Hraunsvigður apalhrauna líkjast reipum helluhrauna. Þó mælist það í metrum í svigðum, sem mælt er í sentimetrum í hraunreipum.
Hraunsvigður eru víða í apalhraunum, t. d. í Landbrotshrauni (Jón Jónsson 1954). Þess var áður getið, að Kristnitökuhraun lægi vestan Hveradala inn undir jaðar Brunans og væri því eldra en hann. Orðið Bruni virðist hér sunnan lands einkum vera notað um hraun, runnin, eftir að land byggðist. Menn hafa séð hraunin brenna. Dæmi um þetta eru Inn- og Frambruni í Eldborgarhrauni (Kristnitökuhrauni).
Nyrðir-Eldborg í Svínahrauni.
Yngsta hraun sunnan Hafnarfjarðar heitir og Bruni. Er hraun það komið frá Óbrynnishólum undir Undirhlíðum. Þess er getið í
Kjalnesingasögu sem Nýjahrauns. Samkvæmt rannsókn Guðmundar Kjartanssonar (1952) er Bruni þessi runninn á landnámsöld eða litlu síðar. Í Þingeyjarsýslu er nafnið Bruni að vísu notað um úfin apalhraun, Grænavatnsbruni og Út- og Innbruni í Ódáðahrauni, sem runnin eru, áður en land byggðist. Nafn hraunanna frá Eldborgum vestan Lambafells, Bruni, bendir til þess, að þau hafi runnið að mönnum aðsjáandi.
Í annálum og öðrum rituðum heimildum er þessara hrauna hvergi getið, svo að mér sé kunnugt. En yfirleitt virðast náttúruviðburðir á Suðurkjálka hafa farið fram hjá annálariturum, og þá sjaldan, að þeirra er getið, er þekking á staðháttum harla lítil, svo að jafnvel hraun, komin upp við Trölladyngju á Reykjanesi, eru talin renna niður í Selvog.
Áð í skúta í Lambafellshrauni.
Þorvaldur Thoroddsen (1925) telur, að einkum hafi eldgos verið tíð um skagann á 14. öld. Þannig geta annálar gosa í Brennisteinsfjöllum 1340 og 1389, og Ögmundarhraun er talið runnið árið 1340 [1151]. Svínahraunsbruni, bæði hraunin, eru runnin síðar en 1000, en að öllum líkindum fyrir siðaskipti, sennilega á 14. öld.
Norðan Fjallsins eina í Lambafellshrauni er lítið hraun, 0,5 km2 að stærð. Það er komið upp um sprungu, sem er í beinu framhaldi Eldborga. Hraun þetta mun vera líkt Brunanum að aldri.“
Heimild:
-Náttúrufræðingurinn, 4, tbl. 1961, Þættir úr jarðfræði Hellisheiðar, Þorleifur Einarsson, bls. 151-175.
-Tímarit, 1. tbl. 01.01.1870, bls. 105-106.
-Fornleifaskráning fyrir Ölfus II (Hraun).
Kristnitökuhraunið frá því um árið 1000 ofan Hrauns í Ölfusi.
Eftirfarandi er lýsing Björns Hróarssonar, jarðfræðings, á jarðfræðikorti ISOR af Reykjanesskaganum:
Björn Hróarsson í Búra fyrsta sinni.
„Meðfylgjandi kort (stolið frá Ísor) af hraunum úr síðustu gliðnunar/eldgosa tímabilum á Reykjanesskaganum gefa sterkar vísbendingar um lengd núverandi gliðnunar/eldgosa tímabils í árum:
Fyrir 3100 – 3500 árum = um 400 ár (frekar ónákvæmt)
Fyrir 1900 – 2500 árum = um 600 ár (frekar nákvæmt)
Fyrir 800 – 1240 árum = um 440 ár (mjög nákvæmt)
Því auðvelt að álykta sem svo að núverandi eldvirkni-tímabil muni standa í 400 til 600 ár og gliðnunin deilast á virku hrinurnar á þessum árum.
Núverandi hrina virðist í andarslitrunum, líklega eitt eldgos fljótlega en síðan líklega hlé í marga áratugi þótt ómögulegt sé að segja til um það.
Kortið sýnir einnig vel hvað hraunin úr núverandi hrinu þekja fáa ferkílómetra miðað við eldvirkni-tímabilin fyrir 1900-2500 árum og 800-1240 árum.
Líklegt má telja að eftir um 500 ár muni hraun úr núverandi eldvirkni-tímabili þekja álíka marga ferkílómetra á skaganum og fyrri hrinur skildu eftir sig – það er guli liturinn þeki stærra svæði en sá bleiki og appelsínuguli.“
ISOR – jarðfræðikort af Reykjanesskaga.
FERLIR barst eftirfarandi ábending um „Nafngiftina Grindavík„:
Hópsvarðan efri eftir jarðskjálfta 2009.
„Ég held að fæstir Grindvíkingar hafi hugmynd um hvaðan nafnið á víkina þeirra góðu er til komið.
Áður hafði sú þráláta saga lifað meðal manna að fornmenn, s.s. Molda-Gnúpur eða Hafur-Björn sonur hans, hafi sett upp grindur á Sigurbergshálsi ofan Grindavíkur til að varnar því að fé, og eða geitur, þeirra flýðu upp í heiðina. Þessi frásögn stenst enga skoðun. Með því að reisa grindur á Siglubergshálsi hamlaði í engu frjálsi för fjár frá Grindavík, ef vilda vildu, til norðurs upp með Hrafnshlíð eða til vesturs að Sandfellshæð.
Efri-Hópsvarðan í viðgerð FERLIRsfélaga 2010 – endurhlaðin á einum degi.
Tómas Þorvaldsson, sá mæti Grindvíkingur, sagði framangreinda frásögn bábilju. Staðreyndin hafi verið sú að útvegsbændabærinn Grindavík hafi fengið nafn sitt af hinum fjölmörgu grindum á innsiglingarvörðunum í gegnum tíðina, allt frá skömmu eftir landnám. Á sérhverri vörðu ofan sérhverrar varar hafi fyrrum verið grind er leiða átti róðrabátanna heim á réttan stað. Þannig voru grindur nánast á öllum innsiglingarvörðunum frá Hrauni, ofan Þórkötlustaða (Buðlunguvarar), meðfram Þórkötlustaðanesi (Ytri- og Innrivör), Hópsnesi (Hópsvör), Járngerðarstaðarvörum (Suður- og Norðurvör, Skökk o.fl.), vörðunum á Hvyrflum og neðan við Staðarhverfi o.s.frv. Á einstaka stað voru auk þess brennuvörður þar sem eldar voru kveiktir eftir að skyggja tók á vetrum.
Hópsheiði – lagfærð Hópsvarðan; fyrrum siglingamerki.
Í jarðskjálftahrinum undanfarinna ára hafa innsiglingavörðurnar orðið fyrir verulegum skakkafjöllum. Þær eru nánast að hverfa.
Grindjánar þurfa því, aldrei sem fyrr, að hugsa sér nær. Mikilvægt er að varðveita sögulegar minjar samfélagsins – til framtíðar litið…
Hafa ber í huga að einungis þarf að jafnaði þrjá duglega menn í einn dag til að endurhlaða fallna innsiglingarvörðu, svo ekki er til mikils ætlast…“.
Neðri-Hópsvarðan 2024. Mikilvægt er að endurhlaða vörðuna. Efniviðurinn er jú til staðar. Sjá má leifar af sundmerkinu í vörðunni.
Eftirfarandi svar við spurningunni um „Eldstöðvakerfið sem kennt hefur verið við Fagradalsfjall“ birtist á Vísindavef Háskóla Íslands árið 2018:
Fagradalsfjall – kort.
„Fagradalsfjallskerfið er fyrst nefnt hjá Mary Gee.Hún dregur fram öll helstu einkenni þess, en það er um flest ólíkt öðrum eldstöðvakerfum á Reykjanesskaga. Kerfið er um fimm kílómetra breitt á milli Svartsengis- og Krýsuvíkurkerfanna. Lengdin er um 15 kílómetrar milli Keilis í norðaustri og Húsafjalls í suðvestri. Sérstaða þess felst í því að eiginlegur sprungusveimur tengist því ekki, og fátt er um misgengissprungur og gjár með norðaustur-suðvestur stefnu. Þar er ekki heldur að finna langar gossprungur. Hins vegar eru þar allmargar skjálftasprungur með norð-suðlæga stefnu. Háhitasvæði tengist því heldur ekki.
Fagradalsfjall – Jarðfræðikort ÍSOR.
Einkennandi gosmyndanir eru dyngjur eða ígildi þeirra, það er stapar, bólstrabergs- og móbergsstrýtur, sem og stuttar gossprungur og snubbóttir móbergshryggir. Langihryggur er þeirra lengstur, um tveir kílómetrar. Tvær stórdyngjur eru í kerfinu, Fagradalsfjall, raunar stapi, vart eldri en frá síðasta jökulskeiði, og Þráinsskjöldur frá síðjökultíma, sjá mynd. Aldursgreiningar á skeljum næst undir breksíuhluta Þráinsskjaldar á Vatnsleysuströnd gáfu aldurinn 12.620±55 og 12.605±50 kolefnisár sem samsvarar um 14.100 almanaksárum.
Ísaldarjökull síðasta jökulskeiðs náði hámarki fyrir um 20.000 árum. Spor eftir jökla sýna að einn stór jökulskjöldur hefur þá legið yfir öllu Íslandi og skriðið til allra átta frá hábungu á sunnanverðu hálendinu. Jökullinn fór yfir hæstu fjöll og rispaði kolla þeirra. Hann var allt að 1500 m þykkur um miðbik landsins en þynnri við ströndina. Nokkrir fjallatoppar gætu hafa staðið upp úr ísnum á Vestfjörðum, Mið-Norðurlandi og Austfjörðum. Yfir Reykjavík lá allt að 900 m þykkur jökull en óvíst er hvort Esjan var öll á kafi í ís.
Á þessum tíma var svo mikið af vatni Jarðar bundið í jöklum að sjávarborð var 120 m lægra en það er nú og þurrlendi þeim mun stærra um allan heim. Jökulskjöldurinn yfir Íslandi náði samt langt út í sjó og var því miklu stærri en allt landið er nú. Jökulgarðar sýna hve langt skriðjöklarnir náðu og jökulrispur á klöppum í hvaða átt þeir skriðu. Jöklar grófu djúpa dali og firði út á landgrunnið. Jökulbreiðan náði allt að 200 km út fyrir núverandi strönd og yfir eyjar við Ísland. Borgarísjakar brotnuðu frá jökulþiljum í jaðri breiðunnar og þá rak jafnóðum burt út á haf.
Land á Reykjanesskaga utanverðum hefur orðið íslaust á Bølling-Allerød hlýskeiði. Það hófst fyrir um 14.500 árum og lauk fyrir 12.500 árum. Eftir fylgdi 1000 ára kuldaskeið, yngri Dryas, með nýrri framrás jökuls. Þetta 3000 ára tímabil er oft nefnt síðjökultími og þá runnu elstu hraunin á utanverðum Reykjanesskaga, þar á meðal Þráinsskjöldur. Þegar hann myndaðist hefur sjávarborð verið um 35 metrum lægra en nú, en skilin milli hrauns og breksíuhluta í honum eru á því dýpi.
Að frátöldum stórdyngjunum eru 30-40 smáfell í Fagradalsfjallskerfinu. Þau eru þó ekki endilega mynduð í jafnmörgum gosum. Sex þeirra, þar á meðal Skála-Mælifell, eru úr öfugt segulmögnuðu, ólivínríku bergi. Aldursgreiningar sýna þau um 90.000 ára, frá segulflöktstíð sem kennd hefur verið við Skála-Mælifell. Af öðrum goseiningum kerfisins má nefna Festarfjall. Þar má sjá gosganginn í sjávarhömrum, Festina sem fæddi það. Gangur úr pikríti með stefnu á Lyngfell (einnig úr pikríti) sést í fjörustálinu nokkru austar en Festin, efalaust aðfærsluæðin. Gossprungan hefur í því tilviki verið um 700 metra löng. Bergið í goseiningum kerfisins er þóleiít, ólivínbasalt og pikrít.
Í kerfinu eru tólf gígar og stuttar gígaraðir frá eftirjökultíma, allt í því vestanverðu, nema ein dyngja á austurjaðrinum, norðan í Hraunsels-Vatnsfelli. Óvíst er hvort gos hafi verið jafnmörg.
Hnyðlingur í Hrólfsvík.
Elst hraunanna er sennilega Hrólfsvíkurhraun, frægt fyrir fjölda hnyðlinga sem aðallega sjást í einu belti. Líklega hefur gosið byrjað í sjó og þá myndast túffbingurinn í Berjageira upp af Hrólfsvík. Sjór hefur eytt honum að hluta áður en hraunið úr Vatnsheiði lagðist að og varði hann fyrir frekara rofi.
Aðalgosreinin frá eftirjökultíma nær frá Vatnsheiði norðaustur fyrir Fagradalsfjall með tíu hraunum. Stærst þeirra, að undanskildum Þráinsskildi, eru smádyngjan Vatnsheiði, að mestu leyti úr pikríti, og Borgarhraun úr þóleiíti. Borgarhraun er upprunnið í fjórum gígum suðvestan í Fagradalsfjalli. Önnur hraun eru lítil, en erfitt er þó að ákvarða stærð þeirra, því að yngri hraun hafa lagst yfir þau vestan frá.
Björn Gunnlaugsson – Suðvesturland á 19. öld.
Yngsta hraunið í kerfinu mun vera Beinavörðuhraun, en það er eldra en Reykjanesgjóskan R~6000.“
Hafa ber í huga að Reykjanesskaginn leit allt öðru vísi út fyrir 14.000 árum en hann gerir í dag. Þá var hann nánast samansafn af eyjum og hólmum, sem hraunin náðu síðar, smám saman, að sameina í þá samfellu, nesið, sem við þekkjum í dag. Samskonar myndun varð á Snæfellsnesi árþúsunum fyrr. Líklegt má telja að næsti skagi landsins verði frá virku gossvæðunum á Suðurlandi og nái að sameina eyjar Vestmannaeyjar í samfelldan skaga, þ.e. eftir u.þ.b. 2000 ár.
Heimild:
-https://www.visindavefur.is/svar.php?id=65697
-Kristján Sæmundsson, jarðfræðingur og fyrrverandi deildarstjóri á Orkustofnun.
-Magnús Á. Sigurgeirsson, jarðfræðingur.
Fagradalsfjall 2024.
Á vefsíðunni Eldgos.is segir m.a. frá „Eldgosum á Reykjanesskaga„:
Reykjanesskagi – sveimar.
„Reykjanesskaginn er yngsti hluti Íslands en mjög eldbrunninn. 5-6 eldstöðvakerfi eru talin vera á skaganum eftir því hvort Hengilskerfið er talið með eða ekki. Hér er það ekki talið með því landfræðilega er miðja Hengilskerfisins fyrir utan Reykjanesskagann og að auki er Hengillinn mjög ólíkur öðrum eldstöðvakerfum á skaganum [þvílík vitleysa].
Þessi fimm kerfi eru nátengd og það virðist gjarnan gjósa í þeim flestum í sömu hrinunum. Þau eru 1. Reykjaneskerfið sem er vestast á skaganum, 2. Svartsengi sem er norður af Grindavík, 3. Fagradalsfjall sem er litlu austar, 4. Krýsuvíkurkerfið, kennt við Krýsuvík, 5. Brennisteinsfjallakerfið sem einnig er kennt við Bláfjöll.
Reykjanesskagi – jarðfræðikort ÍSOR.
Reykjanesskaginn tilheyrir hinu svonefnda Vestara gosbelti sem nær frá Reykjanesi og norður fyrir Langjökul. það belti er ekki eins virkt og Suðurlands- og Eystra gosbeltið en þó ganga yfir kröftugar rek- og goshrinur á Reykjanesskaganum á 800-1000 ára fresti. Síðast gekk slíkt tímabil yfir á árunum 950-1240 og þar áður fyrir um 1800-2500 árum.
Öll fimm kerfin eiga það sameiginlegt að í þeim eru ekki megineldstöðvar og í þeim öllum kemur eingöngu upp basalt. Gosin eru gjarnan sprungugos og magn gosefna í hverju gosi að jafnaði lítið eða innan við hálfur rúmkílómetri. Þó eru undantekningar frá þessu eins og nokkrar stórar dyngjur á skaganum sýna vel.
Mikil eldvirkni hefur verið á Reykjanesskaga á nútíma og yfir þúsund ferkílómetrar lands huldir nýju hrauni auk landauka í sjó. Gjall- og klepragígaraðir eru algengustu eldstöðvarnar en að auki eru fjölmargar dyngjur á skaganum. Þær hafa þó flestar myndast á fyrrihluta nútíma, reyndar allar taldar yfir 4500 ára gamlar og myndun þeirra tengist væntalega hröðu landrisi eftir hvarf ísaldarjökulsins á skaganum. Gossprungur á skaganum á nútíma eru hátt í 200 talsins sem sýnir vel hve virkur skaginn hefur verið þrátt fyrir að engin staðfest gos hafi orðið síðan á 13. öld. Jarðskjálftar eru tíðir á skaganum og jarðhitavirkni mikil.
Eldstöðvakerfi raða sér svo til suðvesturs frá Reykjanesskaganum og vitað er um allmörg neðansjávargos á Reykjaneshrygg síðustu aldir. Öflugt gos varð suður af Eldeyjarboða árið 1783. þá myndaðist eyja sem hvarf þó stuttu síðar vegna ágangs sjávar. Á 19. öld er vitað um 3 gos á þessum slóðum og á 20. öldinni varð nokkrum sinnum vart við ólgu í sjó og gjóskuþústir sem líklega hafa verið af völdum lítilla neðansjávargosa.
Reykjaneskerfið
Reykjanesskagi – jarðfræðikort ISOR.
Vestasta eldstöðvakerfið á skaganum er Reykjaneskerfið. Nær það nokkurnveginn frá Reykjanestá að Grindavík og þaðan í norðaustur yfir skagann. Það nær einnig einhverja kílómetra í suðvestur á sjávarbotni og hafa margsinnis orði gos í sjó í kerfinu.
Mikil goshrina gekk yfir kerfið á árunum 1211-1240. Hófst þessi hrina með gosi í sjá skammt frá landi en síðan urðu allmörg gos á næstu árum á svipuðum slóðum, þ.e. í sjó skammt undan landi. Eitt hefur verið áberandi mest, árið 1226 og skilur eftir sig gjóskulag sem hefur nýst vel í gjóskulagarannsóknum á Suðvesturlandi. Heimildir eru fyrir þessu gosi í Oddaverjaannál og er þar talað um “Sandfallsvetur á Íslandi”. Gos urðu svo uppi á landi á næstu árum. Þessi gos eru nefnd einu nafni Reykjaneseldar. Síðan þá hefur kerfið ekki bært á sér frekar en önnur eldstöðvakerfi á skaganum hvað gos varðar en jarðskjálftar eru þar tíðir.
Svartsengi
Svartsengi austanvert.
Svartsengiskerfið, kennt við samnefnt háhitasvæði, var áður flokkað með Reykjaneskerfinu en þó þau séu um flest lík og nálægt hvort öðru þá eru þau flokkuð sem tvö aðskild kerfi nú. Þau fylgjast hinsvegar að hvað gos varðar og gýs í þeim báðum á svipuðum tíma. Þá rennur syðsti hluti kerfisins saman við Reykjaneskerfið vestan við Grindavík.
Allmargar dyngjur eru í kerfinu sem er um 7 km. breytt og amk. 30 km. langt. Gossvæðin eru þó í suðurhluta kerfisins.
Goshrina varð í kerfinu fyrir um 2000-2400 árum og rann þá m.a. svokallað Sundhnúkahraun ofan við Grindavík. Hluti Grindavíkur stendur á þessu hrauni.
Einnig gaus í kerfinu samhliða Reykjaneseldum í kringum árið 1226. Virðast þá hafa orðið í það minnsta þrjú gos, fremur lítil þó. Illahraun sem orkuverið í Svartsengi stendur á og er við Bláa Lónið rann í einu þessara gosa.
Fagradalsfjall
Fagradalsfjall – kort.
Kerfið heitir eftir samnefndu fjalli á milli Svartsengis- og Krýsuvíkurkferfanna. Þetta er lítið kerfi og ólíkt hinum eldstöðvakerfunum á Reykjanesskaganum er það fremur lítt virkt hvað gos varðar, liklega hefur ekki orðið þar gos í um 6000 ár. Jarðskjálftar eru hinsvegar tíðir á svæðinu.
Þann 19. mars 2021 hófst eldgos í Fagradalsfjalli eftir þriggja vikna mjög ákafa jarðskjálftahrinu. Þetta er fyrsta eldgosið á Reykjanesskaga síðan árið 1240 eða í 781 ár og fyrsta gosið í Fagradalsfjallakerfinu í um 6000 ár.
Fljótlega kom í ljós að kvikan er sambærileg kviku úr stóru dyngjugosunum á Reykjanesskaganum sem urðu fyrir um 6-14000 árum.
Krýsuvíkurkerfið
Jón Jónsson – Krýsuvík.
Kerfið var áður nefnt Trölladyngjukerfið eftir samnefndri dyngju í kerfinu. Réttara þykir þó að kenna það við helsta kennileiti kerfisins og það svæði í því þar sem er að finna vísi að megineldstöð.
Það er sennilega ekki ofsögum sagt að segja að Krísuvíkurkerfið sé eitt hættulegasta eldstöðvakerfi landsins vegna nálægðar þess við höfuðborgarsvæðið. Nyrstu gossprungurnar eru rétt suðvestur af Hafnarfirði og hraun hefur amk. á tveimur stöðum runnið til sjávar örskammt vestan Hafnarfjarðar eftir landnám.
Um árið 1150 – 1180 urðu veruleg eldsumbrot í kerfinu og opnuðust nokkrar gossprungur í þeirri hrinu. Hafa þessi eldgos verið nefnd Krísuvíkureldar. Hraun runnu þá til sjávar báðu megin við Reykjanesskagann. Þá varð gos við Sveifluháls um 1180. Ekki virðist hinsvegar hafa gosið í kerfinu í Reykjaneseldunum á 13. öld þegar mikil goshrina gekk yfir vestar á Reykjanesskaganum.
Brennisteinsfjallakerfið
Jón Jónsson; jarðfræðikort – Brennisteinsfjöll.
Syðsti hluti kerfisins er við Krísuvíkurbjarg og það teygir sig svo í norðaustur yfir Bláfjöll og inn á Mosfellsheiði. Líkt og í flestum eldstöðvakerfunum á skaganum urðu allmikil umbrot í kerfinu skömmu eftir landnám og reyndar öllu fyrr í Brennisteinsfjallakerfinu. Nokkur gos urðu líklega í tveimur megingoshrinum á svæðinu frá Bláfjöllum að Hellisheiði. Þessi gos urðu rétt fyrir og rétt eftir árþúsundin. Þekktast er gosið sem Kristnitökuhraunið rann í árið 1000.
Framtíðarhorfur á Reykjanesskaga
Það verður ekki undan því komist að fjalla örlítið um hve hættulega nálægt byggð eldstöðvakerfin á Reykjanesskaganum eru. Eldvirknin er lotubundin og gengur yfir á um 800-1000 ára fresti og stendur þá yfir í nokkur hundruð ár. Nú eru nálægt 780 ár frá síðustu staðfestu gosum á skaganum og alveg ljóst að frekar fyrr en síðar munu verða eldgos og það sennilega nokkuð mörg á skaganum. Þessi gos eru ekki afkastamikil en þau eru mörg hver hraungos og geta eldsuppkomur orðið mjög nálægt byggð.
Höfuðborgarsvæðið – jarðfræðikort Jóns Jónssonar.
Sérstaklega verður að telja hluta Hafnarfjarðar á hættusvæði hvað þetta varðar og einnig Grindavík. Það er því sérlega mikilvægt að fylgjast vel með öllum jarðskorpuhreyfingum á skaganum til að auka líkurnar á að hægt sé að segja til um gos með einhverjum fyrirvara og gera nauðsynlegar varúðarráðstafanir.
Eins og alþjóð veit þá hófst eldgos í Fagradalsfjalli að kvöldi 19. Mars 2021. Það var orðið ljóst í byrjun árs 2020 að mikil umbrot væru framundan á Reykjanesskaganum. Vart var við kvikuinnskot í þremur eldstöðvakerfum, Reykjaneskerfinu, Svartsengi og í Krísuvíkurkerfinu. Jarðskjálftum fjölgaði mjög, sérstaklega þó í kringum Svartsengi og Grindavík og einnig í Fagradalsfjallskerfinu. Það kom í sjálfu sér ekki á óvart að þetta endaði með gosi en staðsetningin kom vissulega á óvart því Fagradalsfjallskerfið hafði ekki gosið í um 6.000 ár.
Þá er einnig um frumstæða kviku úr möttli að ræða, efniviður í dyngjugos sem ekki hefur orðið á Íslandi í þúsundir ára.
Hvað þetta kann að segja til um virkni á næstu árum eða áratugum á Reykjanesskaga er ekkert mjög erfitt að segja til um. Nýtt virkniskeið er hafið á skaganum. Þetta gos er aðeins upphafið. Það má reikna með óróleikatímabili sem varir í einhverja áratugi, kanski 30-40 ár, með nokkrum gosum og að virknin hlaupi á milli eldstöðvakerfanna. Síðan kæmi rólegra tímabil í 50-100 ár en svo hæfist aftur gostímabil. Þetta er miðað við nokkuð vel þekkta goshegðun í kerfinu á síðasta virknitímabili frá um árið 800-1240.
Óvissan er helst í því að segja til um nákvæmlega hvar gosin verða heldur en hvort þau verða.“
Heimild:
-https://eldgos.is/reykjanesskagi/
Eldgos á Reykjanesskaga 2024.
Eftirfarandi frásögn Skúla Magnússonar um álfa og huldufólk í klettunum í Njarðvíkurásum ofan við Ytri-Njarðvík birtist í Faxa árið 2008.
Njarðvíkurásar.
„Lengi hefur legið orð á því meðal fólks í Njarðvík og Keflavík að álfar eða huldufólk væri í klettunum sem næstir liggja utan við Grænásbrekkuna, að norðan og ofan við hús íslenskra aðalverktaka. Ekki man ég þó eftir sögnum um slíkar verur í Njarðvíkurásunum í elstu og stærstu þjóðsagnasöfnum Íslendinga, hvorki hjá Jóni Árnasyni, Ólafi Davíðssyni né Sigfúsi Sigfússyni. Óljóst er hve gömul þessi trú manna í Keflavík og Njarðvík er þar sem heimildir um hana sem ég þekki eru ekki eldri en frá 20. öld.
Sagnirnar um Háaleitisdrauginn og Guðmund Klárt. virðast þó vitna um að gömul dulræna og forn átrúnaður hafi loðað við Háaleitið, þótt sagnir um það hafi ekki verið skráðar fyrr en á 19. og 20. öld.
Sagnir um huldufólk í Njarðvíkurásunum
Þau dæmi sem ég þekki um frásagnir af huldufólkinu i Njarðvíkurásum eru öll frá 20. öld. Rétt er að benda á frásögn Helgu Kristinsdóttur frá Akri í Inni-Njarðvík sem birtist í jólablaði Faxa 2007. Þar minnist Helga, sem er látin fyrir stuttu, á örnefnið Álfakirkju, sem talið var tilheyra álfum sem bjuggu í Ásunum.
Álfakirkjan var efst í brekkunni upp af húsi Babtistakirkjunnar amerísku sem þarna stendur. Ekki verður ráðið af frásögn Helgu hve gamalt örnefnið Álfakirkja er, en átrúnaður á það virðist þó vera kominn upp a.m.k. á seinni hluta 19. aldar, að því er skrif Helgu benda til.
Ásar ofan Njarðvíkur.
Þegar ég var innan við tíu ára gamall heyrði ég föður minn segja sögur af tveimur atvikum sem hentu hann sem stálpaðan krakka inn í Njarðvíkurásum. Það sem einkum togaði krakka og unglinga þangað upp eftir var góð berjaspretta. Lögskilarétt fyrir Hafnir og hreppana yst á Rosmhvalanesi, Ásarétt, var líka hlaðin úr grjóti uppi á hömrunum í Grænási, skammt neðan við lögreglustöðina sem þar stendur, og þarna voru réttir hvert haust allt frá því að réttin var þarna hlaðin árið 1900 eða 1901, eins og lesa má um í fundargerðabók sýslunefndar Gullbringusýslu. Þegar herinn tók þetta landi til afnota var það lýst bannsvæði og réttirnar hurfu og heyra nú sögunni til.
Innri-Njarðvík – Áki Grenz.
Útiskemmtanir og upphaf þeirra í Ásunum Auk réttanna sem haldnar voru hvert haust í Ásunum voru útiskemmtanir haldnar þar uppi er líða tók á 20. öld og sótti þær fólk úr Njarðvík og Keflavík. Almenningur hafði því allmikli kynni af Ásunum og þær stundir lifða enn í minningu þeirra sem muna timann fyrir stríðið 1940. Ungmennafélag Keflavíkur hélt líka árlega íþróttakeppni og skemmtanir í Hjallatúni, líklega frá um 1930, og allt þar til herinn tók landið 1940. Þá var efnt til keppna og skemmtana í kvosinni í Keflavík, þar sem nú er stóra fánastöngin í skrúðgarði bæjarsins. Upphaf þess garðs má rekja til útiskemmtananna í Hjallatúni sem féllu niður við hernámið.
Huldufólkið hopaði ekki úr Ásunum
Ytri-Njarðvík – Áki Grenz.
En huldufólkið hopaði ekki úr Njarðvíkurásunum þótt fólkið hyrfi þaðan að mestu. Ystu mörk línu þeirrar sem myndaði bannsvæði hersins austan á Háaleiti var dregin skammt ofan við klettabeltið í Ásunum og hið gamla Hjallatún féll líka undir bannsvæðið, en þar niður af komu síðar olíutankar hersins. Á mörkum þess var svo reist meira en mannhæðarhá girðing með gaddavír og vék hún loks ofar í heiðina þegar smíði nýrrar flugstöðvar hófst 1985-1987 og nýr vegur var lagður þangað af Njarðvíkurfitjum. Hluti af þessu svæði, ofan við og í Hjallatúnum, var þó áfram innan girðingar fram að því að herinn hugðist fara á brott alfarinn á árunum 1993-2001.
Huldufólkið hélt tryggð við heimahaga sína í Ásunum og fór hvergi þrátt fyrir allann þann gauragang sem fylgdi vígvélum og vinnutólum næstu árin í nágrenni við bústaði þess. Líklegt er að huldufólkinu hafi liðið þar vel.
Frásagnir föður míns
Fyrri frásögn föður míns um atvik sem hann sagði mér frá og gerðist i Njarðvíkurásum varð líklega þegar hann var 9 eða 10 ára, 1933 eða 34 og fram um fermingu. Svo vildi til að faðir minn og eldri bróðir hans, Snorri Sólon (f. 1916 – d. 1944) fóru saman hjólandi á reiðhjólum sínum inn í Ása til að týna þar krækiber einn sólskinsdag. Líklega var þetta nær þeim tíma þegar faðir minn var á fermingaraldri. Snorri hefur þá verið um tvítugt eða tæplega það. Berjaferðinni lauk fyrr en ætlað var og með skjótari hætti. Bræðurnir hjóluðu eins og leið lá inn undir klettana í Grænási, skildu hjólin eftir við veginn og gengu upp undir klettana þar efra. Þeir gleymdu sér við berjatínsluna og urðu brátt viðskila. I miðju kafi varð Magnúsi föður mínum snögglega litið upp og sá þá torkennilegan mann sem hann bar engin kennsl á. Hann sat á steini skammt frá, horfði út á sjóinn og reykti pípu. Við þetta brá föður mínum svo að hann tók þegar til fótanna, hljóp niður á veg, náði í hjólið og hélt heim á leið. Snorra brá í brún við þessi hlaup og hjólaði á eftir bróður sínum uns hann náði honum og fékk skýringar á háttalagi hans. Sagði Magnús þá Snorra alla söguna en sjálfur hafði Snorri ekki séð neinn mann þar uppfrá meðan á berjatínslunni stóð.
Innri-Njarðvík – loftmynd 1954.
Þegar faðir minn sagði mér þessa sögu rúmum 20 árum seinna hafði óttinn vikið fyrir skilningi á að huldar vættir væru til í ríki nátturinnar. Að mati hans bar mönnum að umgangast huldufólk með virðingu og það viðhorf mótaði mig frá bernsku þótt ég hefði aldrei séð það sjálfur því skyggn var ég ekki.
Hin sagan sem faðir minn sagði mér af torkennilegum verum í Njarðvíkurásum gerðist fyrir stríðið 1939. Þá var hann ásamt fleiri strákum á ferð til Keflavíkur þegar þeir komu auga á konu upp við Ásana. Hún vakti athygli þeirra því hún var að tína eitthvað í svuntu sína við klettana og leit út eins og hún hefði snöggvast brugðið sér af bæ. Sem fyrr segir er töluverður spotti neðan úr byggð í Ytri-Njarðvík á þessum árum og engan mann sáu drengirnir koma þar neðan að. Í hvorugt skiptið gat faðir minn þó um hvernig fólkið var klætt og hvort klæði þess væru í sterkum litum, t.d. rauð, græn eða blá. En helst er að sjá að þetta hvortveggja hafi birst skyndilega þeim sem til sáu. Við fyrstu athugun gæti litið út sem hér hefði verið ósköp venjulegt mennskt fólk á ferð en ekki huldar verur.
Hafnaheiði – gamall vegur.
Slíkt mætti líka álykta af sögunni „Konan í Hafnaheiðinni“ sem Jón Thorarensen skráði eftir frásögn Ólafs Ketilssonar og birti í Rauðskinnu. En þessa ókunnugu og torkennilegu veru sá Ólafur á ferð sinni yfir Hafnaheiði um 1906 en fékk aldrei skýringar á hvernig á ferðum hennar stóð. Klæðnaður hennar stakk í stúf við allt umhverfi og aðstæður þarna suður frá. Ekki var konan þó klædd í litklæði. Á þessum slóðum eru allskemmtilegar samfelldar klappir ekki langt frá leiðinni yfir Hafnaheiðina sem ekki sjást þó frá bílveginum. Aðstæður þar minna mjög á Ásana enda er sagt að huldufólk búi einatt í gömlu bergi, ekki nýrra eldhrauni sem víða má sjá á Reykjanesskaga.
Rauðklæddi maðurinn
Njarðvíkurásar.
Að morgni þriðjudags 26. ágúst sl. hélt ég frá stöðvarhúsi SBK í Grófinni með áætlunarbíl. Ég sat fremst í bílnum hægra megin næst aðaldyrum og sá eins vel út úr bílnum og fram fyrir hann og kostur var. Auk mín og bílstjórans komu í rútuna ensk hjón við upphaf ferðar en síðan bættist í hópinn íslensk kona. Enginn var í biðskýlinu í Ytri-Njarðvík svo við héldum áfram að hringtorginu sem er við gatnamót Reykjanesbrautar, Sjávargötu og Gónhóls.
Róselsvötn.
Þegar rútan beygði inn á hringtorgið varð mér litið upp eftir þar sem Ásarnir blöstu við. Þá kom ég skyndilega auga á rauðklæddan mann sem stóð framan við klettana. Mér varð starsýnt á þennan mann bæði vegna klæðnaðar hans og vaxtarlags. Ég hélt strax að þarna væri einhver íbúi úr húsunum neðan við Ásana á morgunrölti en ýmislegt mælti gegn því. Frá bílnum að sjá var hann í dökkrauðum kufli eða mussu sem virtist samfelld frá hálsi niður á fætur og með sérkennilega rauða húfu sem liktist alpahúfu listamanns á 19. öld. Maðurinn var dvergvaxinn og hélt ég fyrst að hann sæti á hækjum sér fremur en að hann stæði uppréttur, en fljótlega sá ég að hann virtist þó keikur og hnarreistur þar sem hann var fyrir framan klettavegginn.
Litadýrð.
Ég sá síðan að hann stóð uppréttur við klettinn. Hann stóð þarna grafkyrr og horfði beint til austurs yfir byggðina og út á sjó. Ég sá vel á milli hans og klettanna og því á bak hans að hluta og gat ráðið af því að hann stóð uppréttur.
Þennan morgun var veðrið milt og gott, suðvestan átt með stuttum hellidembum en glaðasólskini inn á milli. Fjölbreytileiki birtunnar gerði allt umhverfið dulúðugt, fínn suddinn spilaði saman við sílglitrandi, nýfallna og litfagra daggardropana og varpaði dularblæ yfir umhverfið, hæðir og lægðir í umhverfinu og landinu öllu en jörðin merlaði í úðanum í ótal litbrigðum. Þegar ég sá Rauðklæðung leit út fyrir regnbogaveður og síðar þennan dag mynduðust fagrir regnbogar á himni.
Mennskur maður af holdi og blóði?
Keflavíkurflugvöllur 1957.
Hann hvarf síðan þegar við ókum áfram upp brekkuna að húsum Keilis þar sem hópur fólks beið rútunnar. Enginn í bílnum virtist hafa veitt honum athygli nema ég, þótt litirnir á fötum hans hefðu verið svo sterkir að mér datt ekki annað í hug en að allir í rútunni sæju manninn þarna eins og ég enda datt mér ekki annað í hug, meðan við ókum upp Grænásbrekkuna, en að þarna færi mennskur maður af holdi og blóði. Ég gerði því engum vart við sýn mína enda aðrir farþegar það aftarlega að ógjörningur var fyrir mig að ná til þeirra. Enginn annar en ég virtist hafa séð rauðklædda manninn því enginn mælti orð af vörum meðan við ókum þessa stuttu leið.
Áhrifamikil sýn
Úr „Síðasta bænum í dalnum“.
Rauðklæddi maðurinn minnti mig helst á dverginn sem lék hlutverk álfsins í alþekktri kvikmynd Óskars Gíslasonar, Síðasti bærinn í dalnum. Það átti bæði við um vaxtarlagið og andlitið. Hann var greinilega ófríðari en gengur, skegglaus, andlitið mjög dökkleitt og nefið frekar uppbrett. Höfuðið var sverara og digrara en almennt gerist og þrátt fyrir smæð sína var hann allur meiri um sig og þéttvaxnari en maður á að venjast. Sérstaka athygli vakti hinn sterki dökkrauði litur á klæðnaði hans og að sjá þennan skæra lit innan um dökka klettana og grængresi var svo áhrifamikið að því gleymi ég aldrei.
Huldufólksklettar.
Ég hélt í fyrstu að ég hefði séð einn af íbúum við göturnar neðan við Ásana en þegar við ókum til Reykjavíkur rann það upp fyrir mér að ég hefði sennilega séð einn af íbúunum í Ásunum og væri hann hvorki af holdi og blóði. Sögur föður míns virtust staðfesta þetta og einnig þjóðsögur fyrri tíma. Fomlegur og sérkennilegur klæðnaður styrkti mig í þessari trú. Mér varð skemmt í huga gömul ósk mín að sjá huldufólk hafði skyndilega ræst og þetta var eins og í ævintýrunum.
Þegar ég kom aftur heim til Keflavíkur um kvöldið og rútan ók niður Grænásbrekkuna sátu tveir strákar á fermingaraldri undir klettunum skammt frá þeim stað þar ég hafði séð Rauðklæðung. En hann var hvergi sjáanlegur þá stundina að minnsta kosti.“
Heimild:
-Faxi, Rauðklæddi maðurinn í Njarðvíkurásum, Skúli Magnússon, 4. tbl. 01.12.2008, bls. 10.
Njarðvíkurásar.
Í „Aðalskráningu fornleifa í Ölfusi: Áfangaskýrsla II“ frá árið 2017 er m.a. fjallað um selin í Seldal á Kömbnum, þ.e. Saurbæjarsel (sunnar) og Öxnalækjarsel (norðar). Ekki móta fyrir stekkjum í nálægð seljatóftanna, auk þess sem vatn hefur verið þarna að skornum skammti. Þó hefur ekki verið langt í Hengladalsána skammt ofar því hún rann mun sunnar niður Kambana áður en núi Kambavegurinn var lagður 1972.
Öxnarlækjarsel í Öxnarlækja-Seldal.
Í Fornleifaskráningunni segir: „Seldalur: Gróin laut í Hrauninu. Þar sér enn fyrir tóftum. Selið var frá Saurbæ,“ segir í örnefnaskrá. Í dalnum var einnig sel frá Öxnalæk. Í örnefnalýsingu þess bæjar segir: „Rétt fyrir innan Skyggni hefur verið sel frá Öxnalæk, í Öxnalækjarlandi. Ögmundur man eftir að hafa séð þarna grjóttóft, þegar hann var barn. Líklega má sjá tóftina enn. Selið er í Öxnalækjar-Seldal.“
Saurbæjarsel.
Í skýrslu Fornleifaverndar ríkisins, nú Minjastofnunar Íslands, Hengill og umhverfi segir: „Öxnalækjar-Seldalur liggur austan í Hellisheiðinni. Dalurinn er rétt ofan við þjóðveginn þar sem hann liggur ofan af heiðinni og niður að Hveragerði. Vegurinn liggur í fyrstu til norðurs en síðan er á honum U-beygja og stefnir hann eftir það til suðurs á kafla.“ Selið er 3,6 km norðvestan við bæ, þjóðvegur 1 er um 200 m austar. Hér eru tvö sel, annað sunnan í dalnum og hitt norðan í honum. Hér er fremur um gróið vik en dal að ræða sem liggur austurvestur.
Seldalur.
Dalurinn, eða vikið, er vaxið grasi og lyngi. Hann er um 35-50 m breiður og austarlega liggur grasivaxinn hraunhryggur þvert fyrir dalinn. Sunnan megin í dalnum eru tvær stakar tóftir og aðrar tvær norðan megin.
Í skýrslu Fornleifaverndar sem gerð var 2008 segir: „Dalurinn liggur í austur-vestur, tvær tóftir liggja utan í norðurhlíð dalsins og tvær í suðurhlíðinni.Nyrst og vestast er lítil tóft, um 5,3mx4,7m að stærð, grasi gróin og mosavaxin. Tóftin liggur utan í mosavaxinni hraunbrún sem myndar einn vegg mannvirkisins. Op í austur.
Saurbæjarsel.
Glittir í hleðslusteina i veggjum. Um 4m austar er önnur tóft, 7,4mx5,6m að stærð. Hún liggur NA-SV með op á NV- langhlið. Tóftin er grasi gróin og mosavaxin. Það glittir í stöku steina í veggjum. Vegghæð er um 50 cm. Um 27m í NNA, hinum megin í þessum litla dal er þriðja tóftin og sú stærsta. Hún er 9,5mx6,5m að stærð, liggur sem næst A-V, með inngangi á suðurhlið. Greina má þrjú hólf. Tóftin er grasi gróin og mosavaxin. Við hlið þessarar tóftar, um 1,6m SA við hana, er fjórða tóftin. Hún er 4,5mx4,5m að stærð og nánast alveg hringlaga. Eitt hólf greinanlegt og inngangur að vestan. Tóftin er grasi gróin og mosavaxin. Glittir í stöðu steina í veggjum. Vegghæð um 40 cm.“ Litlu er við þessa lýsingu að bæta.
Öxnarlækjarsel (ofar) og Saurbæjarsel í Seldal – uppdráttur.
Hér er hverri tóft gefin bókstafur til aðgreiningar og númer Forneifaverndar er í sviga þar aftar. Tóftir A og B eru sunnar í dalnum. Til vesturs er tóft A. Hún er um 5×5 m að stærð, einföld og hlaðin upp að hraunbrúninni til suðurs sem myndar hluta af þeim vegg. Það glittir í óljóst op til austurs og vesturs, meðfram hraunbrúninni. Veggirnir eru grjóthlaðnir og það glittir víða í grjót án þess að um skýr umför sé að ræða. Veggirnir eru 0,2-0,5 m á hæð. Óljóst mótar fyrir hólfaskiptingu inni í tóftinni en það gæti einnig verið hraun eða steinar. Tóft B er 5 m austar. Hún er 8×5 m að stærð, snýr NNA-SSV og er einföld. Hún er byggð að hraunbrúninni til suðurs. Veggirnir eru grjóthlaðnir, 0,4-0,6 m á hæð og 1-2 m á breidd. Þeir eru algrónir lyngi og mosa. Op er til norðvesturs, á langhliðinni þar. Tóftir C og D eru rúmum 25 m NNA í dalnum. Tóft C er vestar. Hún er 8×7 m að stærð og skiptist í þrjú hólf. Veggirnir eru 0,3-0,6 m á hæð, grjóthlaðnir og algrónir. Þeir eru hæstir að innan til norðvesturs. Hólf 1 er austast. Það er 3×1 m að innanmáli og opið til suðurs. Hólf 2 er vestan við hólf 1. Það er 2×2 m að innanmáli og ekkert op sést á yfirborði.
Öxnalækjarsel.
Hólf 3 er sunnan við hin hólfin. Það er 2×1 m að innanmáli en skil á milli hólfa eru óljós á köflum. Það snýr austur-vestur, er L-laga og sveigir til norðurs, vestast í tóftinni. Mikið hrun er inni í tóftinni sem er algróin. Tóft D er 3 m austan við tóft C. Hún er 4×4 m að stærð, einföld og grjóthlaðin líkt og allar hinar tóftirnar. Op er á miðjum vesturvegg. Þeir eru 0,3 m á hæð. Fyrir austan tóftirnar „lækkar“ dalurinn og þar er óljós brún eða hryggur sem getir er hér ofar. Allar tóftirnar eru álíka að gerð og ástand þeirra svipað.“
Ofanverð landamerki bæði Saurbæjar og Öxnarlækjar lágu um Seldal og ekki er ólíklegt að bæirnir hafi haft þar selstöðu um tíma. Þekkt er að einstakir eldri bæir hafi haft selstöður sína á landamerkjum til að undirstrika eignarhald þeirra á landinu.
Heimild:
-Aðalskráning fornleifa í Ölfusi: Áfangaskýrsla II, Reykjavík 2017.
-Skýrsla Fornleifaverndar, Hengill og umhverfi, 2008.
Öxnarlækjarsel (nær) og Saurbæjarsel.
Við Gamla Kambaveginn (1895-1972) er skilti. Á því má lesa eftirfarandi:
Kambavegir – skilti.
„Frá því að land byggðist hefur Hveragerði verið í þjóðleið, þó að þéttbýli sé ekki eldra en frá 1930. Í og undir Kömbum má finna ummerki um þrjár kynslóðir þjóðvega en auk þess liggur núverandi þjóðvegur, sem lagður var 1972, um sveitarfélagið. Því er að finna á litlu svæði innan sveitarfélagsins fjórar kynslóðir af þjóðvegum allt frá landnámi.
Elsta þjóðleiðin liggur um land Hrauntungu fyrir neðan núverandi Kambaveg og niður í Ljóðalaut. Hún var farin frá landnámi og fram til 1880.
Elsta þjóðleiðin um Kamba undir Hamrinum ofan við Ljóðalaut.
Ágangur í margar aldir hefur grafið djúpa rák í hraunið og er það sérstaklega merkilegt fyrir ofan Ljóðalaut. Þegar ofan af Hellisheiði kom lá leiðin meðfram Hamrinum, eftir svokölluðu Sandskeiði sem var gömul sandfjara, og dregur líklega nafn sitt af því að þar hefur verið hægt að hleypa hestum á skeið þegar komið var úr grýttu hrauninu.
Um 1880 var ákveðið að leggja nýjan veg yfir Svínahraun og Hellisheiði og niður kamba. Vegavinnustjóri var Eiríkur Ásmundsson í Grjóta í Reykjavík og hefur vegurinn verið kenndur við hann, ýmist nefndur Eiríksvegur eða Eiríksbrú.
Eiríksvegur (Eiríksbrú).
Vegurinn var steinlagður og einkenni hans var að hann var lagður þráðbeinn yfir hæðir og lautir. Í Kömbunum gat vegurinn því orðið nokkuð brattur. Vegna þessa og að sjaldan var borið í hann var vegurinn sjaldan notaður og fékk Eiríkur á sig nokkra gagnrýni fyrir. Enn sést móta fyrir Eiríksvegi þar sem hann liggur þráðbeinn ofan af Kömbunum.
Nýr vegur var lagður yfir Hellisheiði og niður Kamba árin 1895-1896 og var sá vegur í notkun allt til ársins 1972 þegar núverandi þjóðvegur var tekin í notkun. Með því var til vagnfær vegur upp kamba og yfir Hellisheiði. Gamli Kambavegurinn var fyrst lagður fyrir bílaöld og voru því margar og krappar beygjur á Kömbunum og þurftu bílstjórar oft að sýna færni við að ná beygjunum. Árið 1937 gaf Bjarni Eggertsson þessa lýsingu á Kambavegi:
Krókana á Kambaveg
henni að fornu og nýju,
tólfta apríl taldi ég
tvo og fjörutíu.
Í Kömbum á „Gamla“ Kambaveginum.
Síðar var hluta af gamla Kambavegi breytt til að gera beygjurnar víðari og auðveldari fyrir bílaumferð.
Þegar núverandi Kambavegur var lagður 1972 voru akreinarnar þrjár, ein niður brekkuna og tvær upp til að greiða fyrir umferð vegna þungaflutningabifreiða. Árið 2014 var vegurinn breikkaður og tvær akreinar liggja nú bæði upp og niður Kambana. Á sama tíma voru sett undirgöng undir Kambaveg fyrir gangandi vegfarendur og vinsælt er að ganga gamla Kambaveginn og þá sérstaklega upp að Skífu sem vo er kölluð.“
Kambavegir – loftmynd.