Þingvallaþankar og lýsing eyðibýla – Pétur J. Jóhannsson

Pétur J. Jóhannsson skrifaði um „Þingvallaþanka og lýsingu eyðibýla“ í Þingvallahreppi. Þar segir m.a.:

„Þingvalladalurinn

Í Árnesingasögu Guðmundar Kjartanssonar, jarðfræðings, um jarðsögu Árnessýslu telur hann, eftir eigin rannsókn og heimildum úr ritum annarra jarðfræðinga sem hann vitnar til, að öll fjöll, sem umkringja Þingvallasveit, hafi myndast í eldgosum á síðustu ísöld og þá undir jökli, að Skjaldbreið undanskildum, sem er yngra fjall og hefur ekki orðið til fyrr en eftir ísöld. Þó séu líkur á því að Botnsúlur, Búrfell og Kjölur séu mikið eldri en önnur fjöll sveitarinnar, jafnvel fyrir síðustu ísöld.
Þegar gos hófust, þar sem Skjaldbreiður stendur nú í allri sinni tign fyrir botni Þingvalladalsins í norðausturátt, hefur mikið hraunflóð runnið í vestur og hrakið vatnið á undan sér.
Guðmundur Kjartansson leggur til í bók sinni, að öll þau hraun, sem runnið hafa ofaná Skjaldbreiðarhraun, bæði það sem rann úr Tindaskagahrauni og úr Eldborg á Hrafnabjargarhálsi, verði kallað Þingvallahraun, en það sé þó annað hraun, sem ber örnefnið Þingvallahraun, og þar á hann við hraunið á milli Almannagjár og Hrafnagjár. Mér fyndist betur viðeigandi, að hraunin væru kennd við þau eldvörp, sem þau eru runnin úr, og kölluð Tindaskagahraun og Eldborgarhraun. Hraunið, sem rann fram Þingvalladalinn, nær eitthvað út í vatn fyrir framan Skálabrekku og að austan vatnsins langleiðina fram með Arnarfelli að norðan.
Jarðfræðingar telja að ísöld hafi lokið hér á landi fyrir 9 til 10 þúsundum ára og þá er miðað við, að jöklar hafi ekki verið meiri um sig en þeir eru nú, jafnvel minni eins og ýmislegt bendir til. Einnig álíta jarðfræðingar að hraunin, sem runnu ofan í Þingvalladalinn frá Skjaldbreið, séu sjö til átta þúsund ára gömul.
Þegar jarðsigið varð í Þingvalladalnum og gjárnar mynduðust, hefur efri gjábarmur Almannagjár og hraunið þar fyrir ofan, sigið eitthvað, eða nógu mikið til þess að ár og lækir hafa fengið nægan rennslishalla fram á brún gjáarinnar. Það hefur auðvitað tekið langan tíma að bera sand og möl fram á hraunið, svo að þau frændsystkinin Öxará og Súlnalækirnir, kæmust leiðar sinnar niður í Almannagjá, en iðnin hefur verið ótakmörkuð, enda sýna verkin merkið.

Eftir að Öxará var farin að renna fram af brún Almannagjár, hefur hún runnið austur í Stekkjargjá og niður í gegnum skarðið á neðri gjábarminum, vestan við Furulundinn. Þarna hafði áin mikið verk að vinna að fylla upp gjár og sprungur og síðan að skapa frægustu velli á landi hér: Þingvelli. Öxará gerði meira, hún hlóð upp mikið landsvæði fyrir framan núverandi ósa sína með framburði sínum.
Ketilbjörn gamli, sem nam Grímsnes að hluta og Laugardal, var fyrsta vetur sinn hér á landi hjá Þórði skeggja, tengdaföður sínum á Skeggjastöðum í Mosfellssveit. Vorið eftir fór hann austur yfir Mosfellsheiði og gerði sér skála þar sem þeir höfðu náttból og kölluðu þar að Skálabrekku.

„En er þeir váru þaðan skammt farnir, þá kómu þeir á árís og hjuggu á vök ok feldu í öxi sína og kölluðu hana af því Öxará. Sú á var síðan veitt í Almannagjá ok fellr nú eftir Þingvelli.“ Þessi tilvitnun er tekin upp úr 1. bindi Sturlungu, sem Guðni Jónsson bjó til prentunar, Haukdælaþætti eftir Ara fróða og Ari hefur þetta eftir Teiti Ísleifssyni í Haukadal, eins og hann orðar þetta: „Svá segir Teitr.“

Sumarið 1789 urðu miklir jarðskjálftar á Suðurlandsundirlendinu og einnig á Þingvallasvæðinu. Sveinn Pálsson læknir og náttúrufræðingur, sem var á ferð þar skömmu eftir jarðskjálftana, hefur það eftir prestinum á Þingvöllum, að jarðsigið á milli Almannagjár og Hrafnagjár hafi verið rúm alin. Þá fór megin hluti flatlendisins framan við Þingvelli, sem fyrr er á minnst, undir vatn. Landsigið varð ekki aðeins á Þingvöllum, heldur á allri strandlengjunni á milli gjánna.
Oftast hafa gamlar sagnir eða munnmæli, sem geymst hafa með kynslóðum, einhvern sannleik að geyma. Svo mun það vera með frásögn Ara fróða í Haukdælaþætti um breytingu fornmanna á rennsli Öxarár. Ég þykist vera búinn að færa rök fyrir því hér að framan, að Öxará hefur verið búin að renna niður á Þingvelli um árþúsundir og þar hefur hún runnið út úr Stekkjagjá niður á vellina, þegar Alþingi var valinn þar staður.

Ekki er undarlegt þótt Grímur Geitskór veldi þennan stað til þinghalds, sérstaklega ef hann hefur komið þar í góðu veðri. Gjárnar stórkostlegt náttúruundur, Hallinn og hraunið eflaust kjarri vaxið beggja vegna vallanna og áin liðaðist lygn og tær eftir þeim. Góð aðstaða fyrir fjölda hrossa á undirlendinu meðfram ósum Öxarár, þar sem vatnið og Almannagjá hélt að þeim að mestu á þrjá vegu, Hestagjá, Stekkjargjá og Hvannagjá allar vallgrónar og tvær þeirra með rennandi vatni.

Þórhallastaðir

„Þórhallr hét maðr. Hann bjó í Bláskógum á Þórhallastöðum“. Þannig er upphaf Ölkofrasögu. Guðni Jónsson, prófessor segir í formála fyrir sögunni, að álitið sé að sagan gerist nokkru eftir aldamótin 1000, og mun vera rituð fyrir miðja 13. öld. Hann var talinn vel fjáreigandi og hagur á tré og járn. Hann gerði öl og seldi það á þingum og varð brátt málkunnugur höfðing[j]um, sem keyptu mest af mungát.
Hann var heldur við aldur þegar sagan gerðist. „Oftlega var það siðr hans at hafa kofra á höfði ok jafnan á þingum, en af því at hann var maðr ekki nafnf[r]ægr, þá gáfu þingmenn honum þat nafn, er við hann festist, at þeir kölluðu hann Ölkofra.

Þat varð til tíðenda eitt haust, at Ölkofri fór í skóg þann, er hann átti, ok ætlaði at brenna kol, sem hann gerði. Skógur sá var upp frá Hrafnabjörgum ok austr frá Lönguhlíð. Hann dvaldist þar nökkura daga ok gerði til kola ok brenndi síðan viðinn ok vakði um nótt yfir gröfunum. En er á leið nóttina, þá sofnaði hann, en eldr kom upp í gröfunum ok hljóp í limit hjá, ok logaði þat brátt. Því næst hljóp eldr í skóginn.
Tók hann þá at brenna. Þá gerist á vindr hvass.

Nú vaknaði Ölkofri ok varð því feginn, at hann gæti sér forðat. Eldrinn hljóp í skóginn. Brann sá skógr fyrst allr, er Ölkofri átti, en síðan hljóp eldr í þá skóga, er þar voru næstir ok brunnu skógar víða um hraunið. Er þar nú kallat á Sviðningi. Þar brann skógr sá, er kallaður var Goðaskógr. Hann áttu sex goðar. Einn var Snorri goði, annar Guðmundr Eyjólfsson, þriðji Skafti lögsögumaðr, fjórði Þorkell Geitisson, fimmti Eyjólfr, sonr Þórðar Gellis, sétti Þorkell trefill Rauða-Bjarnarson. Þeir höfðu keypt skóga þá til þess at hafa til nytja sér á þingi.“

Mín skoðun er sú, að Þórhallastaðir, sem líklega hafa verið fyrsta bændabýlið, sem byggt hafi verið í lághrauninu, hafi verið þar sem Jarðabók Árna og Páls segir, að kotið Ölkofra hafi staðið, og að síðar hafi þar verið hafður stekkur frá Skógarkoti. Það er vitað, að bæði í Þingvallasveit og yfirleitt um allt land, byggðust upp smábýli í góðærum, því þá fjölgaði fólki ört, en féllu svo úr ábúð, þegar tíðarfar fór að versna og plágur gengu yfir landið. Mér þykir líklegt, að Skógarkot hafi byggst á slíkum góðæristímum og ábúð þar einhverra hluta vegna haldist, en Þórhallastaðir fallið úr ábúð.

Í suðaustur frá Skógarkoti, þar sem kotið Ölkofra var og síðar stekkur, er langur og nokkuð hár klapparhryggur, sem skýlt hefur bænum fyrir norðanátt. Vestast á þessum klapparhrygg er hár hóll, sem Ölkofrahóll heitir. Í klapparhryggnum austan við hólinn er mjög djúp laut, Ölkofradalur. Í vesturenda lautarinnar er tjörn, sem sjaldan þraut, nema í langvarandi sumarþurrkum eða í vetrarhörkum. Í túninu sunnan við klapparhrygginn er brunnur, sem ég hef aldrei komið að vatnslausum. Framan nefnd örnefni benda eindregið til þess að þarna hafi bær Ölkofra verið, Þórhallastaðir.

Böðvarshóll

Böðvarshóll er örnefni á háum klapparhól skammt fyrir austan Vellankötlu vinstra megin við veginn, sem liggur austur yfir Gjábakkastíg á Hrafnagjá og var hann fyrsta bílfæra leiðin milli Þingvallasveitar og Laugardals. Þar er talið að byggt hafi verið býli á sextándu eða sautjándu öld og hafi fengið nafn af þeim, sem byggði það, en fallið fljótlega úr ábúð þar á eftir. Þó kom þangað árið 1711 maður að nafni Sæfinnur. Enga kú hafði hann með sér og dó þar eftir hálfs árs veru. Þessar upplýsingar er að finna í Jarðabókinni frá 1711.
[Böðvarshóls er sjaldan getið á kortum, enda sést þar lítið fyrir tóftum.]

Litla-Hrauntún

Litla-Hrauntún er gamalt eyðibýli, sem var skammt austan Víðivalla við gömlu leiðina frá Ármannsfelli um Prestastíg og suður yfir Hrafnabjargarháls.
Eftir að Þjóðgarðsgirðingin var færð lengra austur á hraunið, lenti Litla-Hrauntún innan hennar?
Það eru engar skráðar heimildir til um byggðasögu þess, en Jarðabók Árna og Páls skýrir frá því eftir frásögn þá lifandi manna, að fyrir pláguna miklu hafi þar bændabýli verið, en farið þá í eyði og ekki byggst aftur.

Hrafnabjörg

Bærinn Hrafnabjörg er talinn hafa verið í hrauninu í norðvestur frá samnefndu fjalli við Prestastígsleiðina, sem áður er á minnst. Ármannssaga segir frá þessu býli og fleirum á Skjaldbreiðar- og Tindaskagahraunum og ábúendum þeirra.
Á Hrafnabjörgum bjó Hallketill, sem áður bjó að Hólum í Laugardal, en seldi jörð sína vegna of mikils nábýlis.
Í Jarðabók Árna og Páls er skráð, að á bænum Hrafnabjörgum hafi verið hálfkirkja eða þriðjungskirkja. Síðan segir, „sagt er að fyrir pláguna stóru hafi í allri Þingvallasveit verið 50 býli, og að Hrafnabjörg hafi þá staðið í miðri sveit.“ Þessi tala, 50 býli, getur ekki verið rétt, ef átt er við sveitarfélagið, en ef þeir meina kirkjusóknina, þá gæti talan 50 staðist en alls ekki orðin, „í miðri sveit.“

Reyðartún

Reyðartún er talið hafa verið í svonefndum Bjargarbás, sem myndast á milli Hrafnabjargar og Tröllatinds, eða með nánari skýringu við suðvesturbrún Tindaskagaheiðar.

Ólafsvellir
Ólafsvellir er talinn hafa verið í Klukkuskarði, sem er á milli Tindaskaga og Skjaldbreiðar. Í Ármannssögu er ekki minnst á þetta bændabýli, en í sveitalýsingu Árnessýslu frá 1840, segir séra Björn Pálsson, þá prestur á Þingvöllum, að samkvæmt munnmælum, sem þá lifðu, hafi þar verið bændabýli til forna.

Eiríksstaðir
Jarðabók Árna og Páls telur, að Eiríksstaðir hafi verið miðsvæðis á Skjaldbreiðarhrauni, mitt á milli Skjaldbreiðar og Mjóufjalla og eiga þá við Gatfell, sem er innsti hluti Innra-Mjóafells og þar tengt Lágafelli. Gatfell er hæst og innst þessa fjallaklasa og ber nafn sitt af gati, sem er á kletti upp í fellinu og sézt vel, þegar farið er með því að austan.

Grímsstaðir

Í Harðar sögu og Hólmverja, sem talin [er að] hafi gerzt á síðari hluta tíundu aldar, segir um Grímkel Bjarnason Gullbera á Gullberastöðum í syðri Reykjadal (Lundareykjadal). „Grímkell bjó fyrst suðr at Fjöllum skammt frá Ölfusvatni. Þar er nú kallat á Grímkelsstöðum og eru nú sauðahús.“ Grímkell flutti bú sitt eftir dauða konu sinnar til Ölfusvatns, því honum þóttu þar betri landkostir.
Þingvallavatn hét í upphafi Ölfusvatn og bær Grímkels eftir því. Eftir að Alþingi var stofnað, breyttist nafnið á vatninu og var kallað Þingvallavatn.

Grímsstaðir er gamalt eyðibýli við gildrag með litlum læk, undir brekkunum, sem ná frá Svartagili og út á móts við Brúsastaði. Bærinn var við þriðja gilið, sem skera brekkurnar ef talið er austan frá. Austasta gilið heitir Sláttugil, miðgilið Hrútagil og það vestasta Grímsgil.
Grímkell bjó fyrstu búskaparár sín „suðr at Fjöllum skammt frá Ölfusvatni.“ Er þetta ekki ein og sama jörðin? þar sem Grímkell hóf búskap og síðar Grímur inn litli. Þótt báðir hafi kennt býlið við sig. Úr því verður víst aldrei skorið, en er ekki ólíkleg ágizkun.

Bárukot

Bárukot er eyðibýli austan Leiralæksins við hraunbrúnina niður af vesturhorni Biskupsbrekkna. Í Jarðabók Árna og Páls er talið, að það sé sama býlið og Grímsstaðir, en hafi verið flutt þangað niður eftir vegna betra túnstæðis. Þetta býli, Bárukot var fyrst byggt 1686 og þar var búið í átta ár eða til 1694.
[Tóftir Bárukots sjást enn mjög vel, ef vel er að gáð.]

Múlakot

Vestan undir fellarananum eða múlanum, sem gengur suðvestur úr Ármannsfelli og myndar Bolabás að vestanverðu, er gamalt eyðibýli (rétt fyrir ofan skeiðvöllinn við Skógarhóla). Þegar Jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalíns er skráð árið 1711, telja upplýsingamenn þeirra, að þarna hafi verið búið í eitt ár, svo þeir viti, en oft hafi verið þar beitarhús frá Svartagili. Frá þessum stað hefur verið fagurt útsýni suður og vestur yfir sveitina. Skógar hafa verið í öllum hlíðum og ásum, enda sýnir það kjarr sem enn er á þessu svæði, að skilyrði fyrir skóga eru þar góð.
Ekki þætti mér þetta ólíklegur staður fyrir fyrstu byggð Ármanns. Gilið fyrir norðan Skógarhólana og nær upp í Skál heitir Ármannsgil.

Þingvellir

„Hjer er kirkjustaður og beneficium. Jarðardýrleiki er óviss.
Ábúandinn er staðarhaldarinn Sr. Jón Halldórsson. Landskuld er engin. Kvikfénaður vii kýr heima (en vi í fóðrum og iii veturgamlar kvígur kefldar, item iii kálfar), lxxxiiii ær, xxxvii sauðir gamlir, xvii þrevetrir, xxi tvævetrir, lxi veturgamalt gelt og gimbrar, lx lömb, vii hestar, ii folar þrevetrir, ii tvævetrir, i veturgamall, vii hross, ii unghryssi, v fyl. Fóðrast kunna vi kýr á heyjum.
Afrjett hefur staðurinn átt á Skjaldbreiðarhrauni, en hefur ekki brúkaður verið yfir 40 ár, lætur nú presturinn brúka fyrir afrjett Ármannsfell, Kvíindisfell og Gagnheiði. Fjallhagar eru svo að kalla óþrjótandi. Útigangur á vetur er hjer hinn allra bezti og nærri að kalla óbilandi, og er hjer engum kvikpeníngi fóður ætlað, nema kúm og nautum alleina.

Skóg á staðurinn bæði mikinn og góðan, en mjög svo er skógurinn til skemda höggvinn og eyddur. Þeir, sem skóginn kaupa í staðarskógnum, eiga að gefa v álnir fyrir hvern kolahest, og svo eins fyrir raftvið svo mikinn sem lagður er á einn hest. 5 tunnur kola segja þeir að gangi á hest. Silungsveiði í Þingvallavatni er bæði góð og mikil, og svo líka nokkur í Öxará.

Eins og sézt á þessari skýrslu úr Jarðabókinni, er fóður til sem duga myndi handa 6 kúm. Það hafa ekki verið sex kýr á heygjöf heldur er þetta viðmiðun á heyforðanum, sem til var. Þurft hefur að minnsta kosti einn hest brúkunarhæfan, og eitthvað hefur lömbum verið ætlað í aftökum. Þau lifðu ekki á hrísinu eingöngu, þau urðu að hafa hey með.

Það er stórmerkilegt að nokkur skógarhrísla skuli vera til í Þingvallahrauni, eftir þá meðferð sem skógarnir hafa fengið í gegnum aldirnar. Þeir voru höggnir, brenndir og beittir og ekki aðeins af Hraunjörðunum, heldur sóttu allir bændur sveitarinnar eldivið í skóginn eftir þörfum, og mér er kunnugt um, að utansveitarmenn fengu að brenna skóg til kola, og að afla sér raftviðar til húsagerðar.
Fyrr á öldum á meðan skógarnir voru ekki uppurnir, var meira lagt upp úr því að hafa nautgripi, sem bústofn, en sauðfé. Nautgripir þoldu betur skógarbeit en sauðfé.“ – Pétur Jóhannsson, Skógarkoti.

Heimild:
-Pétur J. Jóhannsson. (e.d.). Þingvallaþankar og lýsing eyðibýla. Örnefnastofnun Íslands.