Álfar í Hellisgerði – skilti

Í vetrarmánuðum ársins 2026 tók Hellisgerði, lystigarður Hafnarfjarðar, gesti í ævintýralega ferð í heim álfa og huldufólks með nýrri sýningu í Gerðinu.

„Sýningin varpar ljósi á ríka þjóðsagnahefð sem tengist Hafnarfirði og þeirri trú að í bænum sé ein fjölmennasta álfabyggð landsins.

Það sem augað ekki sér
Hellisgerði, lystigarður Hafnarfjarðar, tekur gesti nú á ævintýralega ferð í heim álfa og huldufólks með nýrri sýningu sem opnuð var nýverið. Sýningin varpar ljósi á ríka þjóðsagnahefð sem tengist Hafnarfirði og þeirri trú að í bænum sé ein fjölmennasta álfabyggð landsins.

Sýningin býður gestum að kynnast sagnahefð sem hefur lifað í gegnum aldirnar og vekur áhuga á náttúru og menningu sem er sérstök fyrir Hafnarfjörð.

Með lifandi sögum og skemmtilegum upplifunum er hægt að sjá hvernig álfaheimurinn hefur mótað hugmyndir, list og andrúmsloft í garðinum. Hellisgerði er einstakur staður þar sem saga og náttúra mætast. Sýningin gefur gestum tækifæri til að ganga um garðinn og í leiðinni kynna sér álfasagnir sem tengjast Hafnarfirði.

Ævintýri og þjóðsögur lifna við
Gestir eru hvattir til að ganga um garðinn, skoða sýninguna og upplifa álfaheiminn með öllum skynfærum – því sagan segir að álfar séu mjög hlédrægir gestir, en líflegir og forvitnir fyrir þá sem gefa gaum.“

Sýningin samanstóð af sjö skiltum, hvert með afmörkuðum upplýsingum:

1. Inngangsskilti – Það sem augað ekki sér

„Sú trú að verur líkt og álfar og huldufólk byggi jörðina með okkur hefur fylgt mannkyninu frá örófi alda. Fram undir aldamótin 1900 var trúin útbreidd um alla Norður-Evrópu en með tilkomu nýrrar heimsmyndar hefur hún dalað mjög og lifir nú einna best á takmörkuðum svæðum á íralndi og hér á Íslandi. Skýra má þessa útbreiddu álfatrú Íslendinga með nálægð þjóðarinnar við náttúru landsins en hún skipar veigamikibb sess í íslenskri huldufólkshefð. Kjarni trúarinnar byggist á virðingu fyrir náttúrunni og þá ekki endilega fegurð hennar heldur fremur leyndardómum. Um er að ræða náttúrusýn sem byggist ekki á náttúrvernd heldur mannvernd gagnvart lifandi landslagi, ekki virðingunni fyrir hólnum sjálfum heldur því sem augað ekki sér og er utar skynheims hversdagsleikans.

Í íslenskum þjóðsögum er að finna nokkrar frásagnir af uppruna álfa og huldufólks. Í Þjóðsögum Jóns Árnasonar segir meðal annars svo frá að í upphafi hafi Guð skapað konu af moldu fyrir Adam. Þessi kona var svo ókyrr hjá honum og stygg að hvorki Adam né Guð gat neinu tauti við hana komið. Fór svo að lokum að Guð skapaði henni mann eftir hennar eðli og nefndi hann Alf en hana Alvör og eru af þeim komin öll tröll og álfar.

Í annarri frásögn segir svo að Guð almmáttugur hafi einhverju sinni vitjað Adams og Evu og hafi þau sýnt honum allt sem þau áttu, þar á meðal bornin sín, þau sem voru hrein og vel þvegin. Óhreinu börnin vildi Eva þó ekki hafa fyrir augliti Guðs svo hún faldi þau. Guð vissi hins vegar hafð hún hafði gert og mælti svo fyrir um að það sem ætti að vera hulið fyrir sér skyldi einnig vera hulið fyrir mönnum. Þessi börn urðu þar með mönnum ósýnileg og bjuggu í holtum og hæðum, hólum og steinum. Þaða eru álfar komnir en mennirnir eru komnir af þeim börnum Evu, sem hún sýndi Guði.

Sýningin á skiltunum í Hellisgerði fjallar um nokkrar af þeim fjölmörgu álfa- og huldufólkssögum sem þekkjast í nærumhverfi Hafnarfjarðar.“

2. Hulduklöppin við Steina

„Við steinbæinn Steina í Hafnarfirði [á Neðrahamri] var stór grágrýtisklöpp. Eitt sinn er mæðgin bjuggu á Steinum vildi sonurinn byggja nýjan bæ og ætlaði að fá grjót í hann úr þessari klöpp. Hóf hann að bora í klöppina og setti fleyga í en nóttina eftur vitjaði huldukona móður hans í draumi. Huldukonan var reið, sagði klöppina vera sitt heimili og yrði sonurinn að hætta við skemmdarstarfið, ella myndu þau hafa verra af. Hætti sonurinn þá við að klúfa klöppina.

Mörgum árum síðar keyptu hjónin Guðmundur Hjaltason og Hólmfríður Bjarnadóttir bæinn og hófust þegar handa við að byggja hús á lóðinni. Var fenginn maður til að höggva grjót í kjallarann úr umræddri klöpp. Þegar það verk var langt komið var nýju eigendunum sögð sagan af huldukonunni í klöppinni og varð húsfreyjan þá mjög hrædd og óttaðist reiði álfkonunnar. Ótti hennar var ekki ástæðulaus því að mikil ógæfa fylgdi húsinu og meðal annars missti hún bæði einkason sinn og eiginmann. Næsti eigandi steinbýlisins mætti þar einng miklu andstreymi og hraktist hann að lokum úr húsinu.“

3. Álfaklettur við Merkurgötu

„Við Merkugötu stendur stór álfaklettur sem virðist við fyrstu sýn standa úti á miðri akbrautinni. En þegar nær dregur sést að vegurinn sveigir og þrengist við steininn og breiðir svo úr sér aftur eins og að hann sé að sýna klettinum sérstaka tillitsemi.

Gamlar sagnir herma að árið 1937 hafi staðið til að brjóta klettinn niður vegna framkvæmda. Það reyndist þó hægara sagt en gert, því talið var í honum byggi huldufólk sem hvorki vildi víkja né láta trufla heimkynni sín.

Vinnumenn tóku til við verkið með járnkarli en þá brá svo við að verkfærið festist kirfilega í berginu, eins og sjálfur kletturinn hefði gripið um það.

Fljótlega tók ólán að elta þá sem að verkinu komu, slys, veikindi og óútskýranleg óheppni dundu á vinnumönnunum. Að lokum var hætt við niðurrifið. Járnkarlinn situr enn í klettinum og steinninn nýtur nú hverfisverndar fyrir „fegurð og mikilvægi“.“

4. Álfar við Austurgötu

„Austurgata 24 var reist um 1960 og telst því eitt yngsta húsið við götuna. Í garðinum stendur stór klettur svo þétt upp við húsið að varla er unnt að komast á milli.

Hjón sem bjuggu þar skömmu fyrir aldamót létu mála húsið rautt en fyrir það hafði húsið verið í grænum lit um langt skeið

Stuttu eftir að húsið var málað rautt komu upp atvik innan fjölskyldunnar sem vöktu athygli og áhyggjur heimilisfólks, þar á meðal veikindi og beinbrot. Hjönin höfðu heyrt frásagnir um að í klettinum kynni að búa huldufólks og leituðu í kjölfarið til konu sem taldi sig geta verið í sambandi við álfa. Samkvæmt frásögn hennar staðfesti hún að álfunum í klettinum mislíkaði nýi liturinn á húsinu.

Í framhaldi af því var húsið málað á ný í upprunalegum grænum lit. Hjónin tóku jafnframt ákvörðun um að selja húsið og flytja á brott.“

5. Álfar við Jófríðarstaði

„Snemma á 20. old bjó maður að nafni Hendrik á Jófríðarstöðum í Hafnarfirði. Þrátt fyrir að hafa heyrt sögur um álfabyggt í klöpp einni á jörðinni lét hann kljúfa hana og notaði grjótið í kjallara timburhúss er hann var að byggja. Hann lagði engan trúnað á álfasögurnar og lét viðvaranir því sem vind um eyru þjóta. Mikil ógæfa lagðist yfir Hendrik og fjölskyldu hans í kjölfarið og sem dæmi má nefna að einkadóttir hans veiktist af dularfullum sjúkdómi er fjölskyldan flutti í hið nýja hús og lést skömmu síðar.

Hendrik seldi að lokum jörðina og var kaupandinn Meulenberg biskup. Lét hann svo um mælt að „enginn skyldi gerast svo djarfur að raska friði þeirra, er í klöppinni kynnu að búa og í næstu klöpp þar hjá“. Standa þau fyrirmæli biskups enn þann dag í dag.“

6. Silkiklútur frá álfkonu

„Á árunum 1880-1890 bjuggu í Brúarhrauni í Hafnarfirði Guðmundur Ólafsson skipsstjóri og kona hans, Kristín Lovísa Árnadóttir.

Bærinn stóð þar sem síðar (1938) var þvottahús Geirlaugar Sigurðardóttur við Strandgötu 25. Ofan við húsið var hóll sem menn töldu huldufólk búa í.

Hjónin áttu tíu ára dóttur, Önnu, sem átti sér brúðu og brúðurúm, haglega smíðað af Magnúsi smið, bróður Guðmundar. Dag einn, meðan Anna lék sér úti, stóð brúðurúmið með brúðunni á borði í skúr við húsið. Þá hvarf hvort tveggja og fannst ekki, þrátt fyrir mikla leit, og Anna syrgði sárt. Kristín huggaði hana og sagði að brúðan myndi snúa aftur.

Um nóttina dreymdi Kristínu ókunnuga konu sem lagði brúðuna aftur á borðið og sagðist hafa tekið hana til að gleðja veikt barn sitt sem ætti ekkert leikfang. Morguninn eftir var brúðurúmið komið aftur. Þá bað móðirinn Önnu að gefa huldukonunni brúðuna. Anna samþykkti, setti brúðuna og rúmið á borðið næsta kvöld, og um morguninn eftir var það horfið en í staðinn þá var þar fallegur skilkiklútur.“

7. Söngur í Hamrinum

„Til er saga um heimsókn bóndans í Hamarskoti til álfa er bjuggu í Hamarskotshamri. Maður þess hét Gunnar Bjarnason og segir sagan að eitt sinn er hann var á gangi norðan eða austan megin í Hamrinum á vetrarkvöldi um jólaleytið hafi hann heyrt söng í honum. Gekk hann þá á hljóðið og kom að opnum dyrum á Hamrinum sem hann gekk inn um. „Kemur hann inn í mannahýbýli og stendur söngurinn þá sem hæst. Þá var það venja á landi hér, ef að gest bar að garði, meðan á húslestri stóð, þá gekk hann hljóðlega inn, yrti ekki á neinn og heilsaði ekki fyrr en að lestrinum loknum.

Þessari venju fylgdi Gunnar. Sat hann hljóður meðan á söngnum stóð og hlustaði með gaumgæfni á lesturinn sem á eftir fór. Er mælt að hann hafi kannast við lögin og sálmana en eigi hugvekjuna eða predikunina. Eftir lesturinn var sunginn sálmur og að honum loknum gekk Gunnar úr jafnhljóðlega og þá er hann kom inn.“ Þrátt fyrir margar tilraunir Gunnars varð hann aldrei aftur var við álfana í Hamrinum.“