Skrár – Síða 3

Fjárhús í Urriðakotshrauni – fyrirmynd Kjarvals

„Spor Jóhannesar Sveinssonar Kjarval liggja víða í hraununum umhverfis Garðabæ og Hafnarfjörð, en hann átti sér nokkra uppáhalds staði og þangað kom hann oftar en einu sinni.
Sumarið 1966 fékk

Kjarval – Urriðakotshraun.

Kjarval leigubílstjóra til að aka sér í áttina að Vífilsstöðum en hann málaði stundum myndir í Vífilsstaðahrauni, en í þetta sinn lá leiðin aðeins lengra. Bílstjórinn ók svokallaðan Flóttamannaveg. Þegar komið var á móts við Urriðakotsholt beygði bílstjórinn út af veginum og ók bifreið sinni til suðausturs. Hann ók eftir vallgrónum vegslóða sem lá að löngu yfirgefinni herstöð, Camp Russel, sem var í jaðri Urriðakotshrauns á stríðsárunum. Á þessum slóðum er núna golfvöllur sem félagar í Oddfellow reglunni á Íslandi létu útbúa og ruddu í leiðinni herstöðvatóftunum í burtu.

Kjarval fór út úr leigubifreiðinni og gekk af stað með trönur sínar, liti og striga upp í

Urriðakotshraun – beitarhús – Kjarval.

hraunið, sem nefnist á þessum slóðum Bruni, en heildarnafn þessa hluta Búrfellshrauns er Svínahraun, þó svo að Urriðakotshrauns nafnið sé oftast notað í dag. Kjarval fann sér stað á þægilega sléttum bala og horfði norður í áttina að Vífilsstöðum, sem sjást ekki frá þessu sjónarhorni þar sem norðvesturendi Vífilsstaðahlíðar skyggir á húsið. Þarna málaði hann sprungna hraunkletta og virðist hafa komið nokkrum sinnum frá vori og frameftir sumri á þennan sama stað því það eru til nokkur málverk sem hann málaði frá þessu sama sjónarhorni. Einhverju sinni hefur hann ákveðið að snúa málartrönum sínum í hina áttina og horft til suðurs í átt til Reykjanesfjalla.

Urriðakotshraun-beitarhús.

Beint fyrir framan hann blasti við reglulega löguð hleðsla, þrír veggir úr hraungrjóti, lítil og vel hlaðin húsatóft sem var opin í norðurátt. Hleðslan er þannig löguð að vel má hugsa sér að þarna hafi verið ætlunin að útbúa lítið fjárhús eða smalaskjól. Þessa húsatóft sem stendur ágætlega enn í dag málaði Kjarval í það minnsta einu sinni ásamt nánasta umhverfi og í baksýn málaði hann Grindaskarðahnúka og hluta Lönguhlíða. Að vísu færði hann aðeins í stílinn og lagfærði sjónarhornið lítilsháttar til að koma þessu öllu fyrir á málverkinu. Kjarval nefndi staðinn og málverkið einfaldlega „Fjárrétt“.

Urriðakotsrétt – við golfvöllinn.

Svanur Pálsson tók saman merkilega örnefnalýsingu sem fjallar um land Urriðakots og er dagsett 30. mars 1988. Svanur nam örnefnafróðleikinn af móður sinni Guðbjörgu Guðmundsdóttur sem fæddist í Urriðakoti árið 1906 og bjó þar til 1939. Örnefnin nam hún af föður sínum Guðmundi Jónssyni bónda í Urriðakoti sem var fæddur 1866 og bjó í Urriðakoti til 1941. Foreldrar hans settust að í Urriðakoti árið 1846, þannig að þessi fjölskylda bjó á jörðinni í allt að eina öld.

Fjárhústóft í Urriðakotshrauni.

Þegar Kjarval var á ferðinni á þessum slóðum sumarið 1966 var stutt í að vinnuflokkar mættu á staðinn til að setja upp risastór raflínumöstur sem þvera það sjónarhorn sem Kjarval hafði fyrir augum, er hann málaði „Fjárréttina“. Þetta er Búrfellslínan en hún var ein meginforsenda þess að álverið sem reis nokkrum árum seinna við Straumsvík gæti tekið til starfa. Nú hefur verið rætt um að taka þessa línu niður, en það verk mun tefjast eitthvað, en félagar í golfklúbbnum sækja það fast að fá að stækka golfvallarsvæðið og fara með brautir sínar út í Flatahraun sem er rétt norðaustan og neðan við fjárréttina, sem hér getur að líta.“ – JG

Fjárhús frá Urriðakoti í Urriðakotshrauni.

Skrár

Reykdalsstífla friðuð skv. lögum

Björn Pétursson, bæjarminjavörður Hafnarfjarðar, sendi Umhverfis og framkvæmdarráði Hafnarfjarðar, eftirfarandi „Umsögn vegna öryggisúttektar á Reykdalsstíflu„, þann 23. jan. 2026. Í henni segir:

Björn Pétursson, bæjarminjavörður Hafnarfjarðar.

„Á fundi umhverfis- og framkvæmdaráðs Hafnarfjarðar þann 7. janúar s.l. var óskað eftir umsögn bæjarminjavarðar vegna öryggisúttektar Verkfræðistofunnar Verkís á Reykdalsstíflu.
Óþarfi er að eyða mörgum orðum í þá skýrslu. Reykdalsstífla er friðuð fornleif samkvæmt lögum um menningarminjar nr. 80/2012 með síðari breytingum og er friðhelgt svæði 15 metrar frá ystu sýnilegu mörkum. Samkvæmt sömu lögum er það einnig hlutverk Hafnarfjarðarbæjar (landeiganda) að viðhalda umhverfi minjanna. Reykdalsstífla er án efa ein af merkustu menningarminjum í landi Hafnarfjarðar og nátengd sögulega merkum atburðum í bæði bæjar- og Íslandssögunni.

Reykdals- (Hörðurvallastíflan).

Af þeim sökum verður Hafnarfjarðarbær að sýna sérstakan metnað í að varðveita stífluna og nánasta umhverfi hennar í sem upprunalegustu mynd um ókomna tíð. Byggðasafnið hefur lagt sín lóð á þær vogaskálar með metnaðarfullri sýningu í undirgöngunum undir Lækjargötunni og söguskilti við stífluna sjálfa auk ýmissa viðburða tengdum þessari sögu.
Eina færa leiðin til að auka öryggi á svæðinu er að setja upp grindverk meðfram göngustígnum neðan við Lækjarkinn. Þarf það grindverk að vera vandað og sterkt, í líkingu við það sem er í dag meðfram neðri læknum, við Skólabraut og Austurgötu. Á þetta grindverk væri hægt að festa viðvörunarskilti og jafnvel bjarghring eins og lagt er til í úttektinni.

Reykdalsvirkjun endurgerð – undir brú Lækjargötu.

Útfærsluatriði er hve langt umrætt grindverk gæti orðið, hvort það muni ná meðfram öllu lóninu og niður að undirgöngunum undir Lækjargötu, styttra eða jafnvel enn lengra. Austan megin stíflunnar þarf ekki eins langa girðingu, einungis meðfram bílastæði, við lóðarmörk og niður fyrir stíflu, enda engin aðkoma að stíflunni þeim megin frá.
Í úttektinni er einnig bent á nauðsyn þess að yfirfara lýsingu á svæðinu. Ég tek heils hugar undir það, ein af lykilleiðum til að auka öryggi á svæðinu er að tryggja góða lýsingu þar. Þegar hefur verið brugðist við því og mun sú framkvæmd gera svæðið mun öruggara en hingað til. Ekki væri úr lagi að nota tækifærið þegar þessi vinna er í gangi og koma fyrir kösturum sem lýsa munu upp stífluna sjálfa.“ – Björn Pétursson, Bæjarminjavörður Hafnarfjarðar

Reykdalsstöðin neðan virkjunarinnar.

Framangreint verður að þykja sérstaklega athyglisvert, ekki síst í ljósi þess að nefndur bæjarminjavörður hefur hingað til a.m.k. ekki beitt sér fyrir því að vekja athygli á friðuðum minjum innan bæjarlands Hafnarfjarðar, hvað þá þeim er hafa farið forgörðum í gegnum tíðina vegna verklegra framkvæmda.

„Snemma árs 1905 var orðið ljóst að rafstöðin við Austurgötu gæti ekki annað mikilli eftirspurn eða þjónað bænum öllum.

Vatnsstokkurinn frá Reykdals- (Hörðurvallastíflu) að verkjunarhúsinu.

Réðst Jóhannes þá í það verk að reisa nýja rafstöð hér á Hörðuvöllum. Hann fékk lán úr viðlagasjóði og samdi við Jens Pálsson, prófast að Görðum, um lóðarleigu undir stíflu, stöðvarhús og íbúð fyrir vélstjóra „ofanvert við Hörðuvelli í Garðakirkjulandi, norðan við Hafnarfjarðarlæk, og fylgja lóðinni rjettindi til að nota, með slíkum umbúnaði, sem ar er nú niðurkominn, vatnsafl úr læknum til að hreifa vjelarnar í stöðvarhúsinu.“ Eins og sagði í samningnum.

Fyrsta virkjun Jóhannesar í Læknum, við Austurgötu.

Hörðuvallastöðin var gangsett laugardaginn 6. október 1906 og var hún gerð fyrir 37 kw. en vegna vatnsleysis náðist aldrei meira úr henni en 22 kw. en talið er að Hörðuvallastöðin hafi verið fyrsta sjálfstæða rafstöðin hér á landi. Í frétt dagblaðsins „Fjallkonan“ af gangsetningu stöðvarinnar sagaði m.a.: „Frá þessari stöð er rafmagninu veitt ofan í bæinn eftir eirþræði, sem liggur á staurum. Nú er lýst með rafmagni 44 hús, og eftir eru 8, sem ætla að fá lýsingu í vetur. Auk þess eru á aðalgötu bæjarins 7 ljósker, 4 sem bærinn leggur sér til sjálfur, og 3 sem kaupmenn hafa sett fyrir framan búðir sínar/…/ Húseigendur kosta rafmagnsveitu um húsin, en Reykdal að þeim. /…/ Gamla stöðin er nú eingöngu notuð handa einu húsi, fundarhúsi Goodtemplara. Þar eru samkomur oft fram á nætur, og fyrir því þykir hentugra að þurfa ekki að nota stóru stöðina handa því húsi.“

Jóhannes Reykdal seldi Hafnarfjarðarbæ báðar rafstöðvarnar árið 1909 og var starfsemi þeirra eldri hætt tíu árum síðar. Upp úr 1920 var orðið ljóst að Hörðuvallastöðin næði ekki að anna þeirri eftirspurn sem var eftir rafmagni í bænum og var þá samið við fyrirtækið Natan & Olsen um að setja upp díselrafstöð í bænum.“

Heimild:
-https://ferlir.is/reykdalsvirkjun-koldu-ljosin/

Reykdalsstífla (Hörðuvallastíffla).

Skrár

Síðasta gostímabil á Reykjanesskaga varði í nær 300 ár – Ævar Örn Jósepsson

Í frétt RÚV 20. mars 2021 segir af „Síðasta gostímabili á Reykjanesskaga er varði í nær 300 ár„, skrifaða af Ævari Erni Jósepssyni:

Beinavörðuhraun – kortasjá ISOR.

„Síðasta goshrina á Reykjanesskaga varði í 30 ár. Hún var jafnframt lokahrinan í enn lengra eldsumbrotatímabili á Reykjanesskaganum, sem stóð yfir í 290 ár. Síðast gaus í Fagradalsfjalli fyrir meira en 6.000 árum. Þá rann Beinavörðuhraun.

Síðustu goshrinu á Reykjanesskaga lauk um miðja Sturlungaöld, árið 1240. Hafði þá gengið á með gosum í Reykjaneskerfinu frá árinu 1210, með nokkurra ára hléum. Þar á meðal var gos sem hófst 1226, sex árum eftir að Snorri Sturluson kom heim frá Noregi, og var að líkindum stærsta gosið í hrinunni. Í Oddaverjaannál er getið um þetta gos og talað um „sandfallsvetur á Íslandi.“ Á vefnum eldgos.is segir að gosin í hrinunni frá 1210 – 1240 nefnist einu nafni Reykjaneseldar.

Beinavörðurhraun – kort.

Eldsumbrotahrinan á Reykjanesskaganum var þó enn lengri, því Reykjaneseldarnir voru aðeins síðasta hrinan af mörgum sem saman mynda eitt allsherjar eldsumbrotatímabil sem teygir sig yfir nær 300 ár, eða allt frá árinu 950 til 1240, samkvæmt greininni á eldgos.is.

Eftir það hefur ekki orðið gos á þessum slóðum sem orð er á gerandi fyrr en nú, eða í rúm 780 ár. Sex eldstöðvakerfi eru á Reykjanesskaga. Hengilssvæðið, Reykjaneskerfið, Svartsengi, Krýsuvíkurkerfið, Brennisteinsfjöll og Fagradalsfjall, þar sem nú gýs í fyrsta sinn í að minnsta kosti 6.000 ár. Hraunið sem þá rann kallast Beinavörðuhraun.“

Heimild:
-https://www.ruv.is/frettir/innlent/2021-03-20-sidasta-gostimabil-a-reykjanesskaga-vardi-i-naer-300-ar

Fagradalsfjall – jarðfræðikort JJ.

Skrár

Fyrsta microhúsið á Íslandi í Grindavík

Í Víkurfréttum 2016 segir frá „Fyrsta microhúsinu á Íslandi í Grindavík„:

„Ungt par í Grindavík, þau Ingibjörg Jakobsdóttir og Arnar Freyr Jónsson, hafa ákveðið að byggja fyrsta svokallaða microhúsið hérlendis, í gamla vatnstankinum austur í Þórkötlustaðarhverfi í Grindavík. Tankurinn var byggður árið 1960 en hefur ekki verið í notkun um langt skeið.

Grindavík – vatnstankur á leiti ofan Þorkötlustaðahverfis.

Parið greindi frá því í gær að nú væru framkvæmdir að hefjast en ætlað er að húsið verði 90 ferm. á þremur hæðum. Stofnuð var facebooksíða þar sem hægt er að fylgjast með framkvæmdum.

„Grindavík er lítið samfélag og gerum við okkur grein fyrir því að það eru allskonar tilfinningarleg tengsl sem liggja þar út um allt sem við fögnum. Þess vegna langar okkur að opna þessa síðu til að upplýsa alla þá sem vilja fylgjast með og vita meira hvað sé eiginlega í gangi. Við viljum sína fram á að það sé hægt að notast við eitthvað gamalt og gera fallegt úr því. Með það að leiðarljósi munum við reyna að endurlífga og notast við gamla hluti í tengslum við tankinn,“ segir parið á síðunni sem sjá mér hér.“

Framangreint hús er byggt á Leiti úr gömlum vatnstanki fyrir Þórkötlustaðahverfið, sem fyrr segir, eftir að borað hafði verið fyrir fersku neysluvatni ofan bæjarins um og eftir 1951.

Heimildir:
-https://www.vf.is/mannlif/byggja-hus-ur-gomlum-vatnstanki
-https://www.facebook.com/watch/?v=976451655781799

Grindavík – Microhús byggt úr vatnstanki á Leiti frá 1960 ofan Þórkötlustðahverfis.

Skrár

Grindvíkingar fá ósalt neyzluvatn 1951

Í Nýi tíminn árið 1951 er sagt frá því að „Grindvíkingar fá ósalt vatn„:

„Reykjanesskaginn er einn þeirra fáu staóa á Íslandi sem frægur er fyrir vatnsleysi, en hann er þó ekki eins vatnslaus eins og hann sýnist, vatnið er einungis niðri í hrauninu.

Grindavík – vatnstankurinn við veginn suðaustan Þorbjarnarfells.

Jarðboranir ríkisins hafa á undanförnum árum borað eftir vatni, með ágætum árangri, á nokkrum stöðum á Suðurnesjum. Þjóðviljinn hafði í gær tal af Eggert Ísdal og skýrði hann svo frá að vatnið hefði komið kl. 10 í gærmorgun þegar komið var niður á 26 metra dýpi, þar sem verið er að bora fyrir vatni fyrir Grindvíkinga suðaustur af Þorbirni [Þorbjarnarfelli], skammt frá veginum. Eru þetta mikil gleðitíðindi fyrir Grindvíkinga.
Jarðboranir ríkisins eru nýbúnar að bora tvær holur (20 og 23 metra) í Garðinum. Á sínum tíma var frá því sagt er Keflvíkingum var útvegað vatn með sama hætti. Næst mun verða borað eftir vatni í Sandgerði.“

Efri-Hópsvarðan í viðgerð FERLIRsfélaga 2010.

Vatnstankurinn, sem byggður var á staðnum í framhaldinu ofan Járngerðarstaðahverfis, er nú horfinn. Það verður að þykja miður því hann var eitt af kennimerkjum bæjarins. Sama má segja um innsiglingarvörðurnar, sem nú eru óðum að hverfa, en af þeim ber bærinn nafn sitt; grindunum á þeim mörgu landvörðum er leiddu sjómennina fyrrum til lands í misjöfnum veðrum.

Heimild:
-Nýi tíminn, 25. tbl. 12.07.1951, Grindvíkingar fá ósalt vatn, bls. 1.

Grindavík – vatnstankurinn ofan Járngerðarstaðahverfis.

Skrár

Jarðsaga Reykjanesskaga – Haukur Jóhannesson

Í Morgunblaðinu 1999 fjallar Haukur Jóhannesson um „Jarðsögu Reykjanesskagans“ í stutti máli:

„Reykjanesskagi dregur nafn sitt af Reykjanesi á suðvesturhorni skagans, sem Suðurnes eru hluti af. Þessi kafli um jarðfræði fjallar um skagann í heild. Mest af skaganum er innan gosbeltis Íslands, og yst á skaganum skríður Mið-Atlantshafshryggurinn á land. Gosbeltið liggur eftir miðjum skaganum frá vestri til austurs þar sem það tengist svo aðalgosbeltum landsins.

Fjórar sprungureinar em á skaganum: Reykjanes-, Krýsuvíkur-, Brennisteinsfjalla- og Hengilsreinar. Hver þeirra er mynduð af hundruðum opinna sprungna. Þá er þar einnig fjöldi gíga og gígaraða.

Hrútagjárdyngja.

Önnur gerð af eldfjöllum á Reykjanesskaga eru dyngjur, skjaldarlaga bungur sem em svipaðar og eldfjöllin á Hawaii nema mun minni.
Gosbergið er að mestu af tveimur gerðum. Annars vegar er móberg sem er samanþjöppuð gosaska sem myndaðist við eldgos þegar landið var að mestu hulið jöklum. Hins vegar era hraun; apalhraun með úfnum karga á yfirborði og helluhraun sem eru slétt og oft með hraunreipum. Eldri hraun hafa verið slípuð af jöklum, og er yfirborð þeirra því jökulrákað.
Jarðskjálftar eru tíðir á svæðinu vegna eldvirkninnar, og stöku sinnum valda þeir tjóni. Flestir eru þó minni háttar og finnast sem titringur.“ – Haukur Jóhannesson.

Heimild:
-Morgunblaðið, 88. tbl. 20.04. 1999, Jarðsaga Reykjanesskagans, Haukur Jóhannesson, bls. 43.

Sprunga í Þorbjarnarfelli eftir jarðskjálfta – sennilega einhver „tirtringur“.

Skrár

Helgafell við Kaldárbotna – Regina Hreinsdóttir

Í Morgunblaðinu 2001 fjallar Regina Hreinsdóttir um „Helgafell við Kaldárbotna„.

Skúlatún og Skúlatúnshraun. Helgafell fjær.

„Helgafell í landi Hafnarfjarðar lætur frekar lítið yfir sér, en upp á það eru nokkrar skemmtilegar gönguleiðir. Útsýnið af því kom einnig Regínu Hreinsdóttur á óvart.
Við hefjum gönguna við vatnsból Hafnfirðinga í Kaldárbotnum. Nokkrar skemmtilegar uppgönguleiðir eru á Helgafellið bæði að sunnan- og norðanverðu. Auðveldast er þó að ganga upp að norðaustanverðu, þar sem brattinn er minnstur og það gerum við í þetta skipti. Fyrir þá sem ekki hyggja á fjallgöngu er einnig vel þess virði að ganga kringum fellið og heilsa upp á riddarann, móbergsstrýtuna sunnan á háfjallinu.

Kynjamyndir í móbergi

Helgafell að suðaustanverðu.

Fellið er skriðurunnið þar sem uppgangan hefst en ofar hefur lausagrjótið sópast burt og í ljós koma ýmsar kynjamyndir sem vindurinn hefur verið að dunda sér við að sverfa í móbergið, síðan jökla leysti. Þarna er hægt að gleyma sér lengi dags við að dást að listasmíð náttúrunnar, allskonar öldumynstri, skálum, örþunnum eggjum og andlitsdráttum trölla og álfa ef vel er að gáð. Landslagið er sumstaðar svo framandi að allt í einu læðist kannski að manni að einhvern veginn hafi maður í ógáti lent á tunglinu. Hraunflæmið sem blasir við allt í kring vekur einnig ósjálfrátt til umhugsunar um hversu kraftmikil öfl eru að verki í náttúrunni. Síðasti hluti leiðarinnar er brattastur og nokkuð skriðurunninn og betra er að hafa varann á sér svo manni skriki ekki fótur í lausagrjótinu.

Músarhellir og farfuglar

Helgafell – úsýni til Hafnarfjarðar.

Af toppi fellsins sér vel til allra átta. Bláfjöll, Langahlíð, Sveifluhálsinn, Keilir og Búrfellsgjá eru meðal kunnugra kennileita sem standa upp úr hrauninu auk þess sem vel sést yfir höfuðborgarsvæðið.
Þegar við höfum horft nægju okkar að þessu sinni, og skrifað í gestabókina, höldum við aftur sömu leið til baka. Þegar niður er komið er upplagt að koma við í Valabóli norðaustan í Valahnúkum, en þar er skjólsæl vin í eyðimörkinni sem Bandalag íslenskra farfugla hóf að rækta upp 1942. Innan uppgræðslusvæðisins er hellirinn Músarhellir sem notaður var af gangnamönnum allt til aldamótanna 1900 og þar gerðu farfuglar sér hreiður, ef svo mætti að orði komast og notuðu sem gististað á ferðum sínum. Þetta er einnig vinsæll áningarstaður þeirra sem ganga Selvogsgötuna.

Kyrrðin áhrifamikil

Valaból – Músarhellir.

Eftir skruðninginn í smásteinum í göngunni á Helgafellið verður kyrrðin sem ríkir í Valabóli enn áhrifameiri. Þar er eins og löngu liðnir atburðir liggi í loftinu og blærinn reyni að hvísla að manni gleymdum sögum.
Ef við ákveðum ekki hér og nú að gerast útilegumenn og setjast að í þessum sælureit, skulum við halda förinni áfram meðfram Valahnúkunum. Þá getum við annars vegar valið að fara sömu megin við vatnsbólið og við komum eða tekið stefnuna á Helgadal þar sem við gætum rekist á hraunhella sem gaman er að skoða.
Það er svo um að gera að nota heimferðina til að spá í hvaða uppgönguleið ætti að velja á Helgafellið í næsta skipti.“

Heimildir:
-Gönguleiðir á Íslandi, Reykjanesskagi. Einar Þ. Guðjohnsen. 1996 og Árbók 1984, Ferðafélag Íslands.
-Morgunblaðið, C 04.02.2001, Helgafell við Kaldárbotna, Regina Hreinsdóttir, bls. C 3.

Helgafell og nágrenni – örnefni.

Skrár

Jarðhræringar á Reykjanesskaga fyrr eða síðar – Páll Einarsson

Í Morgunblaðinu árið 1995 var vital við Pál Einarsson, prófessor í jarðeðlisfræði við raunvísindadeild HÍ, með fyrirsögnina „Jarðhræringar á Reykjanesskaga fyrr og síðar„:

Páll Einarsson jarðeðlisfræðingur er fæddur í Reykjavík árið 1947. Hann varð stúdent frá MR 1967 og lauk fyrrihlutaprófi í eðlisfræði frá Háskólanum í Göttingen í Þýskalandi 1970. Hann lauk M.Phil.-prófi í jarðeðlisfræði frá Columbia University í New York 1974 og doktorsprófi frá sama háskóla ári síðar. Páll hefur verið prófessor í jarðeðlisfræði við raunvísindadeild HÍ frá 1994.

„Skipulegar jarðeðlisfræðirannsóknir hófust við Háskóla Íslands árið 1957 og hafa frá árinu 1966 verið stundaðar á jarðeðlisfræðistofu Raunvísindastofnunar Háskólans. Meginverksvið stofunnar eru fimm.
Mældar eru breytingar á segulsviði jarðar, segulsvið jarðlaga kannað m.a. með rannsóknum á bergsýnum, unnið er að grunnvatns- og jarðhitarannsóknum og jöklarannsóknum og loks fara þar fram jarðskjálftarannsóknir og könnun á jarðskorpuhreyfingum í umsjón Páls Einarssonar jarðeðlisfræðings. Páll segir að rannsóknavinna jarðeðlisfræðinga sé að því leyti ólík störfum flestra annarra raunvísindamanna að þeir þurfi að bíða eftir því að náttúran geri tilraunir fyrir þá.
– Hver er tilgangur rannsóknanna á jarðskorpuhreyfingum?
„Tilgangurinn er margvíslegur. Í alþjóðlegu samhengi má fá upplýsingar hér um jarðskorpuhreyfingar og eðli þeirra og heimfæra á önnur svæði í heiminum sem eru óaðgengileg til rannsókna. Ísland er eina landið þar sem hægt er að stunda rannsóknir á þurru landi á virku hryggjakerfí. Að sjálfsögðu skipta þær einnig máli fyrir okkur sem búum hér í þessu jarðskjálfta- og eldfjallalandi. Við reynum að skilja eðli þessara hreyfinga og auðvelda okkur að búa við þetta ástand. Við getum aukið skilning okkar á þvi hvers vegna jarðskjálftar eru þar sem þeir eru, hversu stórir þeir geta orðið og hver séu líkleg áhrif þeirra á folk og mannvirki.“

Grindavík – jarðskjálftar í nóv. 2023.

– Hvernig er samvinnu jarðeðlisfræðistofu og Veðurstofunnar um jarðskjálftamæiingar háttað?
„Jarðskjáiftamælingar þurfa að fara fram á mjög mörgum stöðum. Jarðskjálftamælum er dreift um öll jarðskjálftavirku svæðin. Þetta er rekið í samvinnu stofnananna og byggt er á þekkingu starfsmanna þeirra. Túlkanir og niðurstöður mælinga eru loks ræddar og greindar í sameiningu og góðu samstarfi.“

– Er ástæða til að ætla með hliðsjón af þessum mælingum að stórir jarðskjálftar séu yfirvofandi?

Þórkötlustaðaréttin í Grindavík eftir jarðskjálfta 31. júlí 2022.

„Stórir jarðskjálftar verða á Íslandi aðallega á tveimur svæðum: Á Suðurlandsundirlendinu og fyrir norðurströndinni. Ef við lítum til langs tíma má búast við skjálftum af stærðinni 7 einu sinni til tvisvar á öld. Skjálfti af þeirri stærð varð fyrir norðan síðast 1963. Á Suðurlandi hafa ekki orðið svo stórir skjálftar síðan 1912. Ef við byggjum á sögunni verður að reikna með því að það verði stórir skjálftar á Suðurlandi innan tíðar.“

Hraunsprunga eftir jarðskjálfta.

– Reykjanesskagi hefur verið mikið í umræðunni að undanförnu. Hvers konar skjálftasvæði er þar?
„Jarðskjálftavirkni stafar af flekareki og hreyfingum þeirra. Spenna safnast fyrir á flekaskilunum og eftir því sem lengra líður frá síðasta skjálfta þeim mun meira styttist í þann næsta. Reykjanesskaginn er á þessum flekaskilum og eldvirkni og hreyfingar eru að jafnaði miklar. Það svæði hefur nokkra sérstöðu að það er bæði mjög eld- og skjálftavirkt. Það virðist eins og kvikuvirkni á Reykjanesskaga komi í löngum kviðum með mjög löngu millibili. Nú hefur ekkert verið um að vera á Reykjanesi samfellt í 600 ár. Það er ansi langur tími fyrir enga eldvirkni. Áður en langt um líður verðum við að reikna með því að það svæði taki við sér aftur. Þá er líklegt að eldvirkni verði líkt og fyrr mikil í langan tíma.

Arnarbæli 1896 – eftir jarðskjálfta á Suðurlandi.

Sama er að segja með jarðskjálftana. Þeir skjálftar sem valda mestum áhrifum í Reykjavík eiga upptök sín á Bláfjallasvæðinu. Þeir virðast verða á 30-40 ára fresti en síðast urðu skjálftar af því tagi árin 1929 og 1968. Það eru því frekar miklar líkur á því að skjálftar verði af svipaðri stærðargráðu og áður næsta áratug. Það er þó heldur ekki hægt að útiloka að þeir verði stærri.“
– Samhengið milli stærðar jarðskjálfta, fjarlægðar frá upptökum þeirra og tjóns vegna skjálfta hefur verið rannsakað. Hvað segja niðurstöður slíkra rannsókna um skjálftaáhættu fyrir þéttbýl svæði?

Margir bæir hafa hrunið í jarðskjálftum hér á landi í gegnum tíðina.

„Reynslan sýnir að skjálftarnir á Suðurlandi eru að líkindum stærri en þeir sem verða á Reykjanesskaga. Þeir skjálftar valda að sjálfsögðu tjóni á upptakasvæði sínu og það ræðst síðan af því hversu þéttbýlt er hve tjónið er mikið. Skjálftaáhættan er þannig mest í Reykjavík þó að skjálftar séu ekki stórir eða nálægir. Það verður að taka fullt tillit til skjálfta á Reykjanesskaga og í nágrenni Reykjavíkur þó að líkur á stórum skjálfta séu ekki eins miklar og á Suðurlandi. Það er m.ö.o. hugsanlegt að minni skjálftar í grennd við Reykjavík geti valdið meira tjóni en stórir skjálftar á Suðurlandi.“

Heimild:
-Morgunblaðið, 121. tbl. 31.05.1995, Jarðhræringar á Reykjanesskaga fyrr og síðar – Páll Einarsson, bls. 8.

Jarðskjálftar á Reykjanesskaga í júlí 2004.

Skrár

Tíminn græðir sárin

Á baksíðu Tímans þann 21. maí árið 1978, mátti lesa eftirfarandi um Reykjanesskagann:

Á Reykjanesskaga.

„Reykjanesskaginn er ekki meðal búsældarlegustu hluta landsins. Þar er viða gróðurvana auðn og raunverulegar gróðurvinjar fáar. Auðæfi þessa landshluta eru á fiskimiðunum undan ströndinni og niðri i jörðinni, þar sem mætast jarðhitinn og sjórinn, sem smýgur gegn um glúpt bergið.
Allt frá upphafi Íslandsbyggðar hafa verið verstöðvar og fiskiver á Reykjanesskaga, og fólk í sífelldri eldsneytisnauð og útigangsfénaður hafa fyrir löngu gengið nærri þeim gróðri, er þar kann að hafa verið frá öndverðu.
Nú er fyrir löngu úr sögunni að rífa þurfi upp hverja lyngkló nærri byggð til til þess að stinga undir pottinn, og með friðun mun skaginn smám saman gróa, þó að það taki að sjálfsögðu langan tíma, einkanlega þar sem landið er örfoka.“

Heimild:
-Tíminn, 104. tbl. 21.05.1978, bs. 40.

Krýsuvíkurheiði – landeyðing.

Skrár

Hafnarfjörður – framtíð Drafnarsvæðisins

Hafnarsvæðið neðan við trémiðjuna Dröfn við Mýrargötu/Strandgötu í Hafnarfirði, þar sem Slippurinn var fyrrum, má muna fífil sinn fegurri, jafnvel fyrir tíma slippsins. Áður voru þarna uppsátur smábátakarlanna í bænum og muna margir eldri Hafnfirðinga enn eftir ferðum sínum þangað til að heimsækja trillukarlana undir sunnanverðum Vesturhamrinum.

Drafnarslippur fyrrum.

Í framhaldi mikilla breytinga á sjávarsvæðinu á liðinni öld er mikilvægt að staldra við og gaumgæfa nánar staðinn að teknu tilliti til hinnar stórmerkilegur bæjarmyndar Hafnarfjarðar fyrrum.

Fyrirhuguð er „Breyting á Aðalskipulagi Hafnarfjarðar 2013-2025; Hafnarsvæði – Þétting byggðar„. Í umsögn um tllögur að breytingum á Suðurhöfn, Flensborgarhöfn og Hamarshöfn segir m.a. í greinargerð aðalskipulagsbreytinganna frá 07. febrúar 2022:

Drafnarslippur fyrrum.

„Með greinargerð þessari er gerð grein fyrir breytingu á Aðalskipulagi Hafnarfjarðar 2013-2025. Breytingin nær til suður og austur hluta Suðurhafnar, Flensborgarhafnar og strandlengju meðfram Strandgötu í átt að miðbæ Hafnarfjarðar. Í tillögunni felst að mörkuð er stefna um þéttingu byggðar á svæðinu og breytt landnotkun í samræmi við stefnuna.

Hafnarfjörður – loftmynd 1954.

Fyrir liggur Rammaskipulag Flensborgarhafnar og Óseyrarsvæðis, sem haft er til viðmiðunar við meginhluta aðalskipulagsbreytingarinnar. Reiturinn sem breytingin nær til er merktur sem H1 (Suðurhöfn) og H2 (Flensborgarhöfn) í Aðalskipulagi Hafnarfjarðar 2013-2025. Landnotkun reitsins er hafnarsvæði samkvæmt gildandi aðalskipulagi. Utan H1 og H2 nær breytingin til svæðis er liggur með strönd fjarðarbotnsins í átt að Miðbæ Hafnarfjarðar.
Fyrirhuguð breyting er sett fram í greinargerð þessari með almennum texta og sérskilmálum svæðisins og einnig á breytingarblaði, þar sem gerð er grein fyrir breyttri landnotkun á aðalskipulagsuppdrætti.

Hafnarfjörður – mynd með aðalskipulagstillögu.

Skipulagssvæði Suðurhafnar og Flensborgarhafnar byggðist upp sem hafnarsvæði en í tímans rás hafa áherslur, forsendur og eðli starfseminnar á svæðinu breyst. Í Aðalskipulagi Hafnarfjarðar 2013 – 2025 er svæðið skilgreint sem hafnarsvæði, þ.e. H1 (Suðurhöfn) og H2 (Flensborgarhöfn) og miðsvæði (M). Jafnframt er í aðalskipulaginu sett fram stefna um þéttingu byggðar og uppbyggingu á vannýttum svæðum sem eru í göngufjarlægð frá miðbænum.“

Í MS ritgerð Guðrúnar Guðmundsdóttur um „Endurnýtingu hafnarsvæða – Mótun aðferðarfræðii fyrir skipulagsstefnu Flensborgarhafnar og annarra vannýttra hafnarsvæða“ fá Landbúnaðarháskólanum árið 2014 segir m.a. þar sem lykilorðin eru „Endurbyggð hafnarsvæði, sjávarbyggð, Flensborgarhöfn, miðbær, mannlíf, athafnalíf, útivist, afþreying, menningararfleifð“.

„Í ritgerðinni er gerð grein fyrir hagnýtri úttekt á vannýttu hafnarsvæði við Flensborgarhöfn í Hafnarfirði, sem var rannsakað í þeim tilgangi að undirbyggja skipulagsstefnu fyrir svæðið.
Rannsóknin byggðist á viðtölum, vettvangsferðum og greiningum byggðar, umhverfis og samfélags. Þannig fengust upplýsingar um áhrifaþætti sem varða framtíðaruppbyggingu svæðisins, einnig viðhorf sérfræðinga, embættismanna og notenda.
Niðurstöður verkefnisins gáfu til kynna jákvæða áhersluþætti og gerð endurbyggingar á hafnarsvæðum sem hafa tekist vel með tilliti til ábata fyrir samfélagið sem svæðið heyrir til. Einnig voru líkur leiddar að hvaða þættir eru líklegir til að laða að mannlíf og athafnalíf á Flensborgarhöfn. Með niðurstöðunum skapaðist grunnur að stefnu um endurbætur athugunarsvæðisins, sem byggði á fyrri rannsóknum og reynslu, viðtölum og hagnýtri rannsókn á svæðinu.

Hafnarfjörður 1925 – Fjörukráin.

Í lok verkefnisins voru lagðar til útlínur að stefnu og umbótum á athugunarsvæðinu.

Af verkefninu má draga þær ályktanir að ef vel er að endurnýtingu hafnarsvæða staðið, jafnt hér á landi sem erlendis, virðast þau vel til þess fallin að bjóða upp á umhverfi sem laðar að mannlíf, einkum ef svæðin eru staðsett við eða nálægt miðbæ og að nauðsynlegt sé að undirbyggja skipulagsstefnu fyrir svæði sem á að endurbæta til að ná fram því besta á hverjum stað.“

Hafnarfjörður 1966 – loftmynd.

Í Morgunblaðinu 08.11.2007 segir að „UJF hafna íbúðabyggð á Drafnarsvæði“:
„Aðalfundur Ungra jafnaðarmanna í Hafnarfirði fór fram 3. nóvember. Í ályktun um skipulagsmál leggja Ungir jafnaðarmenn í Hafnarfirði til að stofnuð verði ný óháð þverpólitísk nefnd sem móti framtíðarsýn um uppbyggingu miðbæjarins. Farið verði í heildstæða skipulagsvinnu á miðbænum frá Vesturgötu til Íshúss sem mótist af kjörorði Samfylkingarinnar um samráð og sátt. Öllum framkvæmdum á svæðinu verði frestað þar til sú vinna hefur farið fram.

Ungir jafnaðarmenn í Hafnarfirði krefjast þess að staldrað verði við í háhýsavæðingu miðbæjarins. „Við höfnum því að Drafnarsvæðið verði lagt undir íbúðabyggð. Við viljum að haldin verði hugmyndasamkeppni um skipulag þess opna svæðis sem myndast þegar Dvergur verður rifinn.

Hafnarfjörður um 1900.

Ungir jafnaðarmenn í Hafnarfirði harma þá skipulagsóreiðu sem einkennt hefur uppbyggingu miðbæjar Hafnarfjarðar svo áratugum skiptir. Núverandi miðbæjarskipulag einkennist af hálfkláruðum hugmyndum og skorti á framtíðarsýn,“ segir í ályktun UJ í Hafnarfirði.“

Þegar nýir þéttingareitir myndast á leifum fyrrum nýtinga eiga fulltrúar bæjarins tilhneigingu til að hunsa skynsamlegustu lausnirnar á kostnað þeirra er kunna að gefa sem mestan arð til hlutaðeigandi.

Hafnarfjörður – Hótel Björninn.

Hafnfirðingar þurfa þó að hafa dug til að nýta þetta umtalaða dýrmæta svæði í hjarta bæjarins til að endurbyggja helstu byggingar bæjarins, sem nú eru horfnar, s.s. gömlu húsin norðan við Fjörukrána fyrrum, Hótel Björninn á gatnamótum Strandgötu og Reykjavíkurvegar, gamla Flensborgarhúsið, sem þarna var á næstu grösum, sem og önnur fyrrum merkishús bæjarins, t.d. Reykdalshúsið við Brekkugötu 2 er varð eldi að bráð.

Skorað er á Hafnfirðinga að standa sér nær og reyna að varðveita hinu dýrmætu gömlu bæjarmynd – án óþarfa háhýsa og nútíma grænna gímalda á kostnað bæjarbúa.

Heimildir:
-Aðalskipulag Hafnarfjarðar 2013-2025, „Breyting á Aðalskipulagi Hafnarfjarðar 2013-2025; Hafnarsvæði – Þétting byggðar“.
-MS–ritgerð, desember 2014, Endurnýting hafnarsvæða – Mótun aðferðafræði fyrir skipulagsstefnu Flensborgarhafnar og annarra vannýttra hafnarsvæða, Guðrún Guðmundsdóttir.
-Morgunblaðið, 305. tbl. 08.11.2007, UJF hafna íbúðabyggð á Drafnarsvæði, bls. 49.

Hafnarfjörður – Gamla-Flensborg 1904.

Fjárhús í Urriðakotshrauni – fyrirmynd Kjarvals

Reykdalsstífla friðuð skv. lögum

Síðasta gostímabil á Reykjanesskaga varði í nær 300 ár – Ævar Örn Jósepsson

Fyrsta microhúsið á Íslandi í Grindavík

Grindvíkingar fá ósalt neyzluvatn 1951

Jarðsaga Reykjanesskaga – Haukur Jóhannesson

Helgafell við Kaldárbotna – Regina Hreinsdóttir

Jarðhræringar á Reykjanesskaga fyrr eða síðar – Páll Einarsson

Tíminn græðir sárin

Hafnarfjörður – framtíð Drafnarsvæðisins

Um okkur

Síður

Viltu styrkja þessa síðu?