Sogn – Sognrétt
Í „Skráningu fornleifa á Sogni í Ölfusi“ frá árinu 2025 segir m.a. um Sogn:
Sogn – loftmynd.
“Jarðdýrleiki xx og so tíundast fjórum tíundum.” JÁM, 398.
1542: Þann 11.janúar 1542 var kveðinn upp dómur þriggja klerka og þriggja leikmanna um kæru Gissurar biskups Einarssonar í Skálholti á hendur Eyjólfi Jónssyni á Hjalla. Sakaði biskup Eyjólf m.a. um að hafa tekið sér fjögur kúgildi úr Sogni. DI X, 698 – 699.
1920: Heimatún 4.9. Fjárhústún 1.0 ha, alls 5.9 ha, allt slétt. Garðar 1250 m2.
“Bæjarnafninu Sogn hafa ýmsir velt fyrir sér og sett það í samband við norsku merkinguna Sogn (fjörður). Afi minn Ögmundur Ögmundsson bar það ævinlega fram Sodn eða Sotn.
Sogn – túnakort 1920.
Í tilvitnun í handrit í Þjóðsögum Jóns Árnasonar III, bls. 48 er sagt að í handriti standi Soðn. Kannske er þarna á ferðinni eldri mynd af nafninu,” segir í örnefnalýsingu.
Í skýrslunni Hengill og umhverfi eftir Kristinn Magnússon segir: “ Bæjarhóllinn er um 50 m vestsuðvestan við hús Réttargeðdeildarinnar á Sogni. Þar sjást engar rústir en aðeins vottar fyrir hól í sléttuðu, grasi grónu túni. Hóllinn er um 45m í þvermál. […] Gamla bæjarstæðið á Sogni hefur verið sléttað. Enn stendur þó eftir áberandi hóll sem eflaust geymir leifar bygginga og mannvistarlaga frá þeim tíma er bærinn stóð á þessum stað..” Bær er sýndur á túnakorti frá 1920, suðvestarlega í heimatúninu. Hann er um 130 m vestan við núverandi byggingar á Sogni. Bærinn brann 1909 og í kjölfarið var hann fluttur, þó ekki fyrr en eftir 1920. Stafnar eldri bæjarins snéru til suðurs og þaðan víðsýnt yfir Ölfusforir.
Sogn – tóftir Kots. Kot; (upp í Kot, uppi í Koti). Þar var bær (í byggð 1896). Mun hafa verið stutt í byggð og bjó þar Eyjólfur Símonarson. Þar stóð heyhlaða, sér enn fyrir.
Kálgarður var sunnan við bæinn. Jaðrar hólsins eru óskýrir og afmökunin á yfirborði líklega ekki fyllilega rétt sökum sléttunar.
Bæjargilið er fast vestan við hólinn. Svæðið er undir ræktuðu túni en það er hluti af athafasvæði fangelsisins á Sogni. Malarslóði er nú fast austan við vírgirðingu sem liggur yfir vesturhluta hans, meðfram Bæjargilinu. Sléttað var yfir bæjarhólinn og þar eru ekki byggingar á yfirborði. Hóllinn er sléttur, grasivaxinn og sést sem hæð í túninu. Hann er 50×30 m að stærð, 0,2-1 m á hæð og snýr austur-vestur. Það glittir í grjót í gegnum gras í norðausturenda hólsins, líklega úr bæjarhúsum.“
Sognrétt
Sognrétt.
Í „Örnefnalýsingu fyrir Sogn“ segir m.a. um Sognrétt: „Réttarbali: Móbergsholt. Þar var fjárréttin, sér enn fyrir. Vestan hans er fjárhús nú.
Gegnum Réttarbalann sér fyrir gamalli götu og sporuðum klöppum og norðvestan hans er gamall flórvegur í mýrinni.“
Í framangreindri skráningu fornleifa segir: “Réttarbali: Móbergsholt. Þar var fjárréttin, sér enn fyrir. Vestan hans er fjárhús nú,” segir í örnefnaskrá.
Réttarbali er um 480 m suðaustan við bæ og um 40 m norðaustan við áðurgreint fjárhúsi. Tóftin er við rætur klettahryggar og efst á grösugum hól. Landið er vel gróið og hallar talsvert til austurs. Þegar því sleppir tekur við smáhæðótt graslendi með mosavöxnum rimum og eru lítil rofaborð sjáanleg hér og þar.
Sognrétt – uppdráttur.
Réttin er 18×6 m að stærð og snýr ANA-SVS. Hún er ferhyrnd, einföld og auðveldalega má sjá 3-4 umför af stórgrýti í grjóthleðslum. Að vestan afmarkar 2-3 m hár klettarhryggur tóftina og eru dyr á norðausturhorni hennar. Mesta veggjahæð er 0,7 m og eru veggir 1 m breiðir. Austurveggur tóftarinnar er grafinn um 0,5 m inn í hól. Engin greinileg ummerki eru um að réttinni hafi verið skipt upp í smærri hólf því botn hennar er frekar sléttur og grasivaxinn. Tóftin er fremur vel varðveitt, en til austurs má sjá leifar grjóthruns úr tóftinni, bæði innan hennar og utan, sem tekið er að gróa yfir.“
Sognabotnar.
Bæjargilið er fast vestan við hólinn. Svæðið er undir ræktuðu túni en það er hluti af athafasvæði fangelsisins á Sogni. Malarslóði er nú fast austan við vírgirðingu sem liggur yfir vesturhluta hans, meðfram Bæjargilinu. Sléttað var yfir bæjarhólinn og þar eru ekki byggingar á yfirborði. Hóllinn er sléttur, grasivaxinn og sést sem hæð í túninu. Hann er 50×30 m að stærð, 0,2-1 m á hæð og snýr austur-vestur. Það glittir í grjót í gegnum gras í norðausturenda hólsins, líklega úr bæjarhúsum.“
Í „Aðalskráningu fornleifa í Ölfusi: Áfangaskýrsla III“ frá árinu 2020 segir er samskonar lýsing á Sognréttinni.
Heimildir:
-Skráning fornleifa á Sogni í Ölfusi, 2025.
-Aðalskráning fornleifa í Ölfusi: Áfangaskýrsla III, 2020.
-Örnefnalýsing fyrir Sogn, Þórður Ögmundur Jóhannsson.
Sogn – Stóri-Hellir.
