Kolviðarhóll III

Birna Lárusdóttir skrifaði um „Ölfushrepp og Kolviðarhól“ í Bændarblaðið árið 2025:

„Lýsing Ölveshrepps eftir Hálfdan Jónsson lögréttumann frá 1703 er merkilegt plagg. Það er talið ritað að undirlagi Árna Magnússonar handritasafnara en kunnugt er að hann hafði mikinn áhuga á lýsingum örnefna og staðháttum og slíkt efni er einmitt uppistaðan í þessu riti. Hér er meðal annars sagt frá landslagi þannig að manni finnst nánast eins og hægt sé að ferðast með Hálfdani um héraðið fyrir 300 árum. Sagt er frá byggðarlögum, leiðum og ferjustöðum, kennileitum tengdum Íslendingasögum, slægjulöndum, upprekstri nauta á afrétt; frá „arnanna híbýli“ einhvers staðar við Gnúpastíg og síðast en ekki síst frá meintum skála Ingólfs Arnarsonar á Skálafelli og haugi hins sama á Ingólfsfjalli. Þannig vakir minning landnámsmannsins yfir landslaginu.

Í lýsingunni er m.a. fjallað um afrétt Ölfushrepps en hluta hans þekkja líklega flestir í dag undir nafninu Hellisheiði þótt upphaflega hafi það heiti bara verið notað um háheiðina. Afrétturinn er ekki síst merkilegur fyrir það að þar lágu miklar og fjölfarnar samgönguæðar rétt eins og nú, enda liggur hann milli þéttbýlla byggða sem talsverð hreyfing var á milli m.a. vegna verslunar, ferða til og frá verstöðvum o.fl. Samgöngukerfið var þó auðvitað með allt öðrum hætti en nú og fáum hefði til dæmis dottið í hug að fara gangandi eða ríðandi um Svínahraun þar sem bílvegurinn liggur nú vestan við háheiðina, enda úfið og hrikalegt. Einn þeirra merkilegu staða sem Hálfdan nefnir og er til vitnis um gamlar ferðaleiðir er einmitt töluvert norðan við hraunið, þar sem aðalþjóðleiðin austur yfir heiði lá lengst af, meðfram hraunbrúninni og upp svonefnt Hellisskarð. Þetta er sæluhúsið undir Húsmúla. Um það segir Hálfdan:

„Á norðanverðum Hvannavöllum, er strax taka til fyrir neðan skarðið, stendur sælhús (ei langt frá veginum) so kallað, hverju allt til þessa tíma Ölves innbyggjarar hafa uppi haldið vegfarandi fólki harla nauðsynleg á vetrartímanum til innvistar. Er og lofsvert, að þetta sælhús ei niður falli.“ Þetta er ein elsta heimild um sæluhús á Íslandi. Leifar hússins sjást enn vel, á litlum hól austan við svonefnda Draugatjörn sem leynist rúmum kílómetra fyrir vestan Hellisheiðarvirkjun. Þarna kúrir lágreist, grasi vaxin tóft uppi á hól við tjörnina og ef vel er að gáð sjást hlaðnar vörður bæði til austurs og vesturs frá henni.

Fátt er vitað um aldur hússins annað en að það var í notkun á tímum Hálfdanar (og hugsanlega löngu fyrr) og allt til ársins 1844 þegar nýtt sæluhús úr timbri var reist á Kolviðarhóli sem er austar, fast norðan við stöðvarhús Hellisheiðarvirkjunar. Metnaður manna fór ört vaxandi á næstu áratugum sem og krafan um öryggi á ferðalögum. Sigurður málari Guðmundsson setti raunar fram stórkostlegar hugmyndir að húsi á staðnum upp úr 1870, með háum turni sem ljós logaði í – eins konar vita. Þar vildi hann auk þess hafa veitingasölu, láta þeyta lúðra þriðja hvern tíma til að leiðbeina villtum ferðamönnum og hafa alpahunda til taks, m.ö.o. björgunarhunda.

Þessi hugmynd Sigurðar rættist ekki þótt tæpum 60 árum síðar risi raunar afar glæsilegt hús á Kolviðarhóli sem margir muna enn eftir, teiknað af Guðjóni Samúelssyni. Það var rifið árið 1977 en þá hafði Kolviðarhóll lengi verið úr alfaraleið eftir að vegurinn var fluttur sunnar á heiðina og húsið komið í skelfilega niðurníðslu.
Sennilega yrði Hálfdan lögréttumaður steinhissa ef við byðum honum að skjótast með okkur yfir heiðina í dag. Svæðið umhverfis þessa gömlu og fjölsóttu áningarstaði tekur sífellt á sig meiri mynd iðnaðarsvæðis. Hleðslur á borð við vörður hafa færst í bakgrunninn en við Kolviðarhól, þar sem áður var hægt að fá heytuggu fyrir fararskjótann, er nú hægt að fá hleðslu fyrir bílinn. Enn má vel rekja gömlu leiðina sem lá yfir háheiðina en þar sjást nú ekki bara vörðubrot og djúpar götur heldur hafa háspennulínur og aðveituæðar að stöðvarhúsinu tekið við sem ráðandi þættir í landslaginu.“

Á vefmiðlinum „https://midbaerselfoss.is/hus/kolvidarholl/ er m.a. fjallað um Hellisskarð, 1929-1977“:
„Fyrr á tímum kom Suðurlandsvegur í austurátt niður af Hellisheiði um svonefnt Hellisskarð og þar framhjá Kolviðarhóli. Varð hóllinn vinsæll áningarstaður fyrir ferðalanga og árið 1844 var reist þar sæluhús sem þótti versti hjallur. Árið 1877 var þar byggt reisulegra gistihús, oft nefnt Kolviðarhóll I, fyrir forgöngu framámanna í íslenskri menningu á borð við Sigurð Guðmundsson málara og Matthías Jochumsson skáld. Á allra vitorði var hve mikilvægt væri að geta leitað í öruggt hús á þessari mikilvægu þjóðleið.
Hálfri öld síðar þurfti enn að huga að húsakosti á Kolviðarhóli. Þá höfðu hjón ein tekið við bú- og gistirekstri, Valgerður Þórðardóttir (1871-1957) og Sigurður Daníelsson (1868-1935).

Valgerður var frá Traðarholti í Stokkseyrarhreppi en hélt þaðan vorið 1903 í atvinnuleit til Austfjarða og lagði af stað fótgangandi til Reykjavíkur. Veður var vont á leiðinni yfir heiðina og því kærkomið að æja að Kolviðarhóli. Húsráðanda leist einkar vel á gestinn og bauð honum strax að taka við starfi matreiðslukonu staðarins. Valgerður krafðist hins vegar hærra kaups en þekktist, þegar því var hafnað bjóst hún til ferðar með orðunum „gott og vel, þá er því sleppt.“ Valgerður hafði þó rétt náð niður af hólnum þegar húsráðandi kom hlaupandi og sagðist ganga að launakröfunum. Upp frá því var hún kennd við Kolviðarhól.
Fjórum árum síðar festi Sigurður Daníelsson frá Herríðarhóli í Holtum kaup á Kolviðarhóli. Ráðskonan fylgdi með kaupunum enda kunn um sveitir fyrir einstaka atorkusemi og hjálpsemi í garð örmagna ferðalanga sem börðu dyra. Stuttu síðar gengu þau Sigurður og Valgerður í hjónaband.

Árið 1925 þurfti sem fyrr segir að huga að endurnýja gistihúsið á Kolviðarhóli. Einstakur metnaður einkenndi uppbyggingarstarf þeirra hjóna og helsti arkitekt landsins ráðinn til að hanna húsið, Guðjón Samúelsson húsameistari ríkisins. Hann hafði þá gert tilraunir til að endurvekja burstabæjarstílinn með nýju byggingarefni, þ.e. steinsteypunni, og er Héraðsskólinn á Laugarvatni fagurt dæmi frá sama tíma. Þóttu burstirnar fara einkar vel á háreistum byggingum með fjallshlíðar í bakgrunni. Nokkurs nýnæmis gætti í hönnun Guðjóns fyrir Kolviðarhól. Í fyrsta lagi var miðburstin mjórri og örlítið lægri en hinar og í öðru lagi lá kvistur þvert í gegnum burstirnar þrjár.

Sigurður málari hafði talað fyrir því á ofanverðri 19. öld að sæluhús á Kolviðarhóli ætti að státa af háum turni þar sem logandi ljós myndi vísa ferðalöngum veginn. Sá leit aldrei dagsins ljós en hér, á byggingu sem oft var nefnd Kolviðarhóll II, mátti láta ljós loga í efstu gluggum burstanna.

Þetta varð 140 fermetra hús með kjallara, hæð og risi. Alls voru herbergin 20 talsins, sex í kjallara, önnur sex á miðhæð auk tveggja veglegra stofa og undir súðinni í burstunum voru átta svefnherbergi. Í kjallaranum var jafnframt miðstöðvarketill sem sá um að hita upp húsið og ljósavél fyrir raflýsingu. Þótti þetta allt nýstárlegur húsakostur enda nam kostnaðurinn 70.000 krónum sem þótti stórfé. Sigurður og Valgerður fjármögnuðu sjálf yfir 80% en fengu 12.000 kr. styrk úr ríkissjóði sem hefur greinilega litið svo á að mikilvægt væri að tryggja góðan húsakost við þessa mikilvægu þjóðleið.
Þetta glæsilega hús, við brún Hellisheiðar, stóð fullbúið 1929 og varð strax þekkt fyrir að standa opið öllum ferðalöngum um nótt sem nýtan dag; matur og drykkur í boði jafnt sem hestur og fylgdarmaður til taks.

Eftir fráfall Sigurðar Daníelssonar 1935 annaðist Valgerður Þórðardóttir ein rekstur Kolviðarhóls en 1938 keypti Íþróttafélag Reykjavíkur húsið. Var ætlunin að byggja þar upp miðstöð æfingasvæðis fyrir vetraríþróttir ásamt því að þjónusta áfram ferðamenn.
Þessi áform gengu ekki eftir og því drabbaðist húsið smátt og smátt niður en varð vinsælt í skemmtanalífi breskra og bandarískra hermanna á hernámsárunum og í dagblöðum var slegið upp fyrirsögnum þar sem Kolviðarhóll var nefndur „miðstöð fyrir telpnaveiðar hernámsins.“ Öll starfsemi lagðist að lokum af árið 1952, húsið varð fyrir barðinu á þjófum og skemmdarvörgum og leit hóllinn og nálægar byggingar út eins og átaksvæði. Að lokum var Kolviðarhóll jafnaður við jörðu fyrir tilstilli borgarverkfræðings sumarið 1977, vakti verknaður þessi litla athygli en þó sló Tíminn upp frétt um málið 14. júlí þar sem klykkt var út með eftirfarandi vangaveltu: „Umhugsunarefni er hvort ekki sé þar verið að brjóta niður minjar sem eftirsjá er í.“

Heimildir:
-https://www.bbl.is/lif-og-starf/lif-og-starf/kolvidarholl-og-nagrenni
-https://midbaerselfoss.is/hus/kolvidarholl/
-Þorsteinn Jósepsson og Steindór Steindórsson: Landið þitt Ísland H-K. Reykjavík 1980.
-Kristinn Magnússon: Hengill og umhverfi. Fornleifaskráning. Skýrsla 2007.Lesbók Morgunblaðsins 31.3.2001.