Að reisa nýja höfuðborg – Eiríkur A. Guðjónsson

Í Þjóðviljanum árið 1973 skrifaði Eiríkur A. Guðjónsson grein um eldgosavár undir fyrirsögninni „Hverjum klukkan glymur / Að reisa nýja höfuðborg„:

„Helgafell logar”, hljómaði í eyrum Jökuls Jakobssonar hina örlagaríku nótt, við símhringingu frá Vestmannaeyjum. En Jökull tók það ekki alvarlega. Hugði hann helzt, að hringjandinn væri nokkuð við skál, og ráðlagði honum að leggja sig aftur á eyrað. Opnaðu útvarpið, ef þú trúir mér ekki”, var svarað, sem hann gerði, og komst að raun um, að hér var ekkert gamanmál á ferðinni. Svo fjarri var sú hætta hugum manna, að Vestmannaeyjar tækju til að loga, þrátt fyrir áminningu Surtseyjar; Helgafellsgos, Surtseyjargos, Heklugos, Kötlugos — eldgos hér og eldgos þar. —

Fjölmennustu byggðarlög á eldkviku
Ekki getur hjá því farið að það veki menn til nokkurrar umhugsunar um þá staðreynd, að fjölmennustu byggðarlög lands okkar eru grundvölluð á brunninni eldkviku.
Svo ógæfulega hefur tekist til um stærstu byggðarkjarna þessa lands. En stór landsvæði tæmast af fólki, þar sem goshætta er ekki, að dómi jarðfræðinga. Sökumst ei um orðinn hlut, en spyrnum nú fótum við þeirri þróun.
Ef Reykjanesskagi tekur að loga, hvað þá? Eru ekki jarðfræðilegar líkur til að það muni einhvern tíma gerast, svo sem um önnur jarðeldasvæði? Að það gæti gerzt á morgun, og einnig að það gæti dregist í þúsund ár?
Í sjónvarpsþætti þ. 28. jan. s.l. varpaði stjórnandinn fram þeirri spurningu, hvort hamfarirnar í Eyjum væru ekki alvarleg lexía búendum Reykjanessvæðisins, vegna þeirrar staðreyndar að þeir byggja eldgosasvæði.

Annar svarandi þáttarins, ég hygg þingmaður Eyjamanna, gerði lítið úr þessu. Kvað hann slysahættu alls staðar og nefndi sjóslys til. Þetta er gáleysislega mælt. Hætta er samfara sjósókn, þrátt fyrir stærri og fullkomnari skip og bættan tækniútbúnað. Svo mun jafnan verða, en sjór mun verða sóttur á meðan þetta land er byggt, — lífsafkoma þjóðarinnar er á því grundvölluð. En enga nauðsyn ber til að þjappa þjóðinni saman á helztu eldhættusvæðin. Þetta sýnir hversu fjarstætt það er að bera þetta saman.
Oft er um það rætt, að samþjöppun þjóðarinnar á einn stað sé óæskileg, m.a. með tilliti til nýtingar landsgæða og einnig vegna sambýlislegra annmarka, svo sem misferlis o.fl. stórborgareinkenna. Um þetta hafa flestir verið sammála, einnig stjórnarvöld sérhvers tíma.

Talað hefur verið um jafnvægi í byggð landsins, en lítið hefur verið gert til að stuðla að því. Segja má miklu fremur hið gagnstæða. Öll stóriðjufyrirtæki hafa verið reist á Stór-Reykjavíkursvæðinu, svo sem áburðar- og álverksmiðja, einnig helztu þjónustu- og stjórnskipunarstofnanir; útvarp, sjónvarp, söfn og önnur menningarverðmæti eru geymd þar, stórmenntastofnanir eru þar flestar o.fl. o.fl. öllu sem stjórnar æðaslætti þjóðlífsins er þjappað þar saman, — allt sem dregur til sín fjármagnið og vinnuaflið og blóðtæmir hin fjarlægari byggðarlög.

Að byggja nýja höfuðborg

Auk þeirra annmarka, sem hér að framan hafa verið nefndir sem afleiðing þess að þjappa þjóðinni saman í stórborgarkjarna, — með landauðnarafleiðingum í ýmsum öðrum landshlutum, — bætist nú við ógnvekjandi staðreynd, þar sem eldhættan er.
Hér ber að stinga við fótum, snúa þessari þróun við. Það verkefni er risavaxið, og að mörgu þarf að hyggja, en látum það eigi aftra oss. Að því ber að stefna að draga úr fólksstraumnum til Stór-Reykjavíkur og nágrennis, stöðva hann og snúa honum við, er stundir líða. Sama ætti og að gilda um önnur eldgosasvæði landsins, þegar fólksfjöldi þar hefur náð því hámarki, sem að beztu manna yfirsýn geti talizt hámark þess, er bjarga mætti í skyndingu, ef eldgosa-náttúruhamfarir yrðu þar, og þjóðfélaginu væri viðráðanlegt fjárhagslega séð, miðað við að engu yrði unnt að bjarga þar af eigum manna eða öðrum verðmætum. Við slíkt mat yrði að gera ráð fyrir því versta.
Hið góða sakar ekki. Hið fjarlæga markmið ætti svo að verða það að flytja höfuðborg landsins brott frá eldhættusvæðinu og á öruggari undirstöðu, ásamt stjórnarsetri og alþingi, hámenntastofnunum, söfnum og öðrum þeim menningarverðmætum, sem óbætanleg; væru, ef illa tækist til.
Þetta kann að sýnast fjarstæðukennt, fljótt á litið, en er þó rökrétt ályktan samkvæmt eðli málsins. Það sýnist ekki hyggilegt að grundvalla tilveru meirihluta þjóðarinnar á eldfjalli, þjappa henni saman á storkinni bergkviku, sem hvenær sem er kann að breytast í vellandi víti, samfara slíkum hamförum, að það sem nú hefur gerst í Vestmannaeyjum væri barnaleikur til samanburðar.

Þar sem stjórnarsetur þjóðar er, ásamt stjórnarstofnunum helstu þátta þjóðlífsins, söfnum og öðrum menningarverðmætum, þar myndast jafnan þéttbýliskjarni, — stórborg — á þeirrar þjóðar mælikvarða. Staðarval þess ber því að vanda mjög, og umfram allt ekki velja stað þar sem eldkvikan ólgar undir, albúin að brjótast út og eyða öllu kviku á yfirborði jarðar.
Risavaxinn þéttbýliskjarnaflutningur, slíkur sem færsla höfuðborgarinnar væri á íslenskan mælikvarða, hlyti að taka langan tíma, máske ævi einnar kynslóðar eða meira. En að því ber að stefna, í von um að Surtur Reykjanessvæðisins sitji á sér enn um sinn, máski í nokkur hundruð ár.

Beina þarf fjármagninu út um land. Hér ber að hugsa eigi í árum, en öldum, — stefna markvisst að því, að draga úr og stöðva fólksflutninginn til þessa svæðis, og síðan snúa honum við og beina honum til öruggari staða, úti á landsbyggðinni.
Telja má víst, að einhvern tíma komi að því, að Surtur þessa landssvæðis taki að bylta sér. Og þá kynni svo að fara, að þeir staðir, þar sem þéttbýliskjarnar eru nú, breyttust í logandi eimyrju. Þá mun það fólk, sem þá byggir höfuðborg Íslands og á öruggari stað fyrir slíkum hamförum, renna hlýjum huga til þeirrar kynslóðar, sem var svo gæfusöm að stuðla að því, að samþjöppun byggðarinnar væri beint frá hættustöðvunum. En til hverra ráða skal grípa, er draga megi úr fólksflutningunum til Reykjanessvæðisins, stöðva þá og snúa þeim við, þá stundir líða?
Til þess má beita ýmsum stjórnarfarslegum ráðstöfunum. Þar má nefna til; bætta heilbrigðisþjónustu í hinum dreifðu byggðum, greiðari samgöngur þar, uppbygging stóriðju og annarra iðnaðarfyrirtækja, hærri styrki og lán til íbúðarbygginga og annarra framkvæmda en á eldgosahættusvæðunum o.fl. o.fl. Beina sem sé fjármagninu út um land, einkum til hinna afskekktari byggða, eftir því sem hagkvæmt þætti og líklegt til árangurs, að færustu manna yfirsýn. Stuðla þannig að hinu marglofaða jafnvægi í byggð landsins, jafnframt því, að fá sem flesta til að fjarlægja sig frá skotskífum eldgíganna. Slíkar og þvílíkar ráðstafanir myndu bera árangur því að fólkið leitar þangað, sem fjármagnið og fyrirgreiðslan er.

Jafnframt bæri að huga vandlega að því, hvar framtíðar höfuðborg landsins skuli standa. Þar má ekki rasa um ráð fram. Mistökin frá staðsetningu hennar nú mega ekki endurtaka sig. Það verður að gera í samræmi við vandlegar athuganir og niðurstöður jarðfræðinga og annarra vísindamanna á því, hver sé þar beztur kostur þegar slík niðurstaða er fengin, má fara að huga að því að undirbúa byggingu borgar þar og flytja síðan þangað smám saman söfn og önnur menningarverðmæti, og síðar alþingi, stjórnarsetur og stofnanir, eftir því sem ástæður leyfa.

Það ber að vanda, sem lengi skal standa

Að þessu þarf að huga, að þessu þarf að stefna, og að þessu verður stefnt, jafnvel þó núverandi kynslóð beri ekki gæfu til slíks stórhugar og vitsmunalegra viðbragða, sem ég vona þó, og einnig að núverandi stjórnvöld ríði þar á vaðið með undirbúnings-athuganir. Þar þarf að mörgu að hyggja, og það ber að vanda, sem lengi skal standa. Að þessu þarf því að stefna án undandráttar, því að enginn veit hvenær eldgígar Reykjanesskagans kunna að opna flóðgáttir sínar. Þar verður engum bjöllum hringt til viðvörunar. Reynslan frá Vestmannaeyjum ætti að vera oss þar til áminningar.
Óhyggilegt er að skella skollaeyrum við þeim aðvörunum sem eldblysin frá Surtsey og systur hennar í Eyjum ættu að vera okkur. Það er undirstrikun þess, að það geti ekki talist skynsamlegt, að byggja höfuðborg þjóðarinnar á jarðeldasvæði, þjappa fólkinu þar saman ásamt helztu stofnunum og menningarverðmætum, velja þjóðinni að bólsetri þann stað, er hvenær sem væri gæti tekið til að bylta sér og umhverfast með ægilegri afleiðingum en orð fá lýst.

Sá tími kemur því, að farið verður að huga að þessum málum. Því fyrr því betra. Því minni líkur til að Surti takist í einu reiðikasti að eyðileggja æðarslátthins íslenzka þjóðlífs, menningu þess og verðmæti.
Grein þessi er skrifuð í nokkrum skyndingi og af vanefnum hvað afstöðu varðar. Sumt af því sem hér er sagt, þyrfti því sennilega að taka til nánari endurskoðunar. En megininntak þanka er: Atburðirnir í Vestmannaeyjum vekja mann til umhugsunar um, hvar þjóðin væri á vegi stödd ef hliðstæðir atburðir ættu sér stað í nágrenni Reykjavíkur og annarra byggðakjarna á Reykjanesskaganum.

Reykjanesskaginn eitt eldfjallasvæði

Í Vestmannaeyjum þurfti að flytja burtu í miklum skyndingi fimm þúsundir manna, eða um 2,5% þjóðarinnar, skapa þeim aðsetur annars staðar og bæta þeim atvinnu- og eignatjón. En þjóð lifir það af, þótt 2-3% hennar þurfi skyndilega og án fyrirvara að yfirgefa heimili sín, og glati eignum sínum vegna náttúruhamfara og einnig, þótt allar aðrar eignir og verðmæti þessa bæjarfélags, sem það byggði, færi um leið forgörðum. Annað mál væri, ef allir byggjendur Reykjanesskagans, 60% þjóðarinnar eða meira, yrðu fyrir því áfalli. Og ef um leið eyddust í þeim Surtarloga öll helstu efnahagsleg og menningarleg verðmæti hennar, ásamt þeim stöðum, þar sem allir stjórnarfarslegir þræðir samfélagsins eiga rætur sínar. Þá myndi það lítt stoða þótt Almannavarnaráð væri óhult í byrgi sínu (undir hraunhellunni), sem sagt er svo rammgert, að standast eigi kjarnorkuárás. (Það hefur sem sé verið reiknað með því við byggingu þess! Hvers vegna? — Því mættu fylgjendur þátttöku Íslands i hernaðarbandalagi gjarnan velta fyrir sér).

Vafasamt er, að nokkurt mannlegt samfélag myndi lifa slíkt áfall af, og þó svo það tórði, er hætt við að aldir myndu líða, áður en það hefði náð sér eftir slíkt áfall.
En eru slíkar og þvílíkar hamfarir hugsanlegar? Er ekki hér verið að mála fjandann á vegginn, að óþörfu? Vonandi er að svo sé. Ég er ekki jarðfræðingur, en mér skilst að Reykjanesskaginn sé eitt eldfjallasvæði og er þá ekki hugsanlegt, að hann tæki skyndilega allur til að lyfta sér?
Þegar ógæfan dynur yfir, svo sem núna yfir íbúa Vestmannaeyja, er þessi litla þjóð, sem ein fjölskylda. Allir Íslendingar standa með þeim. Þjóðin öll mun axla með þeim byrðar þeirra.

Það er siðferðisleg skylda sérhvers byggjenda lands okkar, að taka þar á sig sinn hlut, og enginn mun undan því skorast. Vonum hið bezta en verum viðbúin því versta.
En það er einnig frelsisréttur hvers einstaklings, að benda hlutaðeigandi á, ef honum sýnist vá fyrir dyrum, — og það er raunar skylda hans að gera það, jafnvel þótt gera megi ráð fyrir, að þeir, sem þar á verði standa, hafi þegar gert sér hættuna ljósa, sakar ei að árétta það.
Í þeim anda eru þessar línur ritaðar. Ég tel víst, að stjórnendur þjóðarinnar og aðrir þeir sem um þessi mál fjalla hafi gert sér þessa hluti ljósa, og hafi á prjónunum undirbúningsathuganir í samræmi við það.

Í því felast t.d. athuganir á, hvað gera skuli til að tryggja líf, öryggi og eignir þjóðarinnar, — tryggja stjórnskipan hennar og menningu, — skapa henni öryggi, ef hið versta kynni að ske og vera við því búinn að þurfa að flytja 50% þjóðarinnar í miklum skyndingi á brott frá heimilum sínum, tæma sjúkrahús og aðrar stofnanir, bjarga eignum búenda og menningarverðmætum. En þess verður að vænta, að stjórnendur og Almannavarnaráð séu vakandi fyrir slíkum risaverkefnum. Drunurnar frá Surtsey voru viðvörunarbásúnur til Vestmannaeyinga. Nú kveður það sama við í Surtshelli þar. — Hverjum glymur klukka sú?

Við vonum og biðjum öll, að eigi dragi til meiri ótíðinda en þegar eru orðin. Vonum hið bezta, en verum við því versta búin. Hið góða sakar ekki.“ – Ísafirði, 2/2. 1973, Eiríkur A. Guðjónsson.

Heimild:
-Þjóðviljinn, 38. tbl. 14.02.1973, Hverjum klukkan glymur / Að reisa nýja höfuðborg – Eiríkur A. Guðjónsson, bls. 12 og 15.