Bjarnastaðasel (-ból)

Í „Aðalskráningu fornleifa í sveitarfélaginu Ölfusi, Áfangaskýrslu I“ er fjallað um Bjarnarstaðasel þar segir m.a.:

„Norður eða norðvestur af klöppinni Fótalaus í Neslandi er Bjarnastaðaból eða -sel. Uppi í heiðinni voru sel eða ból frá flestum bæjum,“ segir í örnefnalýsingu Bjarnastaða. Í Jarðabók Árna og Páls frá 1706 segir: „Selstaða lángt í frá og vatnslaus sem áður segir um Nes og Snjóthús.“ Annarsstaðar í sömu bók segir um bæinn Götu: „Selstöðu brúkar jörðin í sama stað sem Bjarnastaðamenn, og hefur það verið tollfrí og átölulaust það lengst men minnast.“ Tóftir Bjarnastaðabóls eru rúma 800 m ASA af Þorkelsgerðisbóli um 800 m norðaustur af Hásteinum, en það eru áberandi klettar í heiðinni skammt ofan við ónýtan sumarbústað, þann eina á stóru svæði. (Bústaðurinn sá brann reyndar og er nú horfinn.)
Fremur kennileitasnauð heiði þar sem skiptast á grjóthólar og grónar lægðir. Heiðin smáhækkar upp til norðurs. Selið er sunnan við tvískiptan grjóthól sem rís ekki hátt og er ekki mjög áberandi fyrr en að er komið.

Miklar rústir eru á Bjarnastaðabóli og líklega næst lagi að skilgreina þær sem þrjár rústaþyrpingar. Alls sjást rústir á svæði sem er rúmlega 40×20 m stórt og snýr norður-suður. Ekki er að sjá að ein þyrping sé augljóslega eldri en önnur og vel má vera að haft hafi verið í seli frá fleiri en einum bæ á þessum stað. Mikil grænka er í öllum rústaþyrpingum. Lýsingin hefst austast en þar er þyrping A. Þar er löng og margskipt tóft sem snýr norðvestur-suðaustur. Alls er lengjan um 16×5 m stór. Í henni hafa hugsanlega verið fimm hólf en þau eru misgreinileg og miðhluti tóftarinnar er mikið samansiginn og hlaupinn í þúfur. Greinilegasta hólfið er suðaustast í tóftinni, um 3×1 m stórt og greinileg grjóthleðsla í því innanverðu, dyraop í suður.

Vestan við það vottar fyrir tveimur hólfum um miðbik tóftarinnar en þar er mikið þýfi. Þó sést að á báðum hólfum hafa verið dyr í suður.
Þá kemur mjög greinilegt hólf sem er um 2×2 m stórt að innanmáli, opið í suður og að lokum er hólf í bláenda tóftarinnar og er rof á vegg sem skilur það frá næsta hólfi suðaustan við og dyr að framanverðunni að auki. Að lokum ber að geta þess að 3-4 m sunnan við tóftalengju A er stór, jarðfastur steinn og hugsanlega hefur verið hólf milli hans og tóftarinnar, þá að líkindum sjötta hólfið sem tilheyrði þeirri þyrpingu. Þyrping B er fast vestan mjög óljóst hólf, við A, nánast samvaxin henni en í dálítilli kvos og af allt öðru tagi. Hún er grafin inn í brekku til norðurs, virðist samanstanda af þremur hólfum og mætti í raun líkja við agnarsmáan gangabæ.

Rústin er alls um 11×8 m stór og snýr norður-suður. Gangaopið snýr mót suðri. Við það er fyrst á vinstri hönd hólf sem er um 3×1 m stórt og snýr norður-suður en dyr snúa mót austri. Mikið er af grjóthrun inn í hólfinu. Gegnt því en örlítið innar eða norðar er annað hólf á hægri hönd sem er alveg opið til vesturs, um 2×1 m stórt og snýr austur-vestur. Í því er einnig mikið grjót. Innst, fyrir enda ganganna er svo þriðja hólfið. Það er talsvert grafið inn í brekkuna og er dýpsti hluti þessarar tóftar, um 1 m. Hólfið snýr þvert á göngin og er um 3×1 m stórt. Göngin eru alls um 6-7 m löng. Frá norðausturenda tóftarinnar gengur garðlag til norðurs upp að lágri hæð sem þar er. Garðurinn er einfaldur og lágur og glittir í grjót í honum á nokkrum stöðum. Hann er alls um 8-10 m á lengd og endar upp við jarðfastan klett sem er utan í hæðinni.

Ekki er ljóst hvaða tilgangi þetta lága garðlag hefur þjónað, en það virðist of lítið um sig til að geta hafa verið aðhald. Það sem hér er nefnt C er ekki beint rústaþyrping heldur hólf sem eru vestur af B en tilheyra þó þeirri þyrpingu ekki augljóslega. Þar má sjá tvö til þrjú hólf grafin inn í brekkuna sem á þessum stað gæti samanstaðið af mannvistarleifum að stóru leyti. Mikið hleðslugrjót er inni í báðum. Það eystra er líkt og byggt utan í rústahól B, 2,5×1 m stórt að innanmáli, allt að 1 m djúpt í austurenda. Vestan við er annað hólf fullt af grjóti, tæpir 2×2 m á stærð. upp og norðvestur af því er algróið hólf, líklega samtengt, grafið inn í brekkuna og algróið, um 3×1,5 m stórt og snýr austur-vestur.

Fram eða suður af rústahól B og síðastnefndu hólfunum C er mikið og iðagrænt þýfi og þar dældir í á 2-3 stöðum en ekkert lag á því – sennilegaeru þetta að einhverju leyti uppsafnaðar mannvistarleifar. Að lokum skal hér lýst kletti sem er ofan eða norðan við rústirnar. Hann er klofinn og í sprungunni á milli, sem liggur frá NA-SV, myndast ágætt aðhald, um 10×2-3 m stórt. Það er grösugt og iðagrænt í botni Engar mjög augljósar hleðslur en allt er grasi vafið og hefur vafalaust verið nýtt sem aðhald.“

FERLIRsfélagar gengu í Bjarnarstaðasel frá Hásteinum, gaumgæfðu, skoðuðu minjarnar og rissuðu þær upp.

Heimild:
-Aðalskráning fornleifa í sveitarfélaginu Ölfusi, Áfangaskýrsla I, 2015.