Eldri eldgos á Reykjanesskaga – Magnús Á. Sigurgeirsson

Næstsíðasta gosskeið á Reykjanesskaga sem stóð yfir fyrir 1900-2500 árum var ekki ýkja frábrugðið því síðasta sem stóð yfir frá 800 til 1240 e.Kr. Helsti munurinn felst í því að þá varð Hengilskerfið virkt en á nútíma hefur gosvirkni þar verið minni en í kerfunum í vestri. Meðfylgjandi kort sýnir útbreiðslu hrauna frá þessum tíma.

Í Hengilskerfinu rann Nesjavallahraun bæði norðan og sunnan Hengils fyrir um 1900 árum. Eitt af því áhugaverðasta við gosið er að gossprungan teygðist út í Þingvallavatn og olli sprengigosi sem hlóð upp gjóskukeilu. Gígurinn stendur enn og heitir Sandey. Gjóskan dreifðist um næsta nágrenni Þingvallavatns, mest þó til austurs.

Í Brennisteinsfjallakerfinu runnu Skúlatúnshraun (líka nefnt Stórabollahraun), Óbrinnishólahraun, smáhraun austan Kistufells og Kálfadalshraun norðan við Geitahlíð. Eftir því sem næst verður komist er Skúlatúnshraunið elst hraunanna, um 2500 ára, og markar upphaf gosskeiðsins. Skúlatúnshraun og Óbrinnishólahraun runnu til sjávar í Straumsvík. Þess má geta að síðasta gosskeið hófst einnig í Brennisteinsfjöllum.

Í Krýsuvíkurkerfinu rann Afstapahraun frá um 15 km langri slitróttri gígaröð fyrir rétt rúmum 2000 árum. Hraunið ber allmörg nöfn, s.s. Eldborgarhraun og Dyngnahraun norðan til og Skolahraun, Leggjabrjótshraun, Skollahraun og Katlahraun sunnan til. Hraunið rann til sjávar bæði við norður- og suðurströnd Skagans. Kúagerði við Reykjanesbraut er þekkt kennileiti í hrauninu. Við Suðurströndina rann það allt að 2 km í sjó fram vestur af Selatöngum.

Í Svartsengiskerfinu rann Sundhnúkahraun frá um 11 km langri gígaröð og annað hraun frá gígaröð skammt vestan Eldvarpa, en það er að stórum hluta hulið yngri hraunum. Hraun þessi eru 2000-2200 ára gömul. Í Reykjaneskerfinu runnu Eldra-Stampahraun og Hörslahraun um líkt leyti. Gossprungan sem Eldra-Stampahraunið rann frá náði í sjó við Kerlingarbás á Reykjanesi og hlóðst þar upp gjóskukeila skammt frá landi. Gjóskan frá gosinu (gjóskulagið R-3) dreifðist um vestanverðan Reykjanesskaga en austan Keilis finnst hún vart (sjá kort). Rannsóknir sýna að gos í sjó, þ.e. surtseysk gos, eru yfirleitt fylgisfiskar sprungugosa á Reykjanesi.

Samkvæmt aldursgreiningum verður ekki annað séð en að Reykjanes- og Svartsengiskerfin hafi verið virk um svipað leyti fyrir 2000-2100 árum. Sama var uppi á teningnum í Reykjaneseldum 1210-1240 e.Kr. Einnig má nefna að aldursgreiningar sýna að Afstapahraunið í Krýsuvíkurkerfi er frá þessu sama tímabili. Bendir því flest til að ekki hafi liðið langur tími á milli atburða á þessum hundrað árum, vart meira en fáir áratugir.

Við tímasetningu hrauna/eldgosa frá forsögulegum tíma, fyrir búsetu í landinu, hafa menn reitt sig á gjóskutímatal og C-14 aldursgreiningar. Gjóskutímatalið fyrir Reykjanesskaga nýtist vel fyrir síðustu 4000 árin en er ónákvæmara fyrir fyrri hluta nútíma og hafa C-14 aldursgreiningar þá reynst mikilvægar. Efni til C-14 aldursgreininga er hins vegar erfitt og tímafrekt að nálgast og er fjöldi tiltækra greininga ekki mikill. Ljóst má vera að eigi að fá betri mynd af gosvirkni á Reykjanesskaga á fyrri hluta nútíma, fyrir 4000-11.000 árum, þarf að gera átak í að leita kolaðra gróðurleifa undir hraunum og aldursgreina. Eins og alkunna er hafa gömul hraun tilhneigingu til að hyljast af yngri hraunum sem gerir aðgengi að þeim sífellt verra.

Rannsóknir sýna að gosskeið eða eldvirknitímabil ganga yfir Reykjanesskaga á 600-800 ára fresti og vara þau í um fimm aldir. Þekkt eru þrjú gostímabil frá síðustu 4000 árum. Fyrir eldri hraun eru nákvæmar aldursgreiningar af skornum skammti. Gjóskutímatal fyrir fyrri hluta nútíma byggir á fáum lögum og er því heldur ónákvæmt. Varðandi þann tíma þurfa menn að reiða sig á C-14 aldursgreiningar á koluðum gróðri undir hraunum. Frá tímabilinu 4000-11.000 ár er aldur um 15 hrauna þokkalega þekktur. Vísbendingar eru um fjögur eldvirkniskeið fyrir 5000-8500 árum. Eitt einkenni gosskeiðanna er að þá verða flest eldstöðvakerfin sex á Skaganum virk, yfirleitt eitt í einu. Sprungugos voru ráðandi á síðustu þremur gosskeiðunum. Eina þekkta dyngjugosið varð í Stórabolla í Brennisteinsfjallakerfinu fyrir um 2500 árum.

Eldstöðvakerfið sem kennt er við Fagradalsfjall einkennist af hraundyngjum og stuttum gossprungum. Þar er að finna Þráinsskjöld, eina stærstu dyngju Skagans, Vatnsheiði og nokkrar smádyngjur. Vatnsheiði og hraun norðan í Fagradalsfjalli eru úr hinni frumstæðu bergtegund píkríti. Hraun hafa einnig runnið frá stuttum gossprungum, svo sem Borgarhraun og Beinavörðuhraunin tvö suðvestan Fagradalsfalls. Öll hraunin eiga það sammerkt að vera gömul, flest frá síðjökultíma eða upphafi nútíma. Yngst eru Borgarhraun og Beinavörðuhraunin, en þó eldri en 7000 ára gömul. Segja má að Fagradalsfjallskerfið hafi verið einna minnst virkt af eldstöðvakerfum Reykjanesskaga eftir ísöld hvað tíðni eldgosa varðar. Magn gosefna er þó síst minna en í öðrum kerfum.

Í ljósi þess sem þekkt er til gossögu Reykjanesskaga má telja víst að með gosinu í Fagradalsfjalli árið 2021 sé hafinn nýr kafli. Ekki er hægt að segja að gosið hafi komið verulega á óvart en búast mátti við að til tíðinda færi að draga. Hvenær það gerðist nákvæmlega gat enginn vitað. Tímasetning gossins stemmir ágætlega við það sem vænta mátti miðað við söguna en 781 ár var liðið frá síðasta gosi, árið 1240. Það sem kom meira á óvart var gosstaðurinn en líkt og fyrr segir hafði ekki gosið í Fagradalsfjallskerfinu í meira en 7000 ár. Búast hefði mátt við að gosvirknin hæfist í öðrum eldstöðvakerfum á Skaganum, í kerfum sem hafa verið mun virkari á nútíma. Sýnir þetta líkt og oft áður að erfitt er að segja fyrir um eldgos, hvenær þau verða og hvar.

Reykjaneseldar stóðu yfir árabilið 1210-1240 og Krýsuvíkureldar milli 1151-1188 e.Kr. Í Reykjaneseldum runnu fjögur hraun og einnig gaus að minnsta kosti sex sinnum í sjó. Hraun sem komu upp í hverjum eldum á síðasta gosskeiði þöktu yfirleitt 40-50 km2 lands en þó tvöfalt meira í Brennisteinsfjöllum (95 km2) og var rúmmálið 0,4-0,9 km3 gróflega áætlað. Fagradalshraunið þekur tæpa 5 km2 og er 0,15 km3 að rúmmáli.

Heimildir:
-https://isor.is/gosskeid-a-reykjanesskaga-fyrir-1900-2500-arum-yfirlit/
-Magnús Á. Sigurgeirsson. Kort: Albert Þorbergsson.
-https://www.visindavefur.is/svar.php?id=83009