Flóttamannavegurinn – Rósa Guðbjartsdóttir
Þegar vegurinn var nýlagður. Við hliðið að bandarísku herbúðunum Camp Russel á Urriðakotsholti veturinn 1942, Vífilsstaðir í baksýn. Búðirnar hýstu símavinnuflokk Bandaríkjahers sem lagði símalínur m.a. á Suður- og Suðvesturlandi. Ljósmynd/Richard Meisinger.
„Svokallaður Flóttamannavegur er vegur sem liggur í gegnum Hafnarfjörð, Garðabæ og Kópavog og er notaður í síauknum mæli af þeim sem ferðast milli þessara bæjarfélaga. Með mjög vaxandi umferðarþunga á höfuðborgarsvæðinu á undanförnum árum, uppbyggingu íbúða og atvinnustarfsemi í umræddum sveitarfélögum og aukinni sókn í útivistarsvæðin hefur vegurinn reynst afar mikilvægur. Um fjögur þúsund bifreiðar aka nú Flóttamannaveginn á hverjum sólarhring. En vegurinn er barn síns tíma enda lagður fyrir um 80 árum og hafa litlar sem engar bætur verið gerðar á honum síðan. Um árabil hafa einkum fulltrúar Hafnarfjarðar og Garðabæjar kallað eftir því að Vegagerðin samþykki endurgerð vegarins enda hefur hlutverk hans snarbreyst á skömmum tíma.“
Flóttamannavegur um Kamp Russel á Urriðaholti um 1960.
„Vegurinn er barn sín tíma enda lagður fyrir 80 árum og hafa litlar sem engar breytingar verið gerðar á honum síðan“. Þetta er nú reyndar ekki alveg rétt því bæði hefur vegurinn verið tvöfaldaður síðan og klæddu malbiki, reyndar lélegu.
Flóttamannavegur ofan Hafnarfjarðar árið 2002.
Hér erum verið að tala um merkilega en oft gleymda sögu úr seinni heimsstyrjöldinni á Íslandi. Camp Russell var ein af fjölmörgum braggabyggðum bandaríska hersins, staðsett í hlíðum Urriðaholts í Garðabæ. Stöðin var reist af bandaríska hernum (US Army) stuttu eftir komu þeirra til landsins 1941. Þetta var fyrst og fremst dvalarstaður fyrir fótgönguliðasveitir og stórskotalið sem átti að verja loftrýmið og aðkomuna að Reykjavík og Hafnarfirði.
Camp Russel á Garðaholti. Uppdráttur settur ofan á núliggjandi byggð.
Í hlíðum Urriðaholts mátti þar til fyrir örfáum árum enn finna fjölmargar rústir, hlaðna veggi og grunna undan braggaþyrpingunni. Þegar mest var bjuggu þarna hundruð, ef ekki þúsundir hermanna. Stöðin lá vel við smölun og útsýni yfir flóann, sem gerði hana hernaðarlega mikilvæga til að fylgjast með skipaferðum og hugsanlegum loftárásum.
„Flóttamannavegurinn“ er nafn sem margir kannast við í dag, en það á sér áhugaverða sögu sem tengist beint Camp Russell. Nafnið er dálítið villandi því þetta var í raun hervegur. Hann var lagður af hernum til að tengja Camp Russell og aðrar stöðvar á heiðinni (eins og á Sandskeiði og Hellisheiði) við Hafnarfjörð og Reykjavík án þess að fara þurfi um aðalumferðaræðar. Ein kenningin er sú að vegurinn hafi verið hugsaður sem varaleið fyrir borgarbúa ef ráðist yrði á Reykjavík eða Hafnarfjörð – leið til að flýja bæina upp á heiði. Önnur skýring er einfaldlega sú að hermennirnir notuðu hann til að komast fljótt á milli staða ef þeir þurftu að „flýja“ úr einni stöð í aðra við árás.
Flóttamannavegurinn 2024 þar sem áður var Camp Russel.
Árið 1942 hafi Bandaríkjamenn látið leggja veg frá Vatnsenda að Kaldárselsvegi í Hafnarfirði.
Friðþór segir að í pappírum frá verkfræðideild bandaríska hersins sé vegurinn ýmist kallaður Back Road eða Tactical Road. Um þennan veg hafi herliðið austan Reykjavíkur átt að sækja fram ef til átaka kæmi í Hafnarfirði eða á Reykjanesi, fremur en um Hafnarfjarðarveg sem hefði verið hin eiginlega flóttaleið íbúanna og því ófær fyrir herliðið.
Friðþór segir að vegurinn hafi lengi verið kallaður Setuliðsvegur. Það heiti er meðal annars að finna í Þjóðviljanum í október 1957 þegar sagt er frá því að Skógræktarfélag Reykjavíkur fái til skógræktar hluta úr Vífilsstaðalandi. Sömuleiðis er það heiti að finna í ársriti Skógræktarfélags Íslands 1975.
Vegurinn liggur frá Hafnarfirði, meðfram Urriðaholti, framhjá og upp í átt að Heiðmörk. Í dag vill bæjarstjórn Garðabæjar gera nýja útkeyrslu frá Urriðaholtshverfinu að Flóttamannavegi. Í raun ættu bæjarfélögin tvö að sameinast, loksins, um að gera farveg gamla vegarins að meginleið óþarfa gegnumaksturs um miðbik þeirra og stefna þannig umferð á milli Suðurnesja og Suðurlandsvegar, sem ekki á erindi inn í byggðalögin, um þennan veg og létta þar með umtalsvert bæði á álagspunktum og síaukinni umferð, sem kemur til an vafa með að verða verulegt vandamál innan fárra ára.
Úrbóta þörf á Reykjanesbraut – Ofanbyggðavegur
Eftirfarandi grein birtist í Fjarðarpóstinum 8. okt. 1999. Þar segir m.a.: „Bæjarverkfræðingurinn í Hafnarfirði tjáði sig um Reykjanesbrautina í gegnum bæinn í viðtali við MBL þann 5. okt. s.l.
Þar sagði hann m.a. að ekki sé vænlegt að færa brautina upp fyrir bæinn næstu áratugina vegna lítillar umferðar annarra en Hafnfirðinga eða gesta þeirra og þess vegna sé ofanbyggðavegur engin lausn á aðsteðjandi vanda.
Grein í Fjarðarpóstinum 8. okt. 1999, bls. 6.
Málið er að þegar hafa orðið mörg mjög alvarleg slys á Reykjanesbrautinni í gegnum Hafharfjörð. Brautin er þjóðvegur í þéttbýli. Nær öll umferð um Suðurnes fer í gegnum Hafnarfjörð. Það er ekki svo lítil umferð og hún er ekki öll að og frá bænum, eins og ætla megi á orðum bæjarverkfræðings. Staðreyndin er sú að yfir 80% umferðar um Reykjanesbraut sunnan Hafnarfjarðar er gegnumumferð um bæinn. Ofanbyggðavegur myndi því létta mjög mikið á umferð í bænum. Jafnframt því að færa þjóðveginn út fyrir bæinn þarf að gera ákveðnar úrbætur á núverandi Reykjanesbraut, bæði við gatnamót Hvammabrautar og Öldugötu.
Auk þess sem lagfæra þarf kaflann frá Kaplakrika að Reykdalsbrekku, þ.m.t. gatnamót Lækjargötu, líkt og gert var vestan Kaplakrika. Það er í sjálfu sér ódýr framkvæmd, en myndi þegar draga verulega úr slysahættu.
Það hlýtur að verða nauðsynlegt i náinni framtíð að færa hina miklu og þungu umferð um Reykjanesbraut út fyrir byggðina, hvað sem reiknilikön segja. Núverandi meirihluti hefur ekki viljað ljá því máls, en bæjarverkfræðingur veit betur þótt hann vilji kannski ekki tjá sig á annan veg en meirihlutinn hefur kveðið á um. Úrbætur á núverandi Reykjanesbraut í gegnum Hafnarfjörð geta ekki beðið. Þær þurfa að hefjast strax.“ – Ómar Smári Ármannsson, varabæjarfulltrúi Alþýðuflokksins.
Vegagerðin vill Ofanbyggðarveg
Ofanbyggðarvegur – Sýn Vegargerðarinnar til 2040. Lega Ofanbyggðarvegar er sýnd í gráu en mjög er óvíst um legu hans í gegnum Garðabæ að Arnarnesvegi.
Vegagerðin telur Ofanbyggðarveg milli Hafnarfjarðar og Kópavogs einu leiðina til að létta á umferð á Reykjanesbraut.
Í skýrslu Vegagerðarinnar segir að Ofanbyggðarvegur frá Kópavogi til Hafnarfjarðar sé eina leiðin sem hugsanlega gæti létt umferð af Reykjanesbraut og Hafnarfjarðarvegi.
Í skýrslunni um sýn Vegagerðarinnar á vegi á höfðuborgarsvæðinu til 2040 er m.a. fjallað um Ofanbyggðarveg milli Hafnarfjarðar og Kópavogs en vonir Hafnfirðinga um að af slíkum vegi hafi dvínað mjög á undanförnum árum.
Heimild:
https://www.mbl.is/…/01/24/hvar_er_flottamannavegurinn/
-Fjarðarpósturinn, Úrbóta þörf á Reykjanesbraut, Ómar Smári Ármannsson, 8. okt. 199, bls. 6.
-Skýrsla Vegagerðarinnar, Fjarðarfréttir, Guðni Gíslason, 5. júlí 2018.
Flóttamannavegur – kort.
