Íslenska sauðkindin

Íslenska sauðkindin hefur verið á Íslandi frá landnámi og líklegast er að hún sé komin af norður-evrópska stuttrófukyninu.

Önnur fjárkyn í Evrópu eru með langa rófu. Mörg einkenni íslensku sauðkindarinnar eiga sér hliðstæðu í gamla, norska stuttrófukyninu. Í báðum kynjum koma fyrir litirnir grátt, golsótt, botnótt, svart og mórautt, stutt rófa eða dindill og horn. Sauðkindur eru yfirleitt félagslynd fjölkvænisdýr. Villt sauðfé er gjarnan í litlum hjörðum, færri en tíu, en þó eru dæmi um meira en hundrað kindur saman í hjörð. Hjarðir eru oft kynskiptar þannig að ær og lömb halda saman en hrútar mynda sérstakar hjarðir nema á fengitíma.

Íslenska sauðkindin er eina sauðfjárkynið sem ræktað er að staðaldri á Íslandi. Hún er ein fárra búfjárkynja í heiminum sem hefur haldist nánast algjörlega hrein og óbreytt frá landnámstíma, þar sem hún einangraðist á eyjunni með víkingunum fyrir rúmum 1.000 árum. Kindin er mjög harðgerð, fljót að aðlagast erfiðum aðstæðum og hefur verið undirstaða lífsafkomu í landinu í gegnum aldirnar.

Helstu einkenni og hlutverk íslensku sauðkindarinnar

• Útlit og líkamsbygging: Hún er meðalstór (ærnar vega um 68–73 kg og hrútar 91–100 kg) og tiltölulega smábeinótt. Bæði kynin geta verið hyrnd eða kollótt.
• Tvöfaldi ullarfeldurinn: Ullin er einstök og skiptist í tvö lög: þel (mjúk, fín og einangrandi innri ull) og tog (löng, gróf og vatnsfráhrindandi ytri ull). Þessi samsetning gerir hana fullkomna í hina hefðbundnu íslensku lopapeysu.
• Fjölbreyttir litir: Íslenska féð er þekkt fyrir mikla litadýrð. Litirnir og mynsturmöguleikarnir eru fjölmargir (svo sem hvítt, svart, mórautt, botnótt, grátt og flekkótt).
• Afurðir: Kindin er nýtt sem tvíþætt nytjadýr, bæði fyrir bragðgott og eftirsótt lambakjöt og fyrir hina sérstöku ull.

Kindur eru jórturdýr og klaufdýr. Karlinn heitir hrútur, stundum kallaður bekri eða dorri. Kvendýrið heitir ær eða kind. Afkvæmið heitir lamb, gimbur eða hrútur eftir því hvort kynið er. Landnámsmenn fluttu sauðkindina með sér ásamt öðrum húsdýrum þegar þeir settust að á Íslandi.
Íslenski fjárstofninn er harðger og sterkur. Kindur verða oft um 10 vetra gamlar og eignast yfirleitt tvö lömb á hverju vori. Þau geta þó verið fleiri, allt upp í 3-4 og dæmi eru um að kindur eignist sex lömb. Fé á Íslandi er ýmist hyrnt, hníflótt eða kollótt.

Sauðalitirnir

Íslensku sauðalitirnir eru fjölmargir. Fjáreigendur, ekki síst yngri kynslóðin, hafa alla tíð haldið upp á mislitt fé og það hefur lifað góðu lífi hér á landi.
Á 19. öld fylltust bændur í Evrópu áhuga á því að hreinrækta stofna. Í því fólst meðal annars í að láta kindur verða sem allra líkastar hvorri annarri í útliti og vexti. Þetta varð til þess að víða erlendis var mislitum kindum nánast útrýmt. Þessi ræktunarstefna náði aldrei sömu fótfestu hér á landi. Íslendingar virðast alltaf verið veikir fyrir öllu sem er sérkennilegt og fallegt og því standa þeir betur að vígi hvað varðar litaúrval.

Uppruni litanna

Ef marka má þjóðsögur eru mislitar kindur komnar af hulduhrúti. Sá hrússi var bíldóttur og glæsilegur á velli. Hann kom að Náttfaravíkum í Þingeyjarsýslu þegar fengitími stóð sem hæst. Hrússi gaf sig að ám bóndans og um vorið gerðust þau undur að ærnar eignuðust mislit lömb. Fram að því hafði allt sauðfé hér á landi verið einlitt.
Bónda brá í brún, en hafði þó rænu á því að gefa litaafbrigðunum þau nöfn sem þekkjast enn í dag. Þetta fé, sem síðar dreifðist um allt land, reyndist einnig vera harðgerðara og með meira vit í kollinum en fólk átti að venjast. Þess vegna var það síðar kallað forystufé.

Það var trú manna ef jörð var hvít um fengitímann að flest lömbin yrðu þá hvít um vorið. Ef hún var rauð urðu mörg lömb mórauð, grá og svört, en ef jörð var flekkótt mátti eiga von á mörgum mislitum lömbum.
Mórauði liturinn skipar sérstakan sess í þjóðsögum. Margar sagnir fjalla um mórautt fé og yfirnáttúruleg fyrirbæri. Grátt græðir, svart særir, hvítt gerir hvorugt en mórautt myrðir, segir máltækið. Draugar klæddust líka oft mórauðum fötum.

Nafngiftir

Misjafnt er á milli manna hvort þeir nefna kindurnar sínar eða ekki. Þess eru dæmi að menn sem eigi mörg hundruð kindur gefi þeim öllum nöfn og þekki þær allar með nafni. Eins eru til sagnir um kindur sem hafa lært að hlýða kalli. Hitt er líka til og býsna algengt að menn láti sér nægja að tala um kind númer 949 og lamb númer 603 eða bara þessa flekkóttu þarna. Það þýðir þó engan veginn að þeim þyki eitthvað minna vænt um kindurnar sínar en þeim sem gefa þeim nafn.
Þegar bóndinn ákveður að finna gott nafn á kindina sína hefur hann úr mörgu að velja.

Hægt er að nefna hana eftir lit, útliti, líkamlegum og andlegum eiginleikum, uppruna, atvikum úr ævi hennar, sveitungum, ættingjum, stjórnmálamönnum og mörgu öðru. Oftast er sú aðferð notuð að nefna kindina eftir lit, t.d. Flekka, Eygla, Móra eða Grána, og eftir útliti, t.d. Hyrna, Kolla eða Litla-Ljót.

Nafnavísur

Það hefur lengi þekkst að menn geri það að gamni sínu að raða nöfnum kindanna sinna saman í vísur. Þessar nafnavísur birtust í Frey árið 1919:

Flegða, Héla, Frenja, Dröfn,
Flekka, Sauðarhyrna,
Gletta, Hnúða, Gráleit, Sjöfn,
Gullbrá, Fjóla, Birna.

Bláleit, Hekla, Blökk, Dilkhvít
Bjartleit, Ófríð, Næpa,
Svanhvít, Drífa, Sóley, Hít,
Selja, Bússa, Læpa.

Brúða, Tása, Birta, Snör,
Blíða, Gæfa, Skrudda,
Þoka, Skvísa, Þúfa, Vör,
Þruma, Næla, Budda.

Bóla, Spíra, Bolla, Rösk,
Bylgja, Þota, Sletta,
Skotta, Krúna, Skeifa, Vösk,
Skrúfa, Fjöður, Bletta.

Bjalla, Frekna, Blesa, Grá,

Brúska, Gulla, Þribba,
Sóley, Toppa, Súla, Gná,
Sunna, Trilla, Gibba.

Kríma, Grána, Krulla, Dís,
Krumpa, Hlóra, Svala,
Snotra, Perla, Snoppa, Flís,
Snerpa, Dimma, Vala.

Ófeig, Kisa, Ugla, Svört,
Elding, Rófa, Skella,
Móra, Freyja, Móleit, Björt,
Móbotna og Rella.

Ekki reyndist auðvelt mál
öllum koma í vísu
Eftir sitja Ögn og Nál
og yngri dóttir Skvísu.

Hrútar

Það er flestum bændum kappsmál að eiga sem allra besta hrúta, enda liggur mikið við í ræktunarstarfinu. Einn góður hrútur getur breytt fjárstofninum á bænum mjög til hins betra. Á tímabili voru hrútasýningar ómissandi þáttur í lífi margra bænda. Á mörgum stöðum hafa þær nú verið lagðar niður, aðallega í varúðarskyni vegna smithættu.
Sumir notuðu lambhrúta frekar til ánna, þótt búmönnum þætti það ekki ráðlegt. Víða héldu menn að lömbin yrðu stærri undan lambhrútum en fullorðnum.

Forystufé

Forystufé finnst hvergi í heiminum nema á Íslandi. Það er talið hafa meira vit í kollinum en aðrar kindur og áður fyrr var það tvöfalt dýrara en annað fé. Þetta fé getur leitt fjárhóp og stundum smalamenn í gegnum hríðarbyl, vatnsföll, snjóþekju og aðrar ófærur og er veðurglöggt með afbrigðum.

Ef forystuféð fer síðast frá húsi eða stendur innst í garðanum þegar kindurnar eru settar út er von á stormi, ef ekki er það fyrst út. Forystuféð er ákveðið og kjarkmikið og sagt er að það geti haldið stórum fjárhóp í einum hnapp þegar stormur skellur á, með því að hlaupa í kringum hópinn.

Flest forystufé er þægilegt í umgengni og meðfærilegt, en þó eru á því undantekningar. Sumt forystufé er svo skapmikið að það veldur vandræðum.
Forystufé hefur verið til hér um aldaraðir og alltaf verið í miklum metum. Það hefur það í eðli sínu að fara á undan fjárhópi í rekstri og aðrar kindur fylgja forystufénu. Stundum er forystuféð meira vexti en annað fé og fegurra.

Góður forystusauður fór á undan í slæmri færð og fann bestu leiðina, hann rataði vel í hríðarbyljum og skilaði fé í hús heilu og höldnu. Einnig var forystufé talið veðurglöggt og var það oft tregt til að fara úr húsi ef von var á slæmum veðrum á vetrum.
Forystufé hefur verið órjúfanlegur hluti af sauð fjárhaldi Íslendinga allt frá upphafi byggðar hér á landi. Með harðfylgi sínu, vitsmunum og einstökum forystueiginleikum hefur það margsannað gildi sitt og not, þó sérstaklega við beitarbúskap fyrri tíma.

Fullvíst er talið að fé með hegðunarmynstur íslenska forystufjárins sé hvergi þekkt í heiminum nú á dögum nema á Íslandi. Þessi eiginleiki er því afar fágætur.

Minjar tengjar sauðkindinni

Minjar tengdar sauðkindinni má t.d. nefna selstöðurnar, stekkina, kvíarnar, bólin, fjárgöturnar, fjárborgirnar og fjárréttirnar sem og ótal annað, að ekki sé talað um öll örnefnin. eru meðal allra algengustu örnefna á Íslandi.

Þar sem sauðfé hefur tryggt afkomu þjóðarinnar síðan á landnámsöld endurspeglast það ríkulega í landslaginu. Örnefnin eru ýmist kennd við dýrin almennt, kyn þeirra, aldur eða ákveðna eiginleika.

Helstu flokkar örnefna sem tengjast sauðkindinni
• Sauðafell / Sauðanes / Sauðárkrókur: Orðið sauður (sem í dag merkir oftast geltan hrút) var áður fyrr haft um sauðfé almennt og er mjög algengt í örnefnum.

• Fárfell / Fjárdalur: Vísar til orðsins fé í merkingunni sauðfé.
• Kindarhóll: Þótt orðið kind sé algengt í daglegu tali var það sjaldnar notað í eldri örnefnum en orðin sauður eða fé.

• Hrútafjörður / Hrútafell: Kennt við fullorðna karlkyns kind (hrútinn). Oft tengt fjöllum eða landslagsþáttum sem þóttu minna á hrútshorn eða dýrið sjálft.

• Geldingadalir / Geldingafell: Flestöll örnefni á Íslandi sem kennd eru við geldinga vísa til geldra sauða (en ekki hesta eða nautgripa). Geldingar voru oft settir á sérstök beitilönd eða fjalladali yfir sumarið þar sem þeir þurftu minna eftirlit en ærnar.

• Ærlækur / Ærhóll: Vísar til fullorðinna kvenkyns kinda (áa).
• Gimluklettur / Gimbrahóll: Kennt við gimbur, sem er kvenkyns lamb.
• Lambafell / Lambhagi / Lambatungur: Lamb er gríðarlega algengt í örnefnum. Þetta eru oft svæði nálægt bæjum þar sem lömbum var haldið til beitar eftir sauðburð eða þar sem þau voru vönuð undan ánum.
• Stafn / Réttarholt / Smalaklettur: Mörg örnefni tengjast ekki dýrunum sjálfum beint heldur smölun þeirra, réttum eða afgirtum svæðum (t.d. Kvíaból, Stekkjarflöt – þar sem stökkt var undan ánum).

Heimildir:
-https://saudfjarsetur.is/almennt-um-kindur/
-https://mu.is/animal/islenska-saudkindin/
-https://www.forystusetur.is/is/forystufe/um-forystufe