Pósthestahús á Kotstrandarhól, Vorsabæjarrétt, Drangaborg, Vatnastekkur og Gvendarbrunnur

Sigmar Sigurðsson frá Gljúfri í Ölfusi skráði örnefni á Kotströnd. Þar segir m.a. um meint sæluhús í Kotstrandarhól: „Hóllinn“ er bergeitill austan við hraðbrautina, móts við kirkjuna. Hóllinn er sami og Kotstrandarhóll…

Hann heitir Kotstrandarhóll en er líka þekktur sem Kotstrandarkirkjuhóll. Það á að vera álfabyggð í honum. En ég tók alveg langan tíma að leita að þessu nafni.
Pósthestahúsin eru gamlar grasi grónar tættur norðan við heimreiðina að bænum. Þar hýstu póstarnir hesta sína í póstferðum milli Reykjavíkur og Suðurlands. Gamla þjóðleiðin við Hólinn. Leiðin upp með Gljúfurá frá Kotstrandarhól, upp Langamel, um Grafningsháls; lá þaðan um Grafning og austur yfir Álftavatn hjá Torfastöðum og síðan um Grímsnes og í fleiri uppsveitir.“
Pósthestahús voru sem sagt í Hólnum, Kotstrandarhól. Þar sér enn fyrir tóftum. Póstarnir hafa væntanlega gist á Kotströnd, en geymst hestana sína þarna í aðhaldinu.

Í „Aðalskráningu fornleifa í Ölfusi: Áfangaskýrsla II„, frá árinu 2020 segir um “Pósthestahúsin: Gamlar grasi grónar tættur norðan við heimreiðina að bænum. Þar hýstu póstarnir hesta sína í póstferðum milli Reykjavíkur og Suðurlands,” segir í örnefnalýsingu Sigmars Sigurðssonar.

“Ekki sjást lengur tóftirnar af […] Pósthestahúsum,” segir í athugasemdum við örnefnalýsingu.

Pósthestahúsin voru rúmum 100 m suðaustan við bæ, í jarði heimatúnsins. Tjörnin sem hér var er horfin, fyllt var uppi í hana um miðja síðustu öld með uppmokstri á útihúsum sem eru í norðurhluta bæjarhólsins. Útihúsið er ekki sýnt á túnakorti frá 1918 og mögulega var það fallið úr notkun þá. Gróið tún, milli Þjóðvegar I til austurs og bæjarhúsanna til vesturs. Kirkja er skammt norðar, þar á milli var tjörnin. Hér er búið að vera mikið jarðrask, bæði vegna sléttunar og fyllingar. Hér sést enn þúst í túninu. Hún er um 9 m í þvermál, 0,2 m á hæð og óljós dæld er í henni miðri. Ekki er ólíklegt að hér séu ummerki um Póshestahúsin en heimildamenn voru ekki vissir, allt eins gæti verið um uppmokstur að ræða eða að útihús sé rétti staðurinn. Það er líklegt að mannvist leynist hér undir sverði.“
Hér fara höfundar skráningarinnan greinilega villu vega.

Í „Fuglar og gróður við Suðurlandsveg – Unnið fyrir Vegagerðina vegna breikkunar frá Hveragerði og austur fyrir Selfoss“ frá árinu 2009 er m.a. fjallað um fornleifar við Suðurlandsveg á þessum kafla, en ekki getið um Pósthestahús.

Í „Fornleifaskráning á Suðurlandi vegna mats á umhverfisáhrifum Suðurlandsvegar – Unni fyrir Vegagerðina“ frá 2008 segir m.a.: „Um 70 m SA af þjóðvegi nr. er áberandi hól (Hóllinn/Kotstrandarhóll), í haga. Þar er rúst, 5×6 m (ANA-VSV). Veggir úr grjóti og torfi, 1-2 m breiðir og 0,1 – 0,7 m háir. Dyr eru í SA – horni á suðurvegg. Garðlög eru greinileg að innanverðu og á stöku stað á utanverðum suðurvegg.
Rústin er grafin inn í hallann þannig að norðurveggur er nær allur grafinn niður. Rústin er vel gróin grasi og mosa. Að sögn ábúanda var þarna hesthús, sem enginn hestur toldi í sökum álfa í hólnum. Man hann vel eftir húsinu.
Ekki er hægt aútiloka að húsið sé eldra en 100 ára að stofni til, þó heimamenn telji það yngra.“

Vorsabæjarrétt

Í framangreindri fornleifaskráningu segir: „Um 30 m vestur af hringveginum, í haga, er gerði, 6,5×13 m (A-V). Veggir úr hraungrjóti, 1-1,5 m breiðir og 0,1-0,4 m háir. Dyr eru á gerðinu mót suðri, vestarlega á suðurvegg. Veggirnir eru mosagrónir og botn gróinn grasi.
Vestan við gerðið eru undirstöður undan gaddavírsgirðingu sem liggur í NV-SA.
Þetta eru ungar minjar.“

Í „Fornleifaskráningu vegna tveggja jarðstrengja á Suðurlandi auk vegbóta á Þorlákshafnarvegi“ frá 2015, segir m.a.:
„Talið er að Vorsabær eða Ossabær eins og hann mun hafa verið kallaður sé nokkuð gamall bær þó ekki séu til miklar heimildir um bæinn. Líklegt er að hann hafi verið til á miðöldum og mögulega fyrr. Hveragerðishreppur varð til árið 1946 við klofnun Ölfushrepps. Nafnið Hveragerði á upphaflegt nafn sitt á hverasvæði sem var í landi Vorsabæjar.

Í jarðabók Árna og Páls segir svo um Vorsabæ; „Vorsabær kallast almennilega Ossabær. Jarðardýrleiki óviss, því jörðin tiundast öngvum. Þó var hjer til forna stundum til fátækra nokkuð goldið. Þó var hjer til forna stundum til fátækra nokkuð goldið, so sem í tíundarnafni, og kallaðist jarðareyri; það er nú aldeilis aflagt í næstu 12 eður 14 ár, sem segir um Auðsholt.“
Í Jarðatali Johnsen frá árinu 1847 var jörðin Vorsabær í bændaeign og metin á 30 1/3 hundruð.“
Um réttina norðaustan Vorsabæjar, sunnan Suðurlandsvegur, segir: „Aðhald hlaðið úr hraungrýti. Inngangur er nokkurn veginn á miðri suður hlið. Aðhaldið er hrunið, sigið og mosavaxið og sést í gaddavír á stöku stað á milli steina. Stærð þess er um 17×7 m, veggjahæð er frá 0–0,2 m og veggjabreidd er að jafnaði um 1,5m.“
Frávik m.v. uppgefin hnit í nefndri fornleifaskráningu numu u.þ.b. 240 metrum.

Drangaborg

Í Örnefnalýsingu fyrir Skröggólfsstaði segir: „“Helluvað: Er á hengladalaánni sunnan Smjörþýfis, áður en hún fer að renna í gljúfrin niður fjallsbrekkuna. Vaðið er 5 km norðan við bæ og 2,8 km norðan við Drangaborg. Hengladalsá rennur nokkuð þröngt á þessum slóðum, við efstu brekkuna á Þjóðvegi 1 í Kömbum. Ekki er vitað á hvaða leið vaðið var notað.Árfarvegur árinnar er mjög grýttur og djúpir pyttir við suma steinana. Áin er fremur straumhörð og erfitt að fara yfir hana. Ekki sér til gatna á þessum slóðum.

Þjóðsaga sem ég hefi heyrt hér í Ölfusi hermir. Þegar Karl þræll Ingólfs strauk frá honum af því að hann neitaði að byggja útsker það, sem guðirnir settu Ingólf á (Landnáma). Hann fannst þar, sem nú eru Reykir í Ölfusi. Hann bjó þar síðar. Þegar hann fór huldu höfði átti hann í mestu kröggum. Þá fæddi „kona hans“ son, sem þau nefndu Kröggólf. Hann byggði Kröggólfsstaði.“
Drangaborgin í er annars gróinni lítilli hraunspildu, Drangahólum.

Vatnastekkur

Í örnefnalýsingunni segir um Vatnastekk: „Vatnastekkur er gamall stekkur á Vatnabrekkum, síðar var þar sauðahús, sér enn fyrir,“ segir í örnefnaskrá.

Vatnastekkur er 900 m norðvestan við bæ og tæpum 600 m norðvestan við Vötn. Stekkurinn er fast austan við landamerki Núpa og þar er vírgirðing á merkjum. Að sögn Aldísar Pálsdóttur, heimildamanns, voru sauðahúsin notuð langt fram á 20. öld.
Grasivaxið, slétt tún er allt umhverfis tóftina. Túnið er nýtt til hrossabeitar og er ekki slegið. Tóftin er 23×10 m að stærð, snýr norður-suður og skiptist í tvö hólf. Lýsingin hefst sunnar, í hólfi 1. Það er 12×3 m að innanmáli og snýr norður-suður. Hólfið var líklega stærra en suðurendi tóftarinnar er raskaður, líklega vegan landamerkjagirðingarinnar. Þar var op sem sést illa á yfirborði. Veggirnir eru 0,4-0,7 m á hæð, 2-3 m breiðir og má sjá 2-3 umför af grjóthleðslu í þeim. Ekki sér til jötu eða garða.

Hólf 2 er norðar og var hlaða. Það er 6×3 m að innanmáli og snýr austur-vestur. Ekkert op er þar inn. Veggirnir eru 1 m á hæð að innan en 0,5 m að utan og má sjá 2 – 3 umför af grjóthleðslu í þeim. Víða er tekið að hrynja úr veggjunum. Gólf hlöðunnar er niðurgrafið um 0,3 m. Fyrir VSV tóftina er 0,3 m há upphækkun sem gæti tengst stekknum en öll ummerki hans eru horfin af yfirborði. Líklega var hann rifinn þegar sauðahúsin voru reist eða er hluti af núverandi tóft.“

Gvendarbrunnur

Í sömu örnefnalysingu segir: „Gvendarbrunnur: Uppspretta suður af Vatnabrekkum, sennilega hefur Guðmundur góði vígt hana.“
Gvendarbrunnur er rúma 700 m norðvestan við bæ og 200 m austan við Vatnastekk.
Hraunbrúnin er 3-4 m há og algróin. Vatn seytlar undan henni á nokkrum stöðum og myndar litla tjörn sem sameinast Vatnatjörn. Undan gróinni hraunbrún sprettur vatn upp á nokkrum stöðum og myndar læk sem rennur í Vatnatjörn nokkru sunnar. Stærsta uppsprettan rennur í miðjan lækinn og steypt rör er þar. Minni uppsprettur eru þar víða og svæðið undir hraunbrúninni er mýrlent. Fyrir vestan lækinn er búið að raða steinum ofan á steinsteypt rör og líklega er uppspretta þar líka. Hver þeirra er Gvendarbrunnur er ekki vitað.“

Heimildir:
-Kotströnd – Sigmar Sigurðsson frá Gljúfri skráði.
-Aðalskráning fornleifa í Ölfusi: Áfangaskýrsla III, 2020.
-Fuglar og gróður við Suðurlandsveg – Unnið fyrir Vegagerðina vegna breikkunar frá Hveragerði og austur fyrir Selfoss, 2009.
– Fornleifaskráning á Suðurlandi vegna mats á umhverfisáhrifum Suurlandsvegar – Unni fyrir Vegagerina, 2008.
-Fornleifaskráning vegna tveggja jarðstrengja á Suðurlandi auk vegbóta á Þorlákshafnarvegi, 2025.
-Skröggólfsstaðir – Örnefnalýsing.