Ráðherrabústaðurinn – Guðjón Friðriksson

Guðjón Friðriksson skrifaði um Ráðherrabústaðinn á Facebook 21. júli 2026:

Guðjón Friðriksson.

„Ráðherrabústaðurinn Tjarnargötu 32 í Reykjavík er glæsilegt timburhús. Það var reist af hjónunum Ragnheiði og Hannesi Hafstein árið 1906 en hann gegndi þá embætti ráðherra Íslands fyrstur manna. Raunar var húsið að grunni til komið frá Sólbakka við Önundarfjörð þar sem það hafði verið reist af hvalveiðiforstjóranum Hans Ellefsen. Hvalveiðistöðin var þar ekki lengur til staðar og Ellefsen bauð vini sínum, Hannesi sem verið hafði sýslumaður Ísfirðinga, húsið að gjöf að því er talið er eða til kaups á eina krónu, aðrir segja 5 krónur.

Húsið Sólbakki á Flateyri fyrir miðju – síðar Ráðherrabústaðurinn við Tjarnargötu í Reykjavík. Húsið stóð upphaflega á Flateyri. Það var norski hvalveiðimaðurinn Hans Ellefsen sem byggði það á Sólbakka á Flateyri 1892. Ellefsen hafði þá reist mikla hvalverksmiðju á Flateyri og var hún um tíma eitt af stærri fyrirtækjum landsins. En þegar hvalveiðar tóku að daprast um aldamótin 1900 gaf hann Hannesi Hafstein húsið, eða réttara sagt seldi honum það fyrir 5 kr. Hannes flutti það síðar suður til Reykjavíkur að Tjarnargötu 32 árið 1910 og var það bústaður forsætisráðherra allt fram yfir 1940, en síðasti forsætisráðherrann sem bjó þar var Hermann Jónasson.

Húsið var þá tekið sundur og flutt suður en það hafði verið einlyft bjálkahús með myndarlegum miðjukvisti. Í Reykjavík var húsið endurbyggt með nýju lagi og stóð Rögnvaldur Ólafsson húsameistari fyrir endurbyggingunni. Nú var það gert tvílyft með hærra og brattara þaki en áður og með þremur kvistum eða burstum á framhlið. Að sunnanverðu er fallegur blómaskáli með marglitum glerjum sem nýlega hefur verið endurreistur með svölum yfir. Undir svölum á norðurhlið er drekaskraut sem setur mikinn svip á inngang hússins. Ráðherrabústaðurinn er dæmigert bárujárnssveitserhús en drekaskrautið gefur því þjóðlegan rómantískan blæ.
Eftir að Hannes Hafstein lét af embætti 1909 beitti Björn Jónsson, sem þá tók við embætti ráðherra Íslands, sér fyrir því að Landssjóður keypti húsið í því skyni að gera það að föstum ráðherrabústað. Ráðherrar Íslands sem bjuggu í Ráðherrabústaðnum eftir þetta voru Björn Jónsson 1909-1911, Kristján Jónsson 1911-1912 Sigurður Eggerz 1914-15 og Einar Arnórsson 1915-1917.

Sigurður Eggerz (1875-1945) var íslenskur lögfræðingur, stjórnmálamaður, bankastjóri, rithöfundur, ljóðskáld og leikskáld. Hann var forsætisráðherra Íslands 21. júlí 1914 til 4. maí 1915, og frá 7. mars 1922 til 22. mars 1924. Hann var alþingismaður 1911-1915, 1916-1926 og 1927-1931, fjármálaráðherra 1917-1920 og var einn af stofnendum Sjálfstæðisflokksins árið 1929. Sigurður var bankastjóri Íslandsbanka frá 1924-1930.
Hann útskrifaðist úr lagadeild Háskólans í Kaupmannarhöfn 1903.
Sigurður sóttist eftir borgarstjóraembættinu í Reykjavík árið 1920, en tapaði í almennum kosningum fyrir Knud Zimsen.

Jón Magnússon, sem myndaði fyrsta íslenska ráðuneytið 1917 og bar því fyrstur heitið forsætisráðherra, kaus ekki að flytjast í Ráðherrabústaðinn en fékk hann samráðherrum sínum til bústaðar. Meðal þeirra var Sigurður Eggerz sem hafði búsetu á efri hæðinni allt til ársins 1926 en hann var forsætisráðherra á árunum 1922-1924. Frá 1926 til 1942 bjuggu allir forsætisráðherrar í Ráðherrabústaðnum. Þeir voru Jón Þorláksson 1926-27, Tryggvi Þórhallsson 1927-32, Ásgeir Ásgeirsson 1932-34 og Hermann Jónasson 1934-42. Íbúð þeirra var á efri hæðinni en stofurnar á neðri hæð voru opinberar móttökustofur. Skrifstofa forsætisráðherra var í hornherberginu næst innganginum.
Þegar utanríkisráðuneytið var stofnað 1944 var Ráðherrabústaðurinn afhentur því og var hann upp frá því notaður sem móttökuhús untanríkisráðherra og ríkisstjórnar. Þar fóru fram veislur, hóf og móttökur og samningaviðræður margs konar. Má þar nefna viðræður við Bandaríkjamenn um endurskoðun herverndarsamnings 1956, viðræður við Breta, Þjóðverja og fleiri þjóðir í landhelgisdeilunum 1960, 1972-1973 og 1975-1976. Einnig voru í húsinu undirritaðir ýmsir viðskiptasamningar við erlend ríki og þar ræddi ríkisstjórnin við aðila vinnumarkaðarins í kjaradeilum. Allt fram til 1972 hafði ríkisstjórnin opið hús í Ráðherrabústaðnum 17. júní fyrir gesti og gangandi.
Árið 1956 urðu nokkur tímamót í sögu Ráðherrabústaðarins. Þá stóð fyrir dyrum fyrsta opinbera heimsókn erlends þjóðhöfðingja til Íslands á lýðveldistímanum. Þetta voru dönsku konungshjónin, Friðrik IX og Ingiríður, og þótti mjög áríðandi að hafa móttökurnar sem höfðinglegastar.

Friðrik 9. (1899 – 1972) var konungur í Danmörku frá 20. apríl 1947 til dauðadags. Hann er faðir fyrrverandi þjóðhöfðingja Danmerkur, Margrétar 2.

Ákveðið var að þau skyldu búa í Ráðherrabústaðnum. Hann var því rækilega gerður upp, keypt ný húsgögn og veggir prýddir listasverkum eftir fremstu listamenn þjóðarinnar. Á efri hæðinni var íbúð konungshjónanna.
Á næstu árum sóttu aðrir þjóðhöfðingjar á Norðurlöndum Ísland heim og bjuggu í Ráðherrabústaðnum. Einnig bjuggu þar ýmsir aðrir tignir gestir og erlendir ráðherrar sem sóttu landið heim. Má þar nefna David Ben Gurion fyrsta forsætisráðherra Ísraels 1962, Filippus erkihertoga 1966 og Helmut Schmidt kanslara V-Þýskalands 1977. Síðasti erlendi þjóðhöfðinginn sem gisti í húsinu var Kekkonen Finnlandsforseti 1977.
Skömmu fyrir 1980 komst Ráðherrabústaðurinn aftur í umsjón forsætisráðuneytisins. Gagngerar endurbætur fóru fram á honum með reglulegu millibili, meðal annars nú nýlega. Enn gegnir Ráðherrabústaðurinn miklu hlutverki sem móttökuhús og fundastaður á vegum ríkisstjórnar Íslands.“

Árið 1936 eða 1938, líklega opinber heimsókn Kristjáns X Danakonungs eða Friðriks krónprins. Ljósm: Ólafur Magnússon.