Saubæjarsel – Öxnarlækjasel

Í „Aðalskráningu fornleifa í Ölfusi: Áfangaskýrsla II“ frá árið 2017 er m.a. fjallað um selin í Seldal á Kömbnum, þ.e. Saurbæjarsel (sunnar) og Öxnalækjarsel (norðar). Ekki móta fyrir stekkjum í nálægð seljatóftanna, auk þess sem vatn hefur verið þarna að skornum skammti. Þó hefur ekki verið langt í Hengladalsána skammt ofar því hún rann mun sunnar niður Kambana áður en núi Kambavegurinn var lagður 1972.

Í Fornleifaskráningunni segir: „Seldalur: Gróin laut í Hrauninu. Þar sér enn fyrir tóftum. Selið var frá Saurbæ,“ segir í örnefnaskrá. Í dalnum var einnig sel frá Öxnalæk. Í örnefnalýsingu þess bæjar segir: „Rétt fyrir innan Skyggni hefur verið sel frá Öxnalæk, í Öxnalækjarlandi. Ögmundur man eftir að hafa séð þarna grjóttóft, þegar hann var barn. Líklega má sjá tóftina enn. Selið er í Öxnalækjar-Seldal.“

Í skýrslu Fornleifaverndar ríkisins, nú Minjastofnunar Íslands, Hengill og umhverfi segir: „Öxnalækjar-Seldalur liggur austan í Hellisheiðinni. Dalurinn er rétt ofan við þjóðveginn þar sem hann liggur ofan af heiðinni og niður að Hveragerði. Vegurinn liggur í fyrstu til norðurs en síðan er á honum U-beygja og stefnir hann eftir það til suðurs á kafla.“ Selið er 3,6 km norðvestan við bæ, þjóðvegur 1 er um 200 m austar. Hér eru tvö sel, annað sunnan í dalnum og hitt norðan í honum. Hér er fremur um gróið vik en dal að ræða sem liggur austurvestur.

Dalurinn, eða vikið, er vaxið grasi og lyngi. Hann er um 35-50 m breiður og austarlega liggur grasivaxinn hraunhryggur þvert fyrir dalinn. Sunnan megin í dalnum eru tvær stakar tóftir og aðrar tvær norðan megin.
Í skýrslu Fornleifaverndar sem gerð var 2008 segir: „Dalurinn liggur í austur-vestur, tvær tóftir liggja utan í norðurhlíð dalsins og tvær í suðurhlíðinni.Nyrst og vestast er lítil tóft, um 5,3mx4,7m að stærð, grasi gróin og mosavaxin. Tóftin liggur utan í mosavaxinni hraunbrún sem myndar einn vegg mannvirkisins. Op í austur.

Glittir í hleðslusteina i veggjum. Um 4m austar er önnur tóft, 7,4mx5,6m að stærð. Hún liggur NA-SV með op á NV- langhlið. Tóftin er grasi gróin og mosavaxin. Það glittir í stöku steina í veggjum. Vegghæð er um 50 cm. Um 27m í NNA, hinum megin í þessum litla dal er þriðja tóftin og sú stærsta. Hún er 9,5mx6,5m að stærð, liggur sem næst A-V, með inngangi á suðurhlið. Greina má þrjú hólf. Tóftin er grasi gróin og mosavaxin. Við hlið þessarar tóftar, um 1,6m SA við hana, er fjórða tóftin. Hún er 4,5mx4,5m að stærð og nánast alveg hringlaga. Eitt hólf greinanlegt og inngangur að vestan. Tóftin er grasi gróin og mosavaxin. Glittir í stöðu steina í veggjum. Vegghæð um 40 cm.“ Litlu er við þessa lýsingu að bæta.

Hér er hverri tóft gefin bókstafur til aðgreiningar og númer Forneifaverndar er í sviga þar aftar. Tóftir A og B eru sunnar í dalnum. Til vesturs er tóft A. Hún er um 5×5 m að stærð, einföld og hlaðin upp að hraunbrúninni til suðurs sem myndar hluta af þeim vegg. Það glittir í óljóst op til austurs og vesturs, meðfram hraunbrúninni. Veggirnir eru grjóthlaðnir og það glittir víða í grjót án þess að um skýr umför sé að ræða. Veggirnir eru 0,2-0,5 m á hæð. Óljóst mótar fyrir hólfaskiptingu inni í tóftinni en það gæti einnig verið hraun eða steinar. Tóft B er 5 m austar. Hún er 8×5 m að stærð, snýr NNA-SSV og er einföld. Hún er byggð að hraunbrúninni til suðurs. Veggirnir eru grjóthlaðnir, 0,4-0,6 m á hæð og 1-2 m á breidd. Þeir eru algrónir lyngi og mosa. Op er til norðvesturs, á langhliðinni þar. Tóftir C og D eru rúmum 25 m NNA í dalnum. Tóft C er vestar. Hún er 8×7 m að stærð og skiptist í þrjú hólf. Veggirnir eru 0,3-0,6 m á hæð, grjóthlaðnir og algrónir. Þeir eru hæstir að innan til norðvesturs. Hólf 1 er austast. Það er 3×1 m að innanmáli og opið til suðurs. Hólf 2 er vestan við hólf 1. Það er 2×2 m að innanmáli og ekkert op sést á yfirborði.

Hólf 3 er sunnan við hin hólfin. Það er 2×1 m að innanmáli en skil á milli hólfa eru óljós á köflum. Það snýr austur-vestur, er L-laga og sveigir til norðurs, vestast í tóftinni. Mikið hrun er inni í tóftinni sem er algróin. Tóft D er 3 m austan við tóft C. Hún er 4×4 m að stærð, einföld og grjóthlaðin líkt og allar hinar tóftirnar. Op er á miðjum vesturvegg. Þeir eru 0,3 m á hæð. Fyrir austan tóftirnar „lækkar“ dalurinn og þar er óljós brún eða hryggur sem getir er hér ofar. Allar tóftirnar eru álíka að gerð og ástand þeirra svipað.“
Ofanverð landamerki bæði Saurbæjar og Öxnarlækjar lágu um Seldal og ekki er ólíklegt að bæirnir hafi haft þar selstöðu um tíma. Þekkt er að einstakir eldri bæir hafi haft selstöður sína á landamerkjum til að undirstrika eignarhald þeirra á landinu.

Heimild:
-Aðalskráning fornleifa í Ölfusi: Áfangaskýrsla II, Reykjavík 2017.
-Skýrsla Fornleifaverndar, Hengill og umhverfi, 2008.