Skráðar heimildir versus raunverulegar vettvangsheimildir
Jafnan er þess gætt að vitnað sé í skráðar heimildir um nýskrif við hinu og þessu þegar Háskólasamfélagið er annars vegar. Nemendunum er t.d. kennt að setja ekkert á blað, nema þeir geti vitnað í skráðar heimildir. Sjálfstæð öflun nýrra heimilda eða hrakning skráðra heimilda er yfirleitt ekki metin að verðleikum.
Háskólalært fólk virðist forðast sjálfstæða heimildaleit, t.d. á vettvangi a.m.k. að fenginn reynslu. Það dirfist heldur ekki að efast eða gagnrýna áður skráðar heimildir, jafnvel þótt þær virðist augljóslega rangar. Málið er að áður skráðar heimildir þurfa alls ekki að vera réttar, eins og dæmin sanna. Í því sambandi má nefna svonefnd „Tyrkjabyrgi“ í Sundvörðurhrauni við Eldvörp.
Byrgin í Sundvörðuhrauni – uppdráttur ÓSÁ.
Eftir að byrgin þau endurfundust seint á 19 öld., frásögn um þau og tilgátur um tilvist þeirra komu fram í ferðabók og „heimildin“ endurtekin í tímaritsgreinum og síðar sjónvarpsþætti var orðið augljóst að hleðslurnar í hraunkantinum höfðu verið gerðar í því skyni að Grindvíkingar ætluðu að nota þau sem skjól ef og þegar „Tyrkir“ snéru aftur til bæjarins – slík var hræðslan við heimsókn við ógnvaldinn u.þ.b. 250 árum fyrr. Þegar „Tyrkjabyrgin“ eru hins vegar skoðuð með hliðsjón af gerð þeirra, stærð, staðsetningu og ástand þjóðlífsins á svæðinu 17. og 18. öld, hljóta að vakna spurningar um tilgang þeirra.
Sundvörðuhraun – byrgi.
Og þegar við bætist fróðleikur um aðrar sambærilegar nálægar minjagerðir, s.s. fiskbyrgin ofan Húsatófta, fiskbyrgin í Strýthólahrauni á Þórkötlustaðanesi, fiskbyrgin á og við Nótarhól við Ísólfsskála, fiskbyrgin á Selatöngum, fiskbyrgin austan Herdísarvíkur, og þær bornar saman við þau virðist augljóst í hvaða tilgangi byrgin voru hlaðin. Á framangreindum öldum ríkti vægt að sagt volæði á sunnanverðum Reykjanesskaganum, Skálholtsstóll átti nánast allar útvegsjarðirnar og íbúarnir, sem flestir buggju við ómegð með bágan kost, voru nánast þrælar á skipum stólsins.
Óraskað og áður óskráð byrgi í Eldvörpum (sem eru væntanlega ekki til því engar skráðar heimildir eru til um þau?).
Það væri því ekki að undra ef einhverjir árræðranna stingu undan einu og einum fiski og bæru hann upp í byrgi í hrauninu ofanverðu til að geta síðar sótt í þegar hungrið svarf að?! Hafa ber í huga að fleiri sambærileg byrgi og er að finna í „Tyrkjabyrgjunum“ eru til staðar í Eldvarpahrauninu, auk annarra mannvistarleifa er styrkja þá tilgátu að þarna hafi verið um fiskgeymslubyrgi að ræða. Við þau er m.a. hlaðin refagildra, en slíkar gildrur voru jafnan hlaðnar þar sem matvæli voru innan seilingar. Þá má vel sjá, ef vel er að gáð, hvernig þeir/þau síðustu sóttu fisk í byrgin skildu við þakhellurnar, án þess að hirða um að lagfæra þær til fyrra horfs. Slíkt má jafnan sjá við leifar hlaðinna refagildra eftir að skotvopnin komu til sögunnar.
Litla-Botnssel er dæmi um ranglega skráða fornleif í fornleifaskráningu, bæði vegna þessa að tilvísun um staðsetningu var röng auk þess sem skráningaraðilinn fann hana aldrei.
Fræðafólk vitnar yfirleitt í skráðar heimildir, gjarnan ritaðar. Flest gerir það athugasemdalaust þótt augljóst megi virðast að sumar heimildarnar eru í besta falli ótrúverðugar, ef ekki beinlínis rangar.
Strandarheiði – fjárborg; óskráð.
Þá er í skrifum oftlega stuðst við skráðar heimildir, t.d. við fornleifaskráningar. Það gerir það jafnan að verkum að u.þ.b. 40% minja á tilteknum svæðum fær nákvæmlega enga athygli, þrátt fyrir raunverulega tilvist þeirra. Dæmi um slíkt má nefna fjárborgirnar þrjár ofan við Staðarborgina á Vatnsleysuströnd. Þeirra var hvergi getið í skráðum heimildum og rötuðu því ekki inn í nýlega fornleifaskráningu af svæðinu.
Brunntorfufjárskjóls er ekki getið í skráðum heimildum Fornleifaskrár Hafnarfjarðar. Samt er það á þeim stað, sem það er.
Örnefnalýsingar eru oftast skráðar eftir einum eða örfáum öðrum aðilum. Hann eða þeir hafa jafnan lítið um lýsingar að segja, vísa jafnan í skráðar heimildir, en allt þar fyrir utan virðist ekkert vera til. Undantekningar eru þó til góðs, þar sem þó er vitnað í áður óskráðar minjar, sem voru aflagðar löngu fyrir tíð hlutaðeigandi heimildarmanna, eða minjar, sem voru þá í nýtingu, en þóttu ekki sérstaklega í frásögu færandi. Slíkar heimildir eru, einhverra hluta vegna, sjaldnast taldar marktækar.
Stórhöfðaskjól – dæmi um óskráða fornleif í umdæmi Hafnarfjarðar.
Ágætt dæmi um slíkt eru selsminjarnar. Einungis u.þ.b. þriðjungi þeirra er getið í skráðum heimildum, þriðjungur finnst eftir áður óskráðum viðtölum við fólk, sem þekkir vel til staðhátta, og þriðjungur finnst auk þess við leitir eftir fyrirliggjandi óskráðum örnefnum. Sjaldnast ratast síðarnefndu upplýsingarnar í heimildaskrár, enda virðist starfsfólk opinberra minjastofnana, að því er virðist, nánast áhugalaust um þá miklu þekkingu er áhugafólk um fornminjar býr í raun yfir. Dæmi: Hafnarfjarðarbær hefur hælst af því að hafa skráð „allar“ fornminjar í umdæminu. Staðreyndin er reyndar sú einungis u.þ.b. 60 % þeirra hafa í raun veru skráðar, auk þess sem u.þ.b. 20% „skráðra“ fornminjar eru ranglega skráðar sem slíkar. Fornleifastofnun virðist engar áhyggjur hafa af slíkri mis- eða vanskráningu.
Sæluhúsið og „áningahúsið“ við Gamla Þingvallaveginn.
Áhugaverð er skráningin á leifum áningahússins við Gamla Þingvallaveginn. Húsið það var hlaðið úr tilhöggnu grjóti í tilefni komu Danakonungs 1907, gamla reiðleiðin var gerð vagnfær og vörður vor hlaðnar skv. fyrrum konunglegri tilskipan (þar sem m.a. var tilgreint sérstaklega að „vörðuvísar“ við varðaðar þjóðleiðir ættu að snúa til norðurs). Konungur nýtti sér reyndar ekki hið fyrirummiklahafða áningahús, en dáðist hins vegar af útsýninu frá því yfir Þingvallasvæðið á reiðkjóta sínum.
Gamli Þingvallavegur; sæluhúsið (t.v) og áningahúsið (t.h).
Þegar hins vegar staðsetning nefnds áningahúss er skoðuð er augljóst að þar hefur verið fyrir önnur eldri sæluhústóft, byggð úr torfi og grjóti. Þeirrar tóftar er hins vegar hvergi getið í skriflegum heimildum, hvorki í samhengi við Gamla Þingvallaveginn frá 1907, né í eldi heimildum. Ef saga þessa „Þingvallavegar“ er skoðuð er þó ljóst að gerð hans hófst á ofanverðri 19. öld. Hvers vegna skyldu vegagerðarmennirnir á þeim tíma ekki hafa gert sér athvarf á háleiðinni, þar sem steinhlaðna sæluhúsið var síðar byggt? Og spyrjandi um heimildirnir af tóftunum; þær liggja bara þarna fyrir fótum manna og dýra, fyrir alla þá/þau er vilja og hafa áhuga á slíkum minjum.
Leyfum nýnemum Háskóla Íslands að feta sína eigin rannsóknarleiðir – fordómalaust…
Selsvellir – uppdráttur ÓSÁ.
FERLIRshöfundi leiðist gjarnan þegar fræðafólk virðist svo upptekið af sjálfu sér við að vitna í eigin hæpnar skráðar heimildir eða lærifeður þeirra að allt annað, sem engu minna máli virðist skipta, er látnar liggja óskipar hjá garði.
Heimildir:
-https://skrif.hi.is/ritver/skraning-heimilda/
-https://www.ru.is/bokasafn/heimildavinna/apa-stadallinn/munnlegar-heimildir/
-https://is.wikipedia.org/wiki/Heimild
