Svartagil – Múlakot

Hér verður fjallað um tvo bæi í ofanverðri Þingvallasveit til forna, þ.e. Svartagil og Múlakot.

Svartagil

Svartagil er eyðibýli og stórt gljúfur í Þingvallasveit, staðsett við suðvestanverðar rætur Ármannsfells. Það er staðsett í krika undir Ármannsfelli framan við samnefnt gil og er umlukið Sláttubrekkum í vestri og Bæjarfelli í austri. Eyðibýlið er kennt við gilið og stendur það framan og neðan við gilið. Austan við Svartagil er annað gil sem nefnist Klömbrugil. Staðurinn liggur tæpa 7 kílómetra frá Þingvallabænum og afleggjarinn þangað beygir út af Kaldadalsvegi til vinstri, skammt frá Skógarhólum. Samkvæmt munnmælum hét bærinn áður Vegghamrar. Svartagil var lengst af hjáleiga frá Þingvallabænum. Vitað er um búsetu þar allt frá upphafi 17. aldar. Byggðin var þó mjög stopul vegna lítilla landgæða í hrauninu.
Síðasti bærinn sem búið var í á staðnum brann til kaldra kola í október 1957. Þar með lagðist búseta endanlega af.

Sjálft Svartagilið er um 2,5 kílómetra langt. Það teygir sig djúpt inn í Ármannsfellið, norðan við Stórhól. Leysingafarvegur liggur um gilið og fínna má vatnsuppsprettu við gilsmynnið.

Vitað er um búsetu í Svartagili allt aftur til upphafs 17. aldar. Þá var staðurinn sel frá Þingvöllum. Síðar uppbyggð sem kot og stundum í byggð, en oftast í eyði. Ekki er óhugsandi að mannabyggð hafi verið í Svartagili löngu fyrr, þótt engar ritaðar heimildir geti þess. Samkvæmt munnmælum var eldra nafn bæjarins Vegghamrar, sem fyrr getur.

Svartagil var lengst af hjáleiga í óskiptu landi Þingvallabæjar en átti slægjur í Mýrarkrók og skógarnytjar í Bolabás. Fjárhús [beitarhús] átti hjáleigan á 19. öld við eyðibýlið Múlakot undir Fjárhúsamúla og stekkur bæjarins var í Stekkjardal ofan í Bæjarfelli. Svartagil varð síðar sjálfstætt býli eftir þjóðgarðmyndun. Eftir brunann voru bæjarhúsin rifin ári síðar. Þar eru nú einungis óljósar tóftir.

Bæjarhús Svartagils á 20. öld hafa staðið í túnjaðrinum við rætur Sláttubrekkna.

Stórt fjárhús var við bæjarhlaðið, þar sem akslóðinn endar nú. Bæjarlækurinn rennur um túnið norðan bæjarhúsana og fram hjá hringmynduðum bletti er nefnist Tunga. Það er að öllum líkindum manngerður rústahóll og vel má vera að eldri bæir í Svartagili hafi verið reistir þar. Ræktað tún er ríflega sex hektarar að flatarmáli og framan við það er talsvert mýrlendi. Lágur garður umgirðir nyrðri hluta túnsins og í austri er það afmarkað af lækjum úr Svartagili og Klömbrugili.

Svartagil var áður nálægt helstu alfaraleiðum til Þingvalla. Það er skammt frá upphafi Gagnheiðarvegar, sem liggur yfir Gagnheiði, og kippkorn norðan leiðarinnar yfir Leggjabrjót. Akslóði liggur frá Svartagilsbænum meðfram Bæjarfelli og sameinast brátt alfaraleiðum undir Ármannsfelli nálægt Skógarhólum.

Við skoðun Svartagils 2026 blasti fyrst fyrir gróinn bæjarhóllinn. Í honum hafa greinilega verið matjurtargarður og útihús. Bæjarlækurinn rennur vestan við tóftirnar og hefur safnast í tjrön í túninu sunnan þeirra. Þar á bakkanum mótar fyrir fyrrgreindum, nánast jarðlægum, rústarhól

Slóði liggur frá bænum að Stekkjardal. Þar nyrst í dalnum eru stekkjartóftir. Við skoðun á þeim virtist sem stekkurinn hafi verið byggður síðar upp úr tóftum eldri selstöðu. Greina má þar þrjár byggingar. Sú vestasta, og heillegasta, virðist hafa verið endurnýtt sem og hluti úr annarri fast austan hennar. Enn austar virðist vera lítil bygging, greinilega mjög forn. Þar gæti fyrrum hafa verið eldhúsið í meintu seli. Þekkt er að fyrrum minjar hafi verið endurnýttar að teknu tilliti til nýrra þarfa.

Svartagil í frumheimildum

Svo segir í máldagakveri Odds biskups Einarssonar frá um 1600 (AM 66 a 8 vo.): „Miðfell 20 # jörð forðum, Sk[álholtskirkjujörð]. Kúg. nú ekke[rt]. Mjóanes b.b. 5 Vatnskot og Brandskot, hjáleigur frá Þingvöllum. Svartagil er sel frá Þingvöllum, stundum byggt en oftast í eyði. Brúsastaðir, Kárastaðir, Stíflisdalur eru kirkjujarðir frá Þingvöllum. Skálabrekka b.b. Item Heiðarbær. Nesjar veit ég ekki hvört þangað liggur eða til Úlfljótsvatns.“

Svo segir í Jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalíns frá 1711, bls. 367: „Svartagil, hjáleiga frá Þingvallnastað, bygð í staðarins landi. Dýrleikinn er óviss. Ábúandinn Jón Jónsson. Landskuld er xl álnir og hefur svo verið í 27 ár, þar fyrir var landskuld xxx álnir, því kotið var þá bygt upp úr eyðibýli, og stóð sú xxx álna landskuld um 5 ára tíð, en þá kotið ræktaðist upp, var landskuldin framfærð.““

Múlakot

Múlakot í Þingvallasveit (einnig kallað Mosastaðir) er eyðibýli og sögulegur staður staðsettur innan Þjóðgarðsins á Þingvöllum. Múlakot er undir Ármannsfelli. Það er staðsett í krika vestan Fjárhúsamúla og dregur nafn sitt af honum. Vestan Múlakots eru Skógarhólar og þar fyrir neðan er Þingvallarétt. Rústirnar liggja í krika vestan við Fjárhúsamúli og suður af Sleðási, rétt undir hinu þekkta Ármannsfelli. Samkvæmt Jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalíns var kotið aðeins byggt í eitt ár í kringum 1680–1681. Bærinn var upphaflega reistur og útbúinn upp úr fjárhúsum frá Svartagili, sem þá var komið í eyði. Vestan við rústir Múlakots eru Skógarhólar og skammt neðan við þá er gamla Þingvallaréttin. Á svæðinu má sjá greinilegar leifar og tættur af tveimur fjárhúsum sem snúa norður-suður og tilheyra líklega 19. eða 20. öld. Staðurinn var sögulega talinn hjáleiga frá Þingvöllum.

Í Múlakoti ber helst á framangreindum tveimur fjárhúsum frá 19. eða 20. öld. Bæði snúa þau frá norðri til suðurs og er það eystra talsvert smærra. Vestara fjárhúsið skiptist í tvennt og hefur hlöðu við norðurgaflinn. Við norðausturhorn þess vottar fyrir eldra mannvirki, afar litlu, sem gæti hafa verið 17. aldar bærinn.
Mannvirki þessi standa innan eða ofan á sporöskjulaga garðlagi sem mælist um 32×40 metrar að stærð. Ekkert er vitað um aldur þess eða hvort það hafi yfir höfuð verið reist samtíma Mosastöðum. Garðlagið er áhugavert sökum þess hve fáar hliðstæður það hefur í Þingvallasveit.

Litlar sem engar fornleifarannsóknir hafa farið fram í Múlakoti, sem var friðlýst árið 1927, utan vettvangsathugana. Staðurinn gæti þó veitt mikilvæga innsýn í byggðarsögu Þingvallasveitar. Má í því samhengi nefna að í 14. kafla Hænsna-Þóris sögu hafi alþingi verið haldið undir Ármannsfelli eitt árið og er þess einnig getið í kirknatali Páls Jónssonar frá um 1200. Í einni útgáfu kirknatalsins frá 17. öld (Stockh. Papp. 8:vo nr. 25) er sagt að kirkja hafi staðið undir Ármannsfelli og sjáist tóftir hennar þar enn. Langsótt gæti reynst að kanna sannleiksgildi þessara frásagna – og eru hér líklegast jarðbundnari útskýringar undir sverði – en þó er eitthvað sem tengir þinghald við rætur Ármannsfells og hægt væri að kanna nánar.

Við skoðun á Múlakoti 2026 virtist fjárhúsið (beitarhúsið) frá Svartagili hafa verið byggt inn í eldra bæjarstæði Múlakots. Veggir beitarhússins að vestanverðu virðast nýrri en þeir að austanverðu, sem virðast hafa verið leifar kotsins. Að framan er getið fjárhústóftar austan við beitarhúsið frá Svartagili. Sú fjárhústóft er augljóslega mun eldri en beitarhúsið. Út frá henni til suðurs er hlaðinn leiðigarður, nú að mestu gróinn.

Múlakot í frumheimildum
Svo segir í Jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalíns frá 1711, bls. 366–367: „Múlakot er kallað örnefni upp undir Ármannsfelli austan fram, það var fyrir 30 árum bygt um eins árs tíð, og var þá bygt upp úr fjárhúsum frá Svartagili. Aldrei meinast þar fyrri bygð verið hafa, og ekki nema um þetta eina ár, hefur það og allajafna síðan í auðn verið. Svartagil var þetta ár í eyði, og hafði Múlakots ábúandinn það þá til slægna, og því meinast landskuldin og leigukúgilda fjöldinn þar þá verið hafa hið sama sem nú er á Svartagili. Þetta kot hefur og verið kallað Mosastaðir [þessi setning er rituð út á rönd].“

Pétur J. Jóhannsson frá Skógarkoti, síðar bóndi á Gjábakka og Mjóanesi, segir svo í Þingvallaþönkum sem hann ritaði í kringum 1980–1985: „Á múlanum sem [Múlakot] og fjárhúsin voru undir, hef ég heyrt fleiri en eitt nafn. Básmúli, Kotmúli og Fjárhúsamúli. Væri ekki rétt að nefna hann eftir hollvætti sveitarinnar og kalla hann ÁRMANNSMÚLA. Munnmæli herma, að oft hafi sézt ljós í hlíðinni fyrir ofan Skógarhóla og óvenju bjartar stjörnur skinu yfir Ármannsfelli.“
Pétur merkti múlann, er hann kallaði Húsmúla, inn á útprentaða loftmynd á 9. áratug síðustu aldar við núverandi staðsetningu. Sú loftmynd, eins dýrmæt og hún er, sem afhent var Þjóðgarðinum á Þingvöllum og Örnefnastofnun, virðist því miður með öllu glötuð.

Þrátt fyrir allt framangreint eru bæði Svartagilsbærinn og Múlakot ranglega skráð inn á hinu opinberu kort.

Heimildir
-Ásgeir Jónasson. (1939). Örnefni í Þingvallahrauni. Árbók Hins íslenzka fornleifafélags 1937-1939, 147–161.
-Guðmann Ólafsson. (1982). Afréttur Þingvellinga. Athugasemdir og viðbætur [Guðrún Þóra Guðmannsdóttir skráði]. Örnefnastofnun Íslands.
-Kristján Jóhannsson. (e.d.). Örnefni í Hrauntúnslandi og afrétti Þingvallahrauns [Óbirt efni]. Örnefnastofnun Íslands/Þjóðgarðurinn á Þingvöllum.
-Pétur J. Jóhannsson. (e.d.). Þingvallaþankar og lýsing eyðibýla. Örnefnastofnun Íslands.
-Þorsteinn Bjarnason. (e.d.). Afréttur Þingvallasveitar. Örnefnastofnun Íslands.
-AM 66 a 8 vo.
-Björn Pálsson. (1979). Þingvalla- og Úlfljótsvatnssóknir. Í Árnessýsla. Sýslu- og sóknalýsingar Hins íslenzka bókmenntafélags 1839-1843 og lýsing Ölfushrepps anno 1703 eftir Hálfdán Jónsson (bls. 171–192). Sögufélag.
-Gunnar Þórisson & Pétur J. Jóhannsson. (1983). Þingvallasveit, sveitarlýsing. Í Sunnlenskar byggðir III (bls. 171–216). Búnaðarsamband Suðurlands.
-Jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalíns. 2. bindi: Árnessýsla. (1981). Sögufélag.
-Kristján Jóhannsson. (e.d.). Örnefni í Svartagilslandi [Óbirt efni]. Örnefnastofnun Íslands/Þjóðgarðurinn á Þingvöllum.
-Svartagil. (e.d.). [Heimildamaður ókunnur, Guðjón Friðriksson skráði]. Örnefnastofnun Íslands.
-Diplomatarium Islandicum. Íslenzkt fornbréfasafn, sem hefir inni að halda bréf og gjörninga, dóma og máldaga, og aðrar skrár, er snerta Ísland eða íslenzka menn. (1923) (12. bindi). Hið íslenzka bókmenntafélag.
-Gunnar Grímsson. (2024). Týndu eyðibýlin í Þingvallahrauni. Árbók Hins íslenzka fornleifafélags 112, 27–58.
-Íslenzk fornrit III: Borgfirðinga sögur. (1938). Sigurður Nordal og Guðni Jónsson bjuggu til prentunar. Hið íslenzka fornritafélag.
-Matthías Þórðarson. (1945). Þingvöllur – Alþingisstaðurinn forni. Alþingissögunefnd.
-Sveinbjörn Rafnsson. (1993). Páll Jónsson Skálholtsbiskup. Nokkrar athuganir á sögu hans og kirkjustjórn. Sagnfræðistofnun Háskóla Íslands.