Í „Skráningu fornleifa í Mosfellsbæ“ árið 2006 er m.a. fjallað um sambyggð beitarhús með heykumli, auk nálægs stekks í suðvesturhlíðum Æsustaðafjalls. Tóftirnar sjást en þótt óljósar séu orðnar vegna óskipulegrar skógræktar er hófst í hlíðunum um 2012. Í fornleifaskráningunni segir:
Beitarhús – teikning ÓSÁ.
„Í grasi vaxinni dæld í suðvesturhlíð Æsustaðafjalls eru rústir af beitar- eða fjárhúsum og e.t.v. rétt eða stekk. Þetta er um 1,8 km NA Reykjalundar og um 600 m SSV við meðferðarheimilið Hlaðgerðarkot, 150-170 m yfir sjávarmáli. Fjallið er gróðurlaust til norðurs en til suðurs sér á áveituskurði í hlíðum Reykjafells. Í vestri sjást þök hælisins á Reykjalundi (Ágúst Ó. Georgsson).
Rústirnar eru af tveimur samliggjandi húsum með 2ja m breiðum veggjum. Veggirnir voru víðast hvar mjög heillegir þegar rústin var skráð 1980, þótt sums staðar hefði hrunið inn í hana. Annað húsið var helmingi lengra að innanmáli um 13 m á lengd og 2 m á breidd. Það var mestmegnis hlaðið úr grjóti en milli hleðslna mátti þó greina torfur til bindingar.
Beitarhústóftin 2026.
Um tveimur m inn frá innganginum var einföld steinaröð milli langveggjanna og hefur þar hugsanlega verið dyraumbúnaður. Húsið sjálft skiptist í tvo hluta, ytra herbergi sem var rúmlega 7 m langt og innra herbergi, um 4 m langt. Inngangurinn að því var næstum alveg fallinn saman en sást þó móta fyrir honum. Herbergið hefur líklega verið notað undir hey. Í þessum innri hluta voru veggirnir hvað hæstir eða um 1,4 m og sá vel í steinhleðslurnar. Í húsinu mótaði fyrir bárujárnsbita og trébita úr þekjunni.
Beitarhúsin – tilgátumynd.
Minna húsið hefur verið um 4 m langt og 2 m breitt en tóftir þess voru ógreinilegri og mörk afturstafns óglögg. Það hefur hugsanlega verið heygarður eða heytóft. Þetta hús virtist eldra en hið stærra en sennilega hafa verið þarna hús áður en það var byggt og gæti minna húsið verið frá þeim tíma. Vel má þó vera að húsin tvö hafi einhvern tíma verið notuð samtímis en hið minna hefur þó verið rifið alllöngu áður en hætt var að nota hið stærra. Húsin snéru í SV að Helgafelli og Skammaskarði. Um 3-4 m sunnan þeirra sáust leifar vírgirðingar (Ágúst Ó. Georgsson).
Beitarhúsin 2026.
Að sögn Jóels Jóelssonar, bónda í Reykjahlíð, er rústin af beitarhúsi frá Norður-Reykjum og hætt var að nota það laust fyrir 1940. Samkvæmt Hlíf Gunnarsdóttur á Æsustöðum færði Jakob Einarsson fjárhúsin þá nær Norður-Reykjum. Þar eð stærra húsið er greinilega ekki mjög gamalt gæti þetta vel staðist. Að sögn Guðjónu Benediktsdóttur á Norður-Reykjum heyjaði tengdafaðir hennar túnblett þarna og lét í tóft eða hlöðu (Ágúst Ó. Georgsson).
Stutt hefur verið að sækja hleðslugrjót á melinn skammt norðan rústanna.
Stekkurinn 2023.
Um 40 m frá beitarhúsarústinni í aflíðandi brekku er önnur rúst og blasa hlíðar Reykjafells við þegar horft er í SV.
Skammt neðan rústarinnar tekur við smáþýfður mói og síðan byrjar flatneskjan milli Æsustaðafjalls og Reykjafells. Hlíðar Reykjafells blasa við frá rústinni þegar horft er í SV. Svæðið er mjög grasgefið og hefur verið girt af (Ágúst Ó. Georgsson).
Þegar tóftin var skráð árið 1980 var hún mjög gróin, veggir sums staðar útflattir og óljósir. Virtist sá endi sem að hlíðinni snéri að hluta grafinn inn í hana. Mannvirkið hefur verið ferhyrningslaga, að innanmáli 9 m á lengd og tæplega 4 m á breidd, mestmegnis úr torfi en undirstaðan þó líklega úr grjóti. Ekki var að sjá að það hefði haft neinn framgafl og giskaði skrásetjari á að þetta hefði verið stekkur eða rétt. Tóftin hafði stefnuna NA-SV. Enn sér móta fyrir girðingarleifum á svæðinu (Ágúst Ó. Georgsson).“
Heimildir:
-Skráning fornleifa í Mosfellsbæ 2006.
-Ágúst Ó. Georgsson. Fornleifaskráning í Mosfellssveit 1980-1982. Skráningarbækur Þjóðminjasafnsins.
Norður-Reykir – nýlegra fjárhús nær bænum 2023. Að sögn var hætt að nota fjárhúsin um 1950 er fé var skorið niður og hefur ekki verið fjárbúskapur á Norður-Reykjum eftir það.
