Gísli Sigurðsson skrifaði um „Gerðin í bænum“ í jólablað Alþýðublað Hafnarfjarðar 1985.

„Svo var lengi að orði komizt, að í Hafnarfirði væri veðursæld svo mikil, að þar yrði aldrei mikilla veðra vart. En þá var Hafnarfjörður talinn hefjast við Hamarskotslæk og ná vestur að Fiskakletti. Land þetta tilheyrði Akurgerði, hinni fornu hjáleigu Garðastaðar. Akurgerði hefur einnig í öðru tilfelli staðið í skjóli. Saga, dóttir Óðins, er situr í Sökkvabekk og sér þaðan of heim allan, varð þessa staðar ekki vör, fyrr en fram kemur á miðja seytjándu öld. Akurgerðis er fyrst getið 1642 og öðru sinni 1661. Þá er þess getið í sambandi við leigumála. 1677 verðum við að telja merkasta ártal staðarins, og er það bundið þeirri ákvörðun, að kaupstaðurinn við Hafnarfjörð er þá fluttur frá Hvaleyri, þar sem hann hafði staðið um aldabil, og í tún þessarar Garðahjáleigu, eftir að hún hafði verið seld reiðurum til Hafnarfjarðar fyrir part í jörð í öðrum landsfjórðungi. Næsta ártal merkilegt í sögu staðarins er 1703, þegar þeir félagar Árni Magnússon og Páll Vídalín eru hér á ferð og skrifa sína merkilegu jarðabók.

Þar segir svo um Akurgerði: „Akurgerði, hefur til forna verið eign Garðakirkju og hjáleiga í Garðakirkjulandi. Seld þar frá fyrir aðra jörð reiðörum til Hafnarfjarðar, þá kaupstaðurinn var á þessarar hjáleigutún fluttur úr Hvaleyrarlandi, og er nú þetta Akurgerði grasnytjalaus búð eður tómthús. Eignarráð hér yfir hefur Hafnarfjarðarkaupmaður mann eftir mann. Dýrleiki þeirrar gömlu hjáleigu er óviss, þar hún stóð í óskiptu staðarins landi og tíundaðist ekki. Landskuld var 60 álnir og betalaðist með 3 vættum fiska í kaupstað. Kúgildi var eitt. Kvaðir öngvar.
Í tómthúsi þessu búa nú Guðmundur Þórðarson og Þorleifur Sveinsson. Húsaleigu gjalda þeir öngva, heldur eru fyrir hana skyldir til handarvika einna og annara, sem kaupmaðurinn á sumrin og eftirliggjarinn á vetrum kunna við þurfa.

Búðin (það eru tvö hús) viðhalda ábúendur með styrk kaupmanna. Kvikfénaður er hér enginn, kann og enginn að fóðrast, því túnstæðið er af kaupmannabúðanna byggingu lagt í örreiti, áður fóðraðist þar ein kýr. Eldiviðartak hafa ábúendur báðir af fjöruþangi, sem þar liggur fyrir túnstæði gömlu hjáleigunnar. Item af smáhrísi, sem þeir afla í almenningi og Garðastaðarlandi, hvert er sker með Garðastaðarhaldara samþykki og eftir þeim rétti, sem Akurgerði hafði í Garðalandi svo sem aðrar hjáleigur, er í óskiptu staðarins landi standa. „Annars á Guðmundur kú, sem um sumar gengur í Garðalandi, svo sem í hagabeitarnafni þeirrar gömlu hjáleigu. Um vetur fóðrast kýrin á annars staðar fengnu heyi.“

Svo mörg eru þau orð um þessa Garðastaðarhjáleigu. Saga hjáleigunnar verður ekki rakin hér, en fróðlegt mun Hafnfirðingum þykja að velta fyrir sér, yfir hve stórt svæði tún hennar náði, sem „lagðist í örreiti af kaupmannabúðanna byggingu“.
Vil ég í því sambandi leggja fram mitt álit. Ég hygg, að takmörkin hafi verið klettar tveir, við sjó fram, Skipaklettur að vestan og Linnets- eða Fjósaklettur að austan. Að sunnan, sjávarkampurinn, en hraunbrúnin að norðan og austan. Til frekari skýringar fyrir okkur nú til dags verða mörkin: Merkurgatan að vestan, Linnetsstígur að austan, Strandgatan og Vesturgatan að sunnan og Austurgatan frá Fríkirkju vestur í Kirkjuveg, undir hólnum við hús Bjarna læknis Snæbjörnssonar um lóð Lóðsbræðra í Merkurgötu. Þykir mér ekki ólíklegt, að af þessu svæði hafi mátt afla heyja handa einni kú og jafnvel nokkrum kindum.

Draupnir, hringur Óðins, var frægastur hringa, segir í sögum. Hann var með þeim hagleik gjör, að af honum drupu níu hringar jafnhöfgir, níundu hverja nátt. Þótti slíkt með undrum veraldar, í fornum fræðum. En Akurgerði, af því hefur dropið, ekki 9 heldur 13 Gerði, kannske ekki jafnhöfg, en þó höfg á sína vísu. Höfg vegna þeirra manna er þau uppræktuðu með eigin höndum. Höfg vegna þeirra manna og kvenna, er búið hafa í bæjum og húsum, er þar hafa staðið og standa enn. Vil ég nú með örfáum orðum lýsa þessum Gerðum. En rúmsins vegna aðeins fárra manna, er við ræktun þeirra hafa komið. Verður byrjað austast og haldið vestur um hraunið.

Hraungerði eystra. Gerði þetta er í hraunbrúninni upp með læknum og snýr mót hásuðri. Til norðurs umlykur það hár hraunbarmur að austan teygjast fram í það lækkandi hrauntungur, en að vestan lágir hraunbalar. Gerði þetta er allstórt. Kristján hét sá Hannesson, er þarna bjó fyrstur manna, nytjaði og ræktaði gerðið, enda er það í bréfi frá 1865 kallað Kristjánsgerði, en þá hefur fyrsti sýslumaður Gullbringu- og Kjósarsýslu, er hér situr í Hafnarfirði, af not þess. Nú stendur í þessu gerði Barnaskóli Hafnarfjarðar, en á hraunbrúninni stendur Héraðsbókasafnið og Iðnskóli Hafnarfjarðar undir sama þaki, en húsaraðir á hrauntungunum að austan og hraunbölunum að vestan.

Pétursgerði. Í bréfinu frá 1865 stendur: Ég, Steinunn Rafnsdóttir [Fjalla-Eyvindssonar] hef til leigulausra afnota túnblett þann, er ég hef uppræktað, meðan ég lifi, en fyrir svokallað „Pétursgerði“ í nánd Hamarskotslækjar, sem ég hef fengið til leigu, undirgengst ég árlega að borga 1 rigsdal 32 skildinga.“
Það ætlaði að verða ekki svo lítil leit að „Pétursgerði“, þar sem þess er hvergi getið, svo að vitað sé, nema á þessum stað. En ég þykist hafa fyrir satt, að gerði þetta sé kennt við Pétur nokkurn, að norðan ættaðan, Eyjólfsson, sem bjó 1822 í Melkjörskofa, en hann stóð þar sem nú er húsið Mjósund 1. Gerði þetta hefur því náð neðan frá læknum uppundir húsið nr. 13 við Mjósund. Sunnan frá hraunhryggnum milli húsanna nr. 39 og 41 ofanvert við Austurgötu og húsanna 38 og 40 neðanvert þeirrar götu. Má enn nokkuð marka landslag þessa gerðis í lóð hússins nr. 38.

Mathiesensgerði. Efri hluti þessa gerðis var eftir að Jón Mathíesen byggði bæ sinn, þar sem nú er húsið nr. 36 við Austurgötu, við hann kennt og kallað „Mathiesensgerði. Hafði hann þar fjárhúskofa og nokkra grasnyt. Nú liggja vegir um þetta gerði, en nokkuð af því má sjá enn í lóð hússins nr. 39 við Austurgötu.

Jóhannesargerði. Í fyrrnefndu bréfi frá 1865 segir svo: „Ég A. N. Petersen hef nú til afnota útfærslu þá, sem Jóhannes sál. Hansen hafði girt, og um hverja eru sömu skilmálar og teknir eru af Ólafi Þorvaldssyni.“

Petersen þessi var verzlunarmaður hér í Firðinum og átti fyrir konu dóttur Steindórs Jónssonar og Önnu Katrínu Velding, sem Anna hét. Jóhannes sá er þetta gerði girti var Pétursson beykis í Reykjavík Jóhannessonar síðasta kaupmanns á Bátsendum Hansen. Synir Jóhannesar yngra voru þeir bræður Einar og Hendrik, og eru afkomendur þeina bræðra mjög kunnir hér í Hafnarfirði. Gerði þetta takmarkaðist að vestan af hinum háa hraunrima, sem Fríkirkjan stendur á og kallaður var í gamla daga Milluhóll. Að norðaustan var hraunrimi sá, er Gunnlaugur Stefánsson hefur skreytt með myndastyttum og bæjarlíkani. Gerðið náði suður að Gunnarssundi og niður að Gunnarsbæjarlóð. Þar standa nú húsin nr. 21, 23 og 26 við Austurgötu og Borguhús stendur einnig í þessu gerði, Gunnarssund 3.

Hraunprýðisgerði. Hraunprýðisbændur, Jón Gíslason og Jón sonur hans, ræktuðu upp þetta gerði, sem náði frá þeim stað, sem nú er húsið nr. 2 við Linnetsstíg, upp að Fríkirkjuhól og upp með honum að vestan allt út að hraunhryggnum hjá verzluninni Málmur. En rétt ofanvert við Austurgötu lá garður, sem skildi að þetta gerði og það næsta.

Linnetsgerði. Gerði þetta var kennt við Linnet kaupmann og lá það ofanvert við verzlunarhús hans (nú Loftsstöðina). Efst upp undir garðinum var hænsnakofi Linnets, þar bjuggu meðal hænsnanna, hjónin Sveinn og Guðrún, foreldrar Klofa-Þuríðar, sem ein kvenna hefur hér í Hafnarfirði borið „Vatnskerlingarnafnið“. Linnetsstigurinn liggur nú upp suðurkant þessa gerðis. Vestast í gerðinu setti Linnet niður lifrarbræðslupotta stóra og var þar kölluð „Grútargjóta“. Um 1860 var í gerði þessu, niður við verzlunarhúsin, gróðursett reyniviðarhrísla, sem óx og dafnaði og var mörgum gömlum Hafnfirðingi augnayndi, fram til 1911, að hún skemmdist af eldi, er upp kom í verzlunarhúsinu.

Ólafsgerði. Hraungerði vestra var þetta gerði einnig kallað. Svo segir um það í bréfinu frá 1865: „Ég Ólafur Þorvaldsson hefi eftir fyrrgerðum munnlegum samningi, heimild til allra afnota, án nokkurs endurgjalds, af útfærslu þeirri, sem ég hef uppræktað, til fardaga 1877, en frá þeim tíma ef ég þá lifi, verð ég að borga árlega afgjald, eftir sem óvilhallir menn ákveða.“ Gerði þetta lá ofanvert við núverandi Austurgötu og náði allt upp fyrir Hverfisgötu, þar sem nú er landsímahúsið, hvilftin sú allt upp að húsi K.F.U.M. frá hraunhryggnum hjá Málmi (allt vestur að húsi Eyjólfs frá Dröngum). Stígur lá upp í gerðið frá Ólafsbæ (Aust. 16) kallaður „Grýttistígur“. Ólafsgerði og Hraungerði var þetta kallað, en þegar barnabörn Ólafs komust á legg, kölluðu þau það „Aftún“.

Hansensgerði. Eftir að Jörgen Hansen settist að í „Nýjahúsinu“ og tók að eiga sína góðhesta, sem oft sigruðu í skeiði og stökkkeppni á Melunum í Reykjavík, hafði hann hesthús ofanvert og vestan við Nýjahúsið, var farið að kenna svæði þetta við hann og kallað Hansensgerði. Þar standa nú húsin nr. 9 og 10 við Austurgötu. Því stendur í lóðarsamningi þessara húsa, að þau standi í svokölluðu „Hansensgerði“. En raunverulega mun þarna vera „Beykishúslóð“. En nú erum við ekki að athuga lóðir í hrauninu, heldur gerðin, og því er sleppt að ræða um það.

Árnagerði. Í bréfinu frá 1865 hefur Árni smiður Hildibrandsson fengið leyfi til að nytja svæði það, er hann hefur þá þegar uppræktað, um næstu 25 ár afgjaldslaust, og lofar þar með að bæta þessa lóð og rækta. Niður- og vesturjaðar þessa gerðis takmarkaðist við stíginn norðvestur úr firðinum, sem kallaður var Álftanesvegur, en síðar bar nafnið Kirkjuvegur og ber enn.

Að austan var annar stígur. Þar heitir nú Reykjavíkurvegur. Að ofan er takmörk gerðisins brúnin, sem húsin nr. 5 og 7 við Hellisgötu standa á. Nokkru eftir að bréfið er gefið út, voru í gerðinu byggðir bæirnir Klöpp eða Klettur, Torfabær varð síðan frægur fyrir, að þar voru síðar sýndar fyrstar kvikmyndir í húsi er afkomendur Torfa reistu á rústum gamla bæjarins.

Þorláksbær stóð fram á stríðsárin og var kallaður Ólafsbær, eða Bærinn. Kirkjuvegurinn hylur nú þetta bæjarstæði, og nú er hætt að segja Jón í Bænum.

Gesthúsagerði. Gesthúsin eru á okkar vísu fornt bæjarstæði, en þar bjó sama ættin í fjóra ættliði. Gerði þetta lá kringum bæinn og vestan hans allt að Klettalóðinni, neðan frá Sjávargötunni upp undir hólinn með vörðunni, frá Klofalóð og vestur að klöppinni, þar sem nú stendur húsið nr. 1 við Krosseyrarveg og yrði of langt mál að telja upp öll þau hús er þar standa, en gangið þangað, góðir Hafnfirðingar, og athugið þetta forna gerði.

Heilaga-gerði. Nálægt 1884 flutti Guðmundur Halldórsson hús sunnan af Hamarskotsmöl í Gesthúsagerði og fékk við það allstórt svæði úr Gesthúsagerði og girti það. Kona hans var maddama Valgerður, sonardóttir etafsráðsins á Brekku, Ísleifs Einarssonar. Þau hjón voru þrifamanneskjur hinar mestu. Þau vörðu gerði þetta fyrir öllum átroðningi, svo að segja mátti, að þangað mætti enginn óþveginn líta. Því var gerðið kallað Heilagagerði, svo sagði Margrét Gísladóttir mér. Húsið var á árunum eftir 1920 rifið og byggt upp aftur nokkru stærra af Grími Kr. Andréssyni, Vesturbraut 1. En gerðið var allt rifið niður til grunna. Þar hefur nú Vélsmiðjan Klettur bækistöð sína.

Hellisgerði. Þessa gerðis hygg ég að fyrst sé getið í vitnaleiðslum þeim, sem 1871 fóru fram um takmörkin milli Akurgerðislands og Garðakirkju. Þá er það kallað Hellisgerði við Fjarðarhelli. Býst ég við að það nafn sé allgamalt. Þá Gömul mynd frá Hafnarfirði, hygg ég, að þar nálægt hafi staðið fjós það, er um getur í uppmælingarplaggi frá 1870, þegar mældar voru upp húseignir Knudtsonsverzlunar hér í Firðinum. Gerðið mun hafa talizt til eigna þessa verzlunarfyrirtækis og þá einnig verið í eign Bjarna riddara. Knud Zimsen getur þess í bók sinni „Við Fjörð og Vík“. Þangað fór faðir hans verzlunarstjóri Knudtzons oft á sumrin í góðu verði og drakk þar kaffi. Þótti börnunum það skemmtilegur túr. Verzlunarstjórarnir munu hafa haft einhver not af gerðinu.

Austast í gerðinu byggði Theodór Árni Mathiesen hús, sem enn stendur. Laust eftir aldamótin settist þar að Gísli Gunnarsson. Fékk hann leyfi verzlunarstjóra Bryde til afnota af gerðinu. Var það munnlegt leyfi, eða samningur milli hans og Jóns Gunnarssonar. Árið 1912, þegar Hafnarfjarðarkaupstaður eignaðist lendur Akurgerðishjáleigunnar, sótti Gísli um afnot gerðisins með bréfi, sem enn er til. Tildrög þess voru þau, að Gísli átti í félagi við Guðmund Helgason hryssu gráa að lit, afbragðs reiðhross. Var hugmynd þeirra að afla heyja handa henni af gerðinu, sem þeir og gerðu, þegar Gísli hafði girt gerðið, en þá grjótgarða hlóðu þeir ágætu menn Ísak Bjarnason í Óseyri og Sigurjón Sigurðsson. Gísli ræktaði gerðið og sýndi því mikla umhyggju. Fengust af því, þegar bezt lét í ári, í rigningarsumrum, 20 hestar af töðu. Austan til við húsið setti Gísli niður nokkrar reyniviðarplöntur og döfnuðu þær vel. Það verða að teljast fyrstu trjáræktartilraunir í gerðinu. Tré þessi flutti Gísli með sér, er hann fluttist í hús sitt Suðurgötu 74. Þar er nú fallegur lundur afsprengi þessara reynitrjáa.

Árið 1922 hefst svo hin fagra saga Hellisgerðis, þegar Málfundafélagið Magni hefur þar trjá- og blómarækt, en sú frægðarsaga hefur víða farið og ber vitni þeirra ágætu manna, er þar hafa að unnið. Nú sækja þennan stað þúsundir manna til að njóta þar unaðsstunda, við bjarkarilm og rósa. Nú gengur gerði þetta undir nafninu Hellisgerði, skrúðgarður Hafnfirðinga. Þar er nú samankomin fjöldi trjátegunda, jafnvel Bæjarstaðarskógur á þar afkomendur. Í skjóli þessara trjáa þrífast nú suðræn blóm í tugatali. Munu trén og blómin lengi halda uppi nafni „Magna“ og Ingvars Gunnarssonar, sem verið hefur ræktunarstjóri frá upphafi og er enn. Hellisgerði er eina gerðið, sem ekki hefur verið tekið undir hús. Það er nú í dag stolt okkar allra Hafnfirðinga.

Lýkur hér að segja frá gerðunum í Akurgerðislandi. Hefur hér verið stiklað á stóru, en öll eiga þau miklu lengri sögu og merkari.

Verður það að bíða betri tíma að segja þá sögu. Nú situr Saga í Sökkvabekk og sér of heim allan. Mun hún líta hýrum augum til Hellisgerðis, og þó það sé í skjóli allra veðra, mun hún þegar hafa skráð sögu þess, sem um aldir mun standa sem kerti á ljósastikum, svo allir í húsinu megi sjá — og bera birtu víðs vegar.“

Heimild:
-Alþýðublað Hafnarfjarðar, jólablað 1985, 15.12.1958, Gísli Sigurðsson – Gerðin í bænum, bls. 7.