Gljúfurhellir

Eftir að hafa skoðað Hvammsrétt og Sognrétt í Ölfusi var haldið að Gljúfurhelli.

Í „Aðalskráningu fornleifa í Ölfusi: Áfangaskýrsla III„, má lesa eftirfarandi um Glúfurhelli:
“Gljúfurshellir: (Hellirinn) Sandsteinshellir ofanvert (norðaustur) í Neðragilinu vestanverðu. Notaður lengi sem fjárhús,” segir í örnefnaskrá. “Gljúfurshellir er í lækjargili austan bæjar um 100 m neðan þjóðvegar. Nýleg fjárhús standa við læk nokkru ofan við hellinn.” segir í bókinni Manngerðir hellar á Íslandi. Hellirinn er tæplega 550 m suðaustan við bæ og rúmlega 170 m vestan við nýleg fjárhús sem nefnd eru í Manngerðum hellum. Hellirinn sést ekki frá fjárhúsunum og ekki fyrr en komið er nær honum, hann er í gilinu norðanmegin.

Uppspretta er [var] í gólfinu innan við hellismunnann, en hún sést ekki lengur þar sem byggt hefur verið yfir hana. Hún rennur í lækinn sem er 3 metrum frá hellismunnanum. Litlir kindastígar liggja að hellinum beggja vegna við hann að norðan. Gilbotninn er grasigróinn, smáþýfður með villiblómum. Hellismunninn er tveim metrum ofan við lækinn.
Í bókinni Manngerðir hellar á Íslandi er hellinum lýst. Þar segir: «Hann er grafinn í sandsteinsvöluberg, lárétt lagskipt með víxillaga linsum. Hellirinn er allur á breiddina sem er 10-11 m en dýpt hans inn í bergið er 6 m fyrir miðju en 5 m til endanna. Lofthæðin er 2,0-2,5 m. Muninn er jafnvíður hellinum sjálfum 10×2,5 m en honum hefur verið lokað með hlöðnum vegg sem á eru dyr fyrir miðju. Lítið uppsprettuauga er í gólfinu innan við munnann og smáspræna rennur út um hann í aðallækinn. Leifar af jötum sjást með veggjum […].

Hellirinn var hafður undir fé, en aflagður fyrir 20 árum. 70 ær voru við hellinn segir Gljúfursbóndi.» Litlu er við þessa lýsingu að bæta. Steypt hefur verið utan með hleðslunum og sést aðeins í þær fyrir ofan steypuna. «Örfáar unglegar áletranir eru á veggjum. Þar er m.a. hakakross» segir einnig í Manngerðir Hellar á Íslandi. Áletranirnar eru mjög ógreinilegar en tveir hakakrossar eru enn sjáanlegir. Steypustyrktarjárn og bárujárn eru í hellismunnanum, ekki sést lengur móta fyrir jötum.
Veggirnir eru mosavaxnir og gólfið er moldargólf með smásteinum. Hæð veggjar er fyrir dyrunum er 1,2 metrar en veggir hellisins eru aflíðandi.“

Skammt sunnan veið hellinn er hlöðutóft. í fornleifaskráningunni segir um hana:
“Leifar af hlöðu eru við gilvegginn handan lækjarins á móti Gljúfurshelli. Þar hefur bergið verið lagað til þannig að sandsteinninn myndar vegg og gafl hlöðunnar,” segir í örnefnaskrá. Sunnan við lækinn, um 45 metrum sunnan við Gljúfurshelli eru tóftir hlöðunnar. Tveir veggir eru vel sjáanlegir, þeir sem voru klappaðir í bergið. Hlaðan er rúmlega 580 metrum suðaustan við bæ, sunnan við gilið.
Umhverfis tóftina er gróinn mói með grasi, fíflum, sóleyjum og hundasúru. Austan megin við hana er lítil laut, um 10×15 m. Lækurinn rennur 20 metrum frá norðurenda hlöðunnar þar sem hann er næstur henni.
Hlaðan er 18×5 m stór og snýr í norður-suður. Aðeins eitt hólf sést á yfirborði og veggir eru aðeins sjáanlegir til suðurs og vesturs, þar voru þeir grafnir í sandsteininn. Steypt hefur verið ofan á sandsteinsveggina og hafa hlutar af steypunni fallið niður í grasið fyrir neðan. Allt efni úr hlöðunni hefur verið fjarlægt og rétt sést móta fyrir veggjarbroti til vesturs. Sandsteinsveggirnir eru 3 metrar þar sem þeir eru hæstir vestanmegin.“

Heimild:
-Aðalskráning fornleifa í Ölfusi: Áfangaskýrsla III, 2020.