Kirkjuból á Miðnesi – Jónas Guðlaugsson

Í Faxa árið 1970 fjallar Jónas Guðlaugsson um „Kirkjuból á Miðnesi„:

„Vestur á tábergi Rosmhvalanes er grösug strönd allt frá Garðskaga að Höfnum, en þaðan hefur landnám Steinunnar náð. Þar standa við sjávarströndina röð fornra höfuðbóla og stórgarða: Kirkjuból, Sandgerði, Býarsker, Hvalsnes og Stafnes. Kirkjuból verður hér tekið til bæna, ef svo mætti að orði komast. Engin vissa er fvrir því, að Steinunn eða ættmenn hennar hafi setið Kirkjuból, þótt það væri í landnámi hennar.
Verður hér að nokkru reynt að rekja eignaheimild á jörðinni Kirkjubóli á Miðnesi og ábúendur þar, þótt slíkur fróðleikur sé oft strembinn og gloppóttur, vegna heimildaskorts, en því aðeins er hægt að gera sér grein fyrir stöðu höfuðbólsins í sögu landsins í gegnum aldirnar, að sá fróðleikur sé eitthvað nýttur.
Hafur-Björn Molda-Gnúpsson úr Grindavík býr líklega á Hafurhjarnarstöðum á 10. öld, nágrannabæ Kirkjubóls, þar hafa fundizt merkar fornminjar frá þeim tíma, sem eru á Þjóðminjasafninu.

Vel gæti Kirkjuból hafa verið í eigu þeirrar ættar, sem af Molda-Gnúpi var komin, þótt ekkert verði um það fullyrt. Kirkjubóls á Miðnesi er fyrst getið í kirknatali Páls hiskups Jónssonar um 1200, eins og fiölda margra annarra höfuðbóla. Ekkert er vitað um ábúendur á Kirkjubóli fyrstu aldirnar. Sumir fræðimenn telja stöðu Kirkjubóls í fyrrnefndu kirknatali óvissa og því hafi verið bætt inn í skrána síðar. En ef rétt er talið, var kirkja og prestsskyld um 1200. Þar var með vissu kirkja á 14. öld. Til eru þrír máldagar kirkjunnar fyrir siðaskipti.

Kirkjubólskirkja er líkast til elzta kirkja á Miðnesi og kemur að því síðar. Haukur Erlendsson var og einn ágætastur fræðimaður síns tíma, ritaði eða lét skrifa Hauksbók, sem í er margskonar forn fróðleikur og sögur og við hann er kennd og þar á meðal einnig landnámugerð, sem hann hefur safnað til. Hauksnautur er nefndur eftir honum og var það lögbók, sbr. úttekt í Skálholti frá miðri 16. öld. Hér mun ekki verða meir sagt frá fræðastörfum hins merka lögmanns, þau hafa ef til vill verið unnin á Kirkjubóli. Salgerður var talin dóttir Svarthöfða Ólasonar.
Systir Salgerðar mun hafa verið Ingibjörg kona Péturs lögmanns Halldórssonar. Hiklaust má fullyrða, að Salgerður hafi erft Kirkjuból allt eða hluta þess. Hún átti Björn sýslumann á Hvalsnesi Ólafsson (d. 1383), er þeirra hjóna getið í sambandi við máldaga Hvalsneskirkju frá 1370, þar stendur eftirfarandi: „… að kirkjan á fjórðung í heimalandi sem Björn bóndi Ólafsson og Salgerður kona hans gáfu kirkjunni til uppeldis og að standa skyldi fyrir presti og jörð á norðurnesinu, og 12 kýr. Salgerðar er getið í máldaga Keldnakirkju á Rangárvöllum.

Fróðlegt er að athuga það að Salgerðarnafn kemur fyrir í alkunnri þjóðsögu um Hall á Haugsendum á Miðnesi. Synir Salgerðar og Björns voru: Svarthöfði, líklega á Hvalsnesi og Ólafur bóndi á Kirkjubóli 1388—1403, hefir hann líklega dáið í plágunni miklu, hann hefir erft höfuðbólið eftir foreldra sína. Ólafs er getið í máldaga Kirkjubólskirkju frá 1397, hann gaf 5 hundruð kirkjunni, og Salgerður, kona hans, messuklæði að öllu.

Hér er þá komið að öðrum stærsta atburði, varðandi höfuðbólið. Sagan segir, að Magnús kæmeistari (bryti) í Skálholti, hafði lent saman við Ívar Hólm hirðstjóra. Magnús var sveinn Jóns biskups Gerrekssonar, sem var áður erkibiskup í Uppsölum og rekinn þaðan af Svíum.

Jón var gerður þar biskup af vini sínum Eiríki konungi af Pommern, sem síðar gerði hann biskup í Skálholti, eftir að hann var rekinn frá Uppsölum. Magnús var af sumum talinn launsonur Jóns biskups. Sagt er að þeim Magnúsi og Junkkæra Ívari Hólm hafi orðið það til missættis að Magnús bað sér til handa Margréti Vigfúsdóttur, systur Ívars, sem var einn ættstærsti og auðugasti kvenkostur á Íslandi og komin af norsk-íslenzkum aðalsættum. En Magnús fengið hryggbrot og kennt það Ívari. Fór þá Magnús með sveina sína að Kirkjubóli og settist um bæinn og var sagt, að Margrét hafi verið þar stödd, er Magnús kom þar með óaldarmenn sína. Var eldur lagður í hús á Kirkjubóli og Ívar þar skotinn til bana.
Margrét á að hafa borað sig út með skærum úr ónshúsi (ofnstofu) á staðnum og komist á brott óséð með reyknum og fengið sér hest góðan og riðið allt norður til Eyjafjarðar til Þorvarðs ríka Loftssonar á Möðruvöllum, sem síðar varð eiginmaður hennar og látið svo ummælt, að engum manni mundi hún giftast, nema þeim, sem hefndi harma hennar.

Hver svo sem er sannleikur í sögu um flótta og reið Margrétar norður, var það staðreynd, að Ívar hirðstjóri var skotinn til bana af útlendri ræmngjasveit, sveinum biskupsins í Skálholti. Langt var heldur ekki að bíða hefnda og að höfðingjar byggju sig til aðfarar að biskupi og sveinum hans. Voru það Þorvarður ríki, áðurnefndur, og Teitur ríki í Bjarnarnesi.
Sagt er að þeir báðir hefðu orðið fyrir barðinu á sveinum fyrrverandi erkibiskups og verið í haldi þeirra í Skálholti, og þegar þeir voru búnir að taka af lífi hirðstjóra landsins, var mælirinn fullur og valdsmönnum bar skylda til að uppræta slíkan óaldarflokk, sem biskupssveinar voru, en hans náð, biskupinn af Skálholti og fyrrverandi erkibiskup, hélt hlífiskildi yfir þeim og höfðingjar töldu biskup meðsekan sveinum sínum í skálkabrögðum þeirra.

Þeir Þorvarður og Teitur drógu saman flokk röskra manna um miðsumar 1433 og komu í Skálholt um Þorláksmessuskeið, eða nánar frá sagt, aðfaradag messu hins helga biskups, en sjálfan messudaginn var þar hátíð mikil og fjölmenni á staðnum og var venja að bera Þorláksskrin um staðinn í mikilli prósessíu. Vegna fjölmennis duldist flokkur þeirra Þorvarðs og Teits.
Uggði biskup og sveinar hans ekki að sér. Menn Þorvarðs og Teits brutu upp dómkirkjuna sem hafði verið læst þegar biskup varð var við ófrið. Var Jón biskup tekinn fyrir altari alskrýddur, settur í poka og síðan drekkt í Brúará. Biskupssveinana drápu þeir hvar sem til náðist.

Hafa íslenzkir höfðingjar ekki verið athafnameiri aðrar stundir. Má segja, að í kringum Kirkjubólsbrennu 1433 séu stórsögulegir atburðir Íslandssögunnar, og ekki að öllu ljóst, hvert var helzta tilefni þeirra, þótt Margrét sé nefnd, sem aðalsöguhetja. En eitt er víst, að hún og Þorvarður fyrrnefndur, gengu í það heilaga um haustið 1436 í Brautarholti á Kjalarnesi.
Svo aftur sé snúið að atburðunum í kringum Jón Gerreksson, en Þorvarður átti stóran þátt í drápi hans, skal hér bent á bréf Sixtusar páfa IV gert 13. apr. 1474 í Rómaborg þar sem páfi samkvæmt persónulegri beiðni Kristjáns I Danakonungs, leyfir biskupi Sveini Péturssyni að leysa þá menn sem fyrrum réðu Jóni Skálholtsbiskupi bana, þó svo að þeir auk vanalegra aflausnar skilmála láti reisa steinkapellu við dómkirkjuna, þar sem jafnan sé lesnar tíðir fyrir sál Jóns biskups.

Ekki er kunnugt að sú kapella hafi nokkurn tíma verið reist. Kirkjuból mun hafa verið í eigu bróðursona Margrétar, Bjarna á Meðalfelli og Guðmundar á Hofi á Kjalarnesi, en það er komið í eigu konungs á 16. öld, eða fyrir 1548 og sjá má á bréfum frá 15. öld, að talið var að Guðmundur ríki hefði haldið eignum fyrir Þorgerði stjúpu sinni, þar á meðal Kirkjubóli, en telja má líklegt, að þeir Ívarssynir hafi þó átt höfuðbólið.
Hér skal næst geta annars stærsta atburðar í sögu Kirkjubóls. Jón Keneksson hét bóndi á Kirkjubóli um miðja 16. öld, ef til vill sonur Keneks prests Jónssonar, sem vitað er að var uppi á þessum tímum. Keneksnafnið bendir til Gottskálksættar, biskups á Hólum. Jón þessi á Kirkjubóli hefir sjálfsagt verið virðingarmaður þeirra tíma.

Atburðir þeir, sem gerðust á staðnum árið 1551 og sögufrægir eru, dráp Kristjáns skrifara og fylgdarmanna, í hefnd fyrir réttarmorð á Jóni biskupi Arasyni og sonum hans í Skálholti árið áður, renna stoðum undir að Jón hafi verið norðlenzkur og Gottskálksættar. Kristján skrifari reið á Suðurnes á þorra árið 1551 og skikkaði niður skipum og mönnum, en þar voru flestar jarðir Viðeyjarklausturs, sem kóngur hafði kastað eign sinni á. Kristján kom við á Görðum á Álftanesi og virðist hann hafa óttast hefnd Norðlinga, en vermenn þaðan voru um öll Suðurnes. Kristján reið suður á Kirkjuból á Miðnesi með mönnum sínum.

Þangað kom hefndarlið Norðlinga með hettum og hökustöllum og var talið, að fyrir liði væri ráðsmaður Þórunnar á Grund, dóttur Jóns biskups. Þeir báðu Jón bónda leyfis að rjúfa bæinn. Hann sagði að þeir mættu brjóta, ef þeir bættu aftur og er sagt, að fyrir það væri hann síðar aftekinn, að hann bannaði þeim ekki. Síðan hefja Norðlendingar aðgöngu og drápu 7 eða 9 menn að sögn. Kristján komst út lifandi, utan höggvinn nokkuð, því hann var í treyju (brynju), sem járn bitu ekki á. Þá kom maður átján vetra, stór og sterkur, sveinn Þórunnar á Grund og hafði lensu í hendi og sagði hann: „Eg skal skjótt finna á lagið,“ og lagði hann fyrir neðan treyjuna og upp á smáþarmana á Kristjáni svo hann rak upp hljóð og lýsti svein Þórunnar banamann sinn.

Norðlingar fóru víðar um nes og drápu þar fleiri eftirlegumenn og tóku allt það er þeir áttu og hefur þá verið agasamt um byggðir þar. Heimildarmaður hér að drápi Kristjáns, er Jón Espólín sagnaritari, og hef ég að mestu látið orðalag hans haldast.
Jón karlinn Keneksson bóndi á Kirkjubóli og Hallur ráðsmaður hans í Sandhólakoti, áttu ekki langa lífdaga. Þeir voru báðir teknir um sumarið eftir og áttu að flytjast til þings. En þeir voru þverbrotnir og bágir viðureignar og fluttir að Straumi í Hraunum og báðir hálshöggnir þar, virðist svo að konungsmenn hafi ekki treyst sér að flytja þá til þings.
Er sagt að þar í Straumi væri kaupstefna og hefur þar verið margt um manninn og margir áhorfendur þegar höfuð Kirkjubólsbóndans og ráðsmanns hans fuku af bolunum fyrir danska magt, bæði hafa þar verið erlendir og innlendir. Höfuðin voru fest á stengur, en bolirnir á hjól sundu slitnir eins og tízka var í þá daga og sá til þess merkis meir en 20 eður 30 ár. Margur galt þá bæði sakaður og saklaus, segir í annálum. Mætti ætla, að annálaritari hafi talið Jón bónda Keneksson saklausan í máli Kristjáns skrifara. Hinu verður ekki neitað, að óvenju liðlegur hefir Jón verið í garð þeirra Norðlinga, hvað sem valdið hefur.

Gímur Bergsson, sýslumaður og lögréttumaður (d. 8. jan. 1649) bjó á Kirkjubóli á fyrri hluta 17. aldar og síðar í Keflavík, hann var tvíkvæntur og lenti í nokkru málastappi, vegna þess að hann bjó með þeirri síðari, áður en til löglegs hjúskapar kom.
Grímur var talinn merkismaður og reyndist séra Hallgrími Péturssyni drengur góður í basli hans á Suðurnesjum og má hans þess vegna vel minnast. Jón Tómasson hét bóndi, er bjó á Kirkjubóli síðar á 17. öldinni og átti fyrir konu Snjólaugu Sigurðardóttir lögréttumanns á Esjubergi Núpssonar. Snjólaug átti síðar Vilhjálm Jónsson lögréttumanns frá Býarskerjum og með honum tvo syni og bjuggu þau hjón á Kirkjubóli. Vilhjálmur Jónsson þótti harðdrægur og er til þjóðsaga um viðskipti hans við kerlingu eina, sem Gunnuhver er kenndur við, sem er þar suður á nesinu. Vilhjálmur dó árið 1706.
Verður nú litið í kringum sig á jörðinni þegar jarðabókin er þar gerð árið 1703. Ábúandi á heimajörð var Vilhjálmur Jónsson lögréttumaður, heimilismenn voru 10 talsins. Höfuðbólinu fylgja 10 hjáleigur, 8 nafngreindar: Sandhólakot (nefnt þegar á 16. öld), Nýjibær, Móakot, Busthús, Flosakot, Gata, Vallarhús, Kvíavellir. Landskuld af hjáleigunum var 585 álnir, kúgildi á þeim öllum 13. Heimilismenn á hjáleigunum 39 eða alls í Kirkjubóli 49 manns.

Þessi upptalning um jörð og búshætti, þegar jarðabókin var gerð á hnignunartímum landsins, sýnir að Kirkjuból hafði verið mikið höfuðból.
Á Kirkjubóli mun á fyrri tímum ekki hafa verið alllítið gull dregið úr hafdjúpunum og með hækkun verðs á skreið á 18. öld og samkeppni Þjóðverja og Englendinga um fiskkaup hérlendis, Varð þvílíkt höfuðból sem Kirkjuból eftirsótt stóreign í góðu sambandi við verzlunarstöðvar þar um nesin. Fyrrum mun einnig hafa verið eitt mesta akurlendi á landinu á Rosmhvalanesi, vegna mildrar og hagrtæðrar veðráttu, sem og hefur gefið jörðinni aukið gildi. Voru landskuldir af Suðurnesjum jafnvel greiddar í korni, hefur mjög líklega korn af Suðurnesjum verið selt víða um land á góðum árum til brauð- og ölgerðar og annarra nota.

Slíkir kostir jarðar og staðsetning varð að sjálfsögðu til þess að stærstu ættir sætu þar og virðingarmiklir höfðingjar, sem fóru með æðstu völd í landinu. Kirkjuból varð bæði lögmanns- og hirðstjórasetur, sem hvort tveggja hefur þótt prýða stórgarða i sögu landsins, meðan þau embætti voru ekki komin í niðurlægingu.
Annar lögréttumaður á 18. öld, sem bjó á Kirkjubóli, var Árni (f. um 1735, d. 1819). Hann var sonur Jóns Bergsteinssonar í Skildinganesi og dóttursonur Jóns Hjaltalíns sýslumanns í Reykjavík. Árni átti Vigdísi Klemensdóttur. Launsonur Árna var Andrés bóndi á Kirkjubóli.

Hér næst verður snúið sér að kirkjunni á Kirkjubóli. Í merkilegri ritgerð um bæjarnafnið Kirkjuból eftir prófessor Ólaf Lárusson, í bók hans „Byggð og saga“, hefir hann rannsakað nafngjöf Kirkjubólsbæjanna, sem hann telur vera 26 á öllu landinu og kemst hann að þeirri niðurstöðu, að á þessurn bæjum hafi snemma verið reistar kirkjur, líklegast þegar á 11. öld, og flestar verið heimiliskirkjur í upphafi. Kirkjan á Kirkjubóli á Miðnesi varð þó síðar í hærri virðingu með prestskyld, og segir í máldögum kirkjunnar, að þar skyldi vera prestur og djákni, einnig var hún sóknarkirkja. Um siðaskiptin varð virðing kirkjunnar að setja ofan og hún gerð að hálfkirkju, voru að henni grafnir Kristján skrifari og kumpánar þeir, sem áður voru dysjaðir utan túns. Máldagi hálfkirkjunnar er til frá 1598 og stóð hún enn á dögum Árna lögréttumanns Jónssonar, sem dó árið 1819 eins og fyrr er getið.

Í svonefndri Hítardalsbók, sem talið er að geymi stofn eldri máldaga eða fyrir tíma Oddgeirs biskups Þorsteinssonar í Skálholti og ef til vill einnig eitthvað af hans máldögum, er getið Kirkjubólskirkju og er ársett í Fornbréfasafni 1367, þar segir svo: Péturskirkja á Kirkjubóli á 40 hundruð í heimalandi, fjórðung í Geirfuglaskeri, viðreka allan á Skarðaurð, 15 kýr, þrenn messuklæði. Þá kemur hér til athugunar hinn eiginlegi Oddgeirsmáldagi frá 1879, þar segir svo: „Kirkja hins heilaga Péturs postula á 40 hundruð í heimalandi og 15 kýr, þrenn messuklæði, þrjú altarisklæði… að er athyglisvert að fræðimenn telja að kirkjur helgaðar Pétri postula, Skálholtsdómkirkja var helguð honum, vera þær elztu í landinu og kemur það heim við það, sem prófessor Ólafur taldi, hann ætlaði Kirkjubólskirkjur fornar í landinu, hvort tveggja rökstyður að Péturskirkja á Kirkjubóli sé eitt elzta guðshús, sem reist hefur verið á Rosmhvalanesi. Er hér að sjálfsögðu ekki átt við kirkjuhús, heldur kirkjuna sem slíka.“

Heimild:
-Faxi, 10. tbl. 01.12.1970, Kirkjuból á Miðnesi, Jónas Guðlaugsson, bls. 215-221.
-Víkurfréttir, 27. tbl. 03.07.1997, Beinafundur við Kirkjuból, bls. 14.
-Kirkjuból – örnefnalýsing.