Skrár – Ferlir

Jóhannes Reykdal eignast Setberg

Jóhannes Reykdal varð goðsögn í lifanda lífi. Hann fæddist að Vallakoti í Reykjadal í Suður-Þingeyjarsýslu 18. janúar árið 1874.

Jóhannes Reykdal (1874-1946).

Tvítugur að aldri hóf hann trésmíðanám hjá Snorra Jónssyni trésmíðameistara á Akurejmi og fjórum árum síðar silgdi hann til Kaupmannahafnar til frekara trésmíðanáms. Eftir þriggja ára dvö ytra flutti hann heim til Islands og ætlaði til Akureyrar en hann hitti unga konu, Þórunni Böðvarsdóttur og ástin varð til þess að hann festi rætur sunnan heiða.
Fyrstu árin sinnti Jóhannes húsbyggingum en fannst það ekki nóg. Hann vildi reisa verksmiðju við Lækinn í Hafnarfirði og er það fyrsta stórvirkið sem Jóhannes vann. Trésmiðjan var búin átta fullkomnum trésmíðavélum og staðsetningin var engin tilviljun, því Jóhannes virkjaði lækinn og fékk þar orku til að knýja vélarnar áfram.
Sjá meira HÉR, HÉR, HÉR, HÉR og HÉR.

Í „Húsakönnun fyrir Öldur í Hafnarfirði“ frá 2024 segir m.a. um húsið Lækjargötu 4 (á horni Brekkugötu og Lækjargötu):

Lækjargata 4 um 1950.

Þessi yfirlitsmynd sem tekin er af Hamrinum yfir Hafnarfjörð var gjöf til Hafnarfjarðarbæjar frá Friðriki Bjarnasyni tónskáld og Guðlaugu Pétursdóttur. Ljósmyndin er tekin á árunum 1925 til 1929. Til vinstri er neðsti hluti Brekkugötu og Trésmiðjan Dvergur. Til hægri er Hamarskotslækur og Austurgata. Fyrir miðri mynd eru húsin Grund og Hóll. Fremst má sjá Lækjargötu 4.

„Byggingarár: 1905. Fyrsti eigandi: Jóhannes Reykdal. Hönnuður: Ekki þekktur. Upphaflegur byggingarstíll: Timburhús – sveitserstíll. Upphafleg notkun: Íbúð. 1977: Tveir kvistir á suðurhlið sameinaðir í einn kvist.
Jóhannes Reykdal byggði húsið fyrir starfsfólk og lærlinga í trésmíðaverkstæði sem hann reisti á uppfyllinguálæknum árið 1902.Tésmiðjan var sú fyrsta sinnar tegundar á Íslandi þar sem vélarnar voru var drifnar með vatnskrafti.
Árið 1909 seldi eða gerði Jóhannes skiptisamkomulag við Halldór Halldórsson bónda á Setbergi. [Halldór var menntaður trésmiður og vann m.a. hjá Jóhannesi um stund í trésmiðju hans við Lækinn]. Skipt var á húsinu ásamt ræktunarlóð við húsið og öllu Setbergslandinu.
Samkvæmt fyrstu brunavirðingu voru 4 stofur og eldhús á hæðinni en 5 herbergi og eldhús í risi. Á lóðinni sem var að mestu matjurta- og túngarður var 20 fermetra gripa- og geymsluhús, sem nú hafa verið rifin.
Húsið hefur tekið litlum breytingum nema að anddyri sem snéri að Lækjargötu var fjarlægt svo hægt væri að koma fyrir gangstétt við götuna.
Finnbjörn Kristjánsson breytti kvistum á suðurhlið 1977 og 1985 voru byggðir skjólveggir.“ Núverandi eigandi er Stan Zawada og fjölskylda.

Lækurinn á dögum Jóhannesar. Hús er urðu síðar við Lækjargötu (fremst) og Hverfisgötu. Brúin yfir lækinn er fyrir neðan Lækjarhvamm, sem er eina húsið fyrir utan Gerðið (Hraungerði), á þessu svæði vestan við Læk, sem búið er að byggja. Frá vinstri fremst er Lækjargata 10, byggt af Jóhanni Jónssyni skipstjóra sem drukknaði 1907, þá „Kassahúsið“ nr. 12, (þakið hækkað 1925), svo Geitháls nr. 14.

Einar Halldórsson (1910-1978), sonur Halldórs Magnúsar Ólafssonar (1869-1924) og Sigrúnar Jónsdóttur (1874-1953), eignaðist síðar Setberg að hluta. Eiginkona hans var dóttir Jóhannesar, Elísabet Reykdal (1912-2013).

Jóhannes Reykdal lést 1946, 72 ára að aldri. Hann bjó þá að Þórsbergi í Setbergslandi.

Jóhannes hafði áður byggt sér glæsilegt hús nyrst við Brekkugötu, en það brann 1930. Í brunavirðingu Brunabótafélags Íslands frá 1917 er húsinu lýst eftirfarandi: „Húsið er einlyft með porti og risi 2.40m. Lengd 8.15m, breidd 6.50, hæð 3.77, með 11 gluggum. Niðri er því skipt í 3 stofur og eldhús, stofurnar eru fóðraðar. Uppi er því skipt í 4 herbergi og eldhús. Allt húsið klætt innan með panel og málað. Raflýst og notað til íbúðar. Útveggir úr timbri, þak úr timbri og járnvarið. 11 gluggar eru á húsinu.

Hús Jóhannesar Reykdals við Brekkugötu – brann 1930.

Undir öllu húsinu [líkt og er að Lækjargötu 4) er kjallari úr grjóti, 1.50m á hæð með 4 gluggum, notaður til geymslu. Anddyri úr timbri, einlyft með veggsvölum og turni, lengt 2.30, breidd 1.30, hæð 3.14m. Klætt innan með panel og málað. Inngönguskúr úr timbri með vatnshallaþaki og einum glugga, 2 m á lengd, 1.50m á breidd og 2.80 á hæð. Húsið var mikil prýði en svo óheppilega vildi til að í maí mánuði árið 1930 kviknaði í því engin slys urðu á fólki þar sem það var mannlaust. Greiðlega gekk að slökkva eldinn en húsið var svo illa farið að ákveðið var að auglýsa það til niðurrifs. Talið var að upptök eldsins hafi verið út frá á ofni sem kveikt hafði verið upp í fyrr um daginn.“

Heimildir:
-Kveikt á perunni, 1. tbl. 15.01.2004, bls. 6.
-Hafnarfjörður – Öldur Hafnarfirði; Húsakönnun 2024.
-Morgunblaðið, 23. tbl. 28.01.1978, bls. 35.

Hafnarfjörður 1954.

Skrár

Hellaferðir – Björn Hróarsson

Björn Hróarsson skrifaði um „Hellaferðir“ í Helgapóstinn, ferðablað, árið 1987.

Björn Hróarsson við Snorra.

„Ísland er eitt af merkari eldfjallalöndum jarðar og óvíða getur að líta jafn margar gerðir eldfjalla og hrauna. hraununum er fjöldinn allur af hellum. Þeir eru af ýmsum stærðum og gerðum með strompum, afhellum, útskotum, fossum, veggsyllum, dropsteinum, hraunstráum og margs konar öðrum formum.
Þegar hraunár renna lengi í sömu stefnu myndast fyrst hrauntraðir og síðan í mörgum tilfellum hellar. Hraunið getur runnið langar leiðir í göngum undir storkinni hraunhellu. Þegar hraunrennslinu lýkur, slíkt getur bæði gerst er eldvirkni stöðvast eða ef hraunáin fær annan farveg, heldur streymið oft áfram niður göngin, þau tæmast og holrúm myndast. Ef þak holrúmsins er nægilega sterkt til að haldast uppi eftir kólnunina varðveitist hellirinn.

Í Víðgemli.

Margskonar hraunmyndanir eru í hellum og eitt af því sem gleður augað er dropasteinar sem myndast meðan hraunið er að storkna. Dropasteinar myndast hins vegar smátt og smátt vegna útfellingar efna eins og t.d. kaiks eða salts og finnast vart hér á landi. Ýmis form í hellum myndast við endurbráðnun hrauns. Slíkt gerist líklega vegna gasbruna við mikinn hita og þá lekur hið endurbráðna hraun oft niður veggi hellisins eða lekur niður úr loftinu og myndar stuttar keilulaga myndanir, gjarnan með glerjuðu yfirborði.

Dropsteinn í Snorra.

Í sumum heilum eru afar fagrar ísmyndanir sem eru hvað fegurstar eftir langa frostakafla síðla vetrar. Íssúlurnar geta orðið meira en mannhæðarháar. Vatnsdropar er falla úr hrauninu frá lofti hellisins frjósa er þeir koma niður í hellinn og ísdrjólar hlaðast upp. Er líður á sumarið og hlýnar bræða vatnsdroparnir sig inn í ísdrjólana, gera þá hola að innan og eyða þeim.

Í nágrenni höfuðborgarsvæðisins er fjöldi hella, enda Reykjanesskagi þakinn hraunum. Hraun á skaganum þekja yfir 1000 ferkílómetra og þar leynist fjöldi glæsilegra hella.
Þingvallasvæðið er einnig þakið hraunum er geyma nokkra skemmtilega hella. Hallmundarhraun, ofan byggða í Borgarfirði, hefur nokkra sérstöu meðal íslenskra hrauna, þar eru kunnir nokkrir stórir hellar. Stærstu og þekktustu hellarnir eru Víðgelmir, Surtshellir og Stefánshellir.

Víðgemlir.

Víðgelmir er talinn stærstur hraunhella á jörðinni, rúmmál hans er um 150.000 rúmmetrar sem samsvarar um 250 meðal einbýlishúsum.
Hraunmyndanir í hellum eru viðkvæmar og þola margar þeirra nær enga snertingu án þess að brotna. Samt eru flestir þeir hellar sem fundist hafa á liðnum árum alveg ósnortnir, þegar þeir finnast, þó þeir séu jafnvel 5.000—10.000 ára gamlir. Í hellunum er stöðugt veður, svipað hitastig árið um kring, alltaf logn og veðrun engin. Hellarnir haldast því óbreyttir þar til ferðafólk tekur að leggja leið sína þangað.

Tanngarðshellir.

Nær allir íslenskir hraunhellar sem frést hefur af eiga það sameiginlegt að vera stórskemmdir. Viðkvæmar hraunmyndanir hafa verið brotnar og fjarlægðar. Rusl af ýmsu tagi hlaðist upp og hellarnir sótast. Um þennan undraheim íslenskrar náttúru hefur umgengni verið með ólíkindum slæm.

Í hellinum FERLIR í Brennisteinsfjöllum.

Hraunhellar eru hluti af viðkvæmustu náttúru Íslands. Þar má lítið út af bera til að valda skemmdum. Fjölmargir hellar eru þess eðlis að þeir verða aldrei opnaðir ferðafólki. Aðrir eru stórir og ekki eins viðkvæmir þó glæsilegir séu.
Glæsilegir hraunhellar eiga það sameiginlegt að þar er margt að skoða en hellarnir eru það stórir að lítil hætta er á skemmdum og í þessum hellum er lítið af viðkvæmustu hraunmyndununum.“ – Björn Hróarsson

Heimild:
-Helgapósturinn, ferðablað 24.06.1987, Hellaferðir, Björn Hróarsson, bls. 14.

Búri – svelgurinn.

Skrár

Hraunhóll undir Vatnsskarði

Í Náttúrufræðingnum 1975 fjallar Jón Jónsson, jarðfræðingur, um „Sandfellsklofagíga og Hraunhól efst í Kapelluhrauni undir Vatnsskarði“. Margir telja Kapelluhraun runna úr Hraunhól, en svo var ekki, enda hraunið úr honum um 5500 ára gamalt, en Kapelluhraunið (Nýjahraun/Bruninn) rann árið 1151. Hraunhóll var einn fegursti gjallgígurinn á gjörvöllum Reykjanesskaganum, en hefur nú verið gjörspillt af námuvinnslu.

Hraunhóll

„Eins og áður er sagt, hef ur hraunið runnið upp að eldri gíg, sem ber nafnið Hraunhóll. Þetta var stór og reglulegur gígur, einn hinn fegursti á öllum Reykjanesskaga, hlaðinn upp úr gjalli og hraunkleprum. Aðalgígurinn var um 250 m í þvermál, en inni í honum var lítill en alldjúpur hraungígur, vafalaust myndaður á lokastigi gossins. Skarð er í gíginn austan megin og þar hefur Sandfellsklofahraun runnið inn í hann eins og áður segir og myndað þar lítinn hraunpoll, sem orðið hefur að sléttu helluhrauni.
Nú er Hraunhóll svipur hjá sjón frá því sem áður var. Hann hefur orðið þeim að bráð, er rauðmalarnám stunda og hefur verið leikinn svo grátt, að nú er rúst ein. Hann var um árabil ein aðalnáman á þessu svæði og er nú svo komið, að búið er að grafa langt niður fyrir hraunin, sem upp að honum hafa runnið. Við það kemur í ljós, að hann hefur verið líklega vart minna en 40 m hár, áður en hraun tók að renna upp að honum.
Sýnið, sem áður er getið um, var tekið austan megin í gígnum, þar sem Sandfellsklofahraun rann inn í hann.

Kapelluhraun (rauðlitað).

Annað sýni var tekið norðan í hólnum, og hugði ég fyrst, að hraunið sem þar hefur lagst upp að Hraunhól, væri Kapelluhraun, en nú hefur komið í ljós, að svo er ekki. Þar má sjá, að um 25—30 cm þykkt jarðvegslag hefur verið komið utan á gíginn, þegar hraun eyddi þeim gróðri, er þar var fyrir. Gróðurleifarnar eru mosi og einhver kvistgróður og því væntanlega ekki ósvipað þeim gróðri, er þarna var fyrir, áður en maðurinn fór ránshendi um Hraunhól. Kolaða kvisti og sprota mátti tína úr jarðvegslaginu, en ekki var það meira en svo, að margra klukkustunda verk var það að fá nægilega mikið efni (um 20 g) í eina aldursákvörðun. Hvað þetta varðar, er sama að segja um bæði sýnin, sem tekin voru við Hraunhól. Sýnið, sem tekið var norðan í hólnum reyndist 2690 ± 60 C14 ára. Enn er ekki fullkomlega ljóst, hvaðan það hraun er komið, sem eyddi gróðrinum norðan í hólnum. Eins og ég nefndi áður hugði ég fyrst að það væri Kapelluhraun en að því slepptu Sandfellsklofahraun. Nú er hins vegar svo mikill munur aldurs þessara gróðurleifa, að dr. Ingrid U. Olsson telur, að ekki geti verið um samtímamyndun að ræða. Verður því spurningunni um, hvaða gos hafi verið að verki, þegar gróðurinn norðan í Hraunhól eyddist, ekki svarað að svo stöddu.

Hraunhóll og nágrenni.

Það er hins vegar ljóst, að gíghólar, sem hlaðnir eru úr nær eintómu gjalli, gróa ekki sérlega fljótt og er sjálfsagt ein meginorsök þess sú, að allt vatn hripar þar strax niður. Af þessu leiðir, að Hraunhóll hlýtur að hafa verið orðinn nokkuð gamall, þegar þessi hraun runnu upp að honum. Mætti því ætla, að hann væri vart yngri en 3500 ára gamall. Hraunið, sem úr honum hefur komið, er ólívín basalt hraun með töluverðu a£ 3—5 mm stórum ólívínkristöllum og eins feltspatdílum, sem ósjaldan eru 4—5 mm.
Annað, sem einkennir þetta hraun eru hnyðlingar, flestallir af sömu gerð og fundist hafa á Reykjanesskaga og víðar, en fundist hefur þar hnyðlingur með aðra samsetningu líka. Verður það ekki nánar rakið hér. Eins og getið var um í upphafi þessarar greinar eru Sandfellsklofagígir á sprungu með þá venjulegu stefnu norðaustur-suðvestur, svo er og um Hraunhól og má vel sjá þar að sprungan, sem hann er á, hefur opnast frá því að gosið varð og er ekki ástæða til að efast um, að sú gliðnun sé enn í gangi, þó hægt fari miðað við mannlegt æviskeið. Sama fyrirbæri má og sjá m.a. í Óbrinnishólum (Jónsson 1972) og raunar á fleiri stöðum á Reykjanesskaga. Er þá óneitanlega ekki fráleitt að spyrja: Hve mikla gliðnun þarf til þess að þarna gjósi á ný?

Hraunhóll og malargryfjur við Vatnsskarð.

Aðeins um 300 m suðvestur af Hraunhól er annar gígur, sem næstum hefur færst í kaf, þegar Sandfellsklofahraun rann. Ekki veit ég nafn á þessum gíg, enda var hann svo lítið áberandi, að litlar líkur eru á, að honum hafi nokkru sinni verið nafn gefið og líklega fáir veitt því athygli, að um eldgíg væri að ræða. Frekar en ekkert mætti í bili nefna hann Litla-Hraunhól. Ber það nafn þá vitni um ámóta hugmyndaauðgi og vel flest cnnur örnefni á Reykjanesskaga og orsakar ekki áhalla hvað það snertir.

Kapelluhraun og nágrenni – örnefni og gamlar leiðir (ÓSÁ).

Einnig Litli-Hraunhóll hefur verið grátt leikinn af nútíma vinnutækni og þar vægast sagt ljótur umgangur, en því miður er alltof víða pottur brotinn hvað þetta snertir á voru landi. Ekki sést nú neitt af því hrauni, sem úr Litla-Hraunhól hefur runnið, fremur en því, sem rann úr Hraunhól sjálfum, en sýni mátti ná úr gígnum. Kemur þá í ljós, að hraunið er að heita má eins úr báðum þessum gígum. Það er og snarlíkt eldra Óbrinnishólahrauni og Búrfellshrauni. Vott af gróðurleifum má sjá undir gjallinu í Litla-Hraunhól og sýnist jarðvegslagið þar vera mjög ámóta og í Hraunhól, en ekki hefur reynst mögulegt að ná nothæfu sýni úr LitlaHraunhól. Af ofangreindum ástæðum tel ég þó langlíklegast, að gosið hafi samtímis á þessum stöðum.
Varðandi aldursákvörðunina hér að framan skal þess getið, að hún er meðaltal af tveim, þar sem við aðra er notaður helmingunartími 5570 ár en við hina 5730 ár.“

Heimild:
-Náttúrufræðingurinn, 2. tbl. 01.03.1975, Sandfellsklofagígir og Hraunhóll, Jón Jónsson, bls. 188-191.

Hraunhóll – námuvinnsla og sóðaskapur.

Skrár

Inghóll

Í Árbók Ferðafélags Íslands segir um landnámið: ,,Núpar er önnur tveggja landnámsjarða í Ölfusi, hin er Hvammur (báðar í landnámi Ingólfs, en margir landnámsmenn sem síðar komu út en Ingólfur ,,hafa byggt í hans landnámi,” að því er Landnáma hermir).”

Landnáma.

Ekkert er getið um vetursetur nefnds Ingólfs í bænum Fjalli undir Ingólfsfjalli. Hins vegar segir í Landnámu (Sturlubók), 7. kafla: „Hann var hinn þriðja vetur undir Ingólfsfelli fyrir vestan Ölfusá. Þau missari fundu þeir Vífill og Karli öndvegissúlur hans við Arnarhvol fyrir neðan heiði.“
Ingólfur Arnarson landnámsmaður er sagður heygður í Inghól á norðanverðu Ingólfsfjalli, en haugurinn er innan landamerkja Hvamms. Fjallið dregur nafn sitt af honum jafnframt. Hjá haugnum er annar minni haugur og er sagt að þar liggi hundur hans. Talið er að Ingólfur hafi valið sér þennan legstað svo hann gæti séð yfir sitt fyrsta landnám.

Inghóll á Ingólfsfjalli.

Í „Fornleifaskráningu vegna skipulags í Ölfusi“ frá 2009 segir um jörðina Hvamm þar sem Inghóls er getið:
„Inghóll er kringlóttur grjóthóll. Talinn hæsti hnúkur fjallsins. Þann hnúk hafa þjóðsögur talið haug Ingólfs landnámsmanns. Brynjólfur Sveinsson Skálholts-biskup ómakaði sig þangað til að mæla. Kunnugir telja ólíklegt að þar sé nokkuð grafið, því hóllinn er úr bergi.”
,,Uppi á norðanverðu fjalli þessu er hóll, er kallast Inghóll, og og er það almæli, að þar sé heygður Ingólfur landnámsmaður, er fjallið dregur nafn af. Hóllinn er ei mjög stór ummáls og ei merkilegur, ei heldur auðsén á hönum mannaverk.”

Inghóll – mælistöpull.

,,Í Inghól á Ingólfsfjalli er sagt að heygður sé Ingólfur Arnarson, fyrsti landnámsmaður Íslands og þar í haug hans mun vera gullkista. Einu sinni tóku Grafningsmenn og Ölfusingar sig saman um að grafa upp kistu þessa og þegar þeir hófu hana upp segir einn þeirra: ,,Nú tekst ef guð vill.” Héldu þeir þá enn áfram að tosa kistuna upp en þegar hún var komin hálf upp úr gröfinni segir einn þeirra: ,,Nú tekst hvort guð vill eða ekki.” Í sama mund slapp kistan úr höndum hans og niður í hauginn og allt það sem þeir höfðu mokað þyrlaðist á sinn stað að nýju. Skip sitt heygði Ingólfur í Kögunarhól og má af þessu ráða að fornmenn hafa verið stærri í sniðurm heldur en sinni tíma Íslendingar. Önnur heimild segir að Jón Skottuskáld Eyvindarson hafi verið að greftri í Ingólfshaug en ekki er vitað hvort það var í þetta sama skipti.”

Á Inghól.

,,Á því fjalli er sagt að hann sé heygður; eru þar til að sjá af öðrum fjöllum hólar tveir og heitir annar Ingólfshaugur, en í hinum er sagt að hundur hans liggi: sá hóllinn er allur lægri og minni fyrirferðar. Þennan legstað er sagt að Ingólfur hafi kosið sér svo hann gæti því betur séð þaðan yfir hið fyrsta landnám sitt.”
,,Ingólfur vitjar nafns. ,,Konuna dreymir eina nótt að maður kæmi til hennar í svefni og bæði hana að lofa sér að vera. Hún spurði hann að nafni; hann sagðist heita Ingólfur og vera fyrsti landnámsmaður á Íslandi. Ekki er þess getið að þeim færi fleira í milli í það sinn. Eftir það kom sami maður oft til konunnar meðan hún gekk með þunga sinn og beiddi hana að lofa sér að vera og þess með að hún skyldi láta heita eftir sér son þann sem hún gengi með.

Inghóll – mælistöpull.

,,Skaltu,” segir hann, ,,ala hann þangað til hann er tólf vetra á sauðaketi einu og nýmjólk, bæði kinda og kúa og einkum kapla; ef þú bregður ekki útaf þessu mun ég gefa syni þínum með nafni fé það allt sem er í kistu minni. Skal hann leita hennar uppi hjá haug mínum þegar hann er tólf vetra og mun hann geta lokið henni upp ef ekki er brugðið útaf í neinu með uppeldi hans þangað til.” Konan hét þessu og kom þá Ingólfur ekki til hennar framar. Eftir það ól hún sveinbarn og lét kalla Ingólf eftir landnámsmanninum sem vitað hafði nafns til hennar. Ól hún svo upp svein þennan sem næst hún gat komizt fyrirsögn draummannsins þangað til hann var 12 vetra; var hann þá bæði mikill og efnilegur eftir aldri. Hann gekk síðan upp á Ingólfsfjall að leita fjárins. Þegar hann kom að Ingólfshaugi sá hann stóra kistu standa þar og lykil í skránni. Hann fór til og ætlaði að ljúka henni upp, en gat ekki snúið lyklinum nema til hálfs; sneri hann þá heim aftur í það sinn. Þegar hann hafði náð meiri þroska fór hann aftur upp á Ingólfsfjall og að hauginum. En þá var kistan horfin og hefur aldrei orðið vart við hana síðan. En þótt Ingólfur yngri bæri ekki gæfu til að fá féð með nafni er sagt að hann hafi verið í mörgu lánsmaður.”

Inghóll framundan.

,,Ad N 1 Ingholl eda Ingolfs Arnarsonar Haugur; kallast mikid stór griothóll sem stendur nockud vestar enn uppa midiu sokólludu Ingolfsfialli; og er þess hærsti toppur: Vic: lögmadur E. Ólafsson, hefur i hans R(ejse)besk(rivelse) sídara parti skrifad umm þessa Holls stærd. Líkur eru a því; eptir því sem su annars mistriggilega Ármanns Saga ummgietur; – ad Ingolfur Arnason, sem bio þa a Reikium i Ólvesi; gamall og blindur þegar Armann kom ut hingad – hafi utvalid sér Legstad i þessum efsta toppi Ingolfsfialls sem Sionar holi: hvadann hann gat yferlytid allt Ølvesid og miklu fleiri Hieród; umm Jngolf Singur Egiert i Mánamali – “nemur hatt vid Skýhaugbuandi-”.

Inghóll.

,,Elsta heimild um Inghól eða Ingólfshaug á Ingólfsfjalli er líklega vísa Stefáns Ólafssonar sem talin er ort á árunum 1641-42. Flest handrit vísunnar hafa þessa fyrirsögn: “Kveðið ex tempore yfir haug Ingólfs landnámsmanns, að skipun biskups Brynjólfs, meðan hinir aðrir þénarar hlóðu vörðu yfir haugnum.” Vísan er svona:

Stóð af steindu smíði
staður fornmanns hlaðinn,
hlóðu að herrans boði
heiðiteikn yfir leiði;
haugur var hár og fagur
hrundinn saman á grundu,
en draugur dimmur og magur
drundi björgum undir.

Ingólfsfjall.

,,Í Þórðarbók Landnámu, sem talin er rituð um miðja 17. öld, segir að Ingólfur landnámsmaður hafi búið þriðja vetur sinn hér “… under Jngolfsfelle.fyrir vestan Øluisaa, þar sem sumer menn seigia ad hann sie heigdur …”.
Vera má að þetta sé innskot Þórðar Jónssonar í Landnámutextann og hann eigi við Inghól á Ingólfsfjalli sem frægur var í tíð Brynjólfs biskups og Þórðar. Hálfdan Jónsson segir svo í Minjalýsingu Ölveshrepps 1703: Þar fjallið er hæst, þó nokkuð norðar en á því miðju, er haugur Ingólfs Arnarsonar, fyrsta landnámamanns, mældur við jarðveginn tvö hundruð faðmar í kring, nú graslaus með stórum hellum og mel, sums staðar mosavaxinn. Haugurinn sést allar síður á fjallinu nema að norðan. Magister Brynjólfur Sveinsson reið þangað eitt sinn norðan á fjallið að skoða hauginn, hvern hann lét þá mæla. Jón Ólafsson úr Grunnavík segir þetta um Ingólfshaug: Udi Arness-Syssel imod Sydost paa Ingolfsfjeld, ligger Ingolf den første Landnamsmand begraven.

Ingólfsfjall.

Hans Høj og Gravsted er højt og stort, som klarligen kan sees af omrejsende Folk, som færdes om Ølveset, eller og østerlig i Flooen. Da Øgmunder, Skalholts Biskop, reed der forbi i sin Visitats, paafaldt hannem Blindhed, og sagde han da: far nu vel, Verden! du haver mig længe vel tjent.
Í Ferðabók Eggerts og Bjarna segir frá Ingólfhaug og þekkja þeir Eggert og Bjarni greinilega vísu Stefáns Ólafssonar um hauginn. Ármanns saga sem skýrsluhöfundur vitnar til var prentuð í Hrappsey 1782 og er höfundur sögunnar stundum talinn Halldór Jakobsson sýslumaður (d. 1810):

Hef ek at Ölvesi
hjarsa sólir,
mænir hátt við ský
haugbúandi,
brennalog fyrir
lands frumbyggja,
verpr hann á mána
muðar ljósum.

Ingólfsfjall.

Í Minjalýsingu Arnarbælisþinga 1840 segir svo um Ingólfsfjall: „Uppi á norðanverðu fjalli þessu er hóll, er kallast Inghóll, og er það almæli, að þar sé heygður
Ingólfur landnámsmaður, er fjallið dregur nafn af. Hóllinn er ei mjög stór ummáls og ei merkilegur, ei heldur auðsén á honum mannaverk.”

Heimildir:
-Fornleifaskráning vegna skipulags í Ölfusi, 2009.
-Hvammur – örnefnalýsing (Þórður Ö. Jóhannsson. 1967).
-Árnessýsla. Sýslu- og sóknalýsingar Hins íslenska bókmenntafélags 1839-1843. 1979:195.
-Bjarni Harðarson. 2001:57-8.
-Frásögur um fornaldarleifar. 1817-1823. Fyrri hluti. 1983. Sveinbjörn Rafnson bjó til prentunar. Stofnun Árna Magnússonar, Reykjavík.
-Frásögur um fornaldarleifar. 1817-1823. Fyrri hluti. 1983:224-5.
-Frásögur um fornaldarleifar. 1817-1823. Fyrri hluti. 1983:225-6.
-Stefán Ólafsson, Kvæði I. Kaupmannahöfn 1885, bls. 73.
-Landnámabók, Ljósprentun handrita. Reykjavík 1974, bls. 568.
-Landnám Ingólfs III. Reykjavík 1937-9, bls. 14.
-Antiqvariske Annaler II, bls. 185-6.
-Ferðabók Eggerts Ólafssonar og Bjarna Pálssonar II. Reykjavík 1974, bls. 155-6 (skýrsluhöfundur vitnar til frumútg.: Eggert Olafsens og Biarne Povelsens Reise igiennem Island.
-Jón Helgason, Hrappseyjarprentsmiðja 1773-1794. Kaupmannahöfn 1928 (Safn Fræðafjelagsins VI.), bls. 50.
-Landnám Ingólfs III. Reykjavík 1937-9, bls. 80.
-Árnessýsla. Sýslu- og sóknalýsingar Hins íslenska bókmenntafélags 1839-1843. 1979. Svavar Sigmundsson sá um útgáfuna. Sögufélag, Reykjavík.
-Bjarni Harðarson. 2001. Landið, fólkið og þjóðtrúin. Kortlagðir álagablettir og byggðir trölla, álfa, drauga, skrímsla og útilegumanna í Árnesþingi. Sunnlenska bókaútgáfan, Selfossi.
-Þórður Ö. Jóhannsson. 1967. Hvammur. Ölfushreppur, Árnessýla. Örnefnastofnun, Reykjavík.

Ingólfsfjall – kort.

Skrár

Álfar í Hellisgerði – skilti

Í vetrarmánuðum ársins 2026 tók Hellisgerði, lystigarður Hafnarfjarðar, gesti í ævintýralega ferð í heim álfa og huldufólks með nýrri sýningu í Gerðinu.

Álfar.

„Sýningin varpar ljósi á ríka þjóðsagnahefð sem tengist Hafnarfirði og þeirri trú að í bænum sé ein fjölmennasta álfabyggð landsins.

Það sem augað ekki sér
Hellisgerði, lystigarður Hafnarfjarðar, tekur gesti nú á ævintýralega ferð í heim álfa og huldufólks með nýrri sýningu sem opnuð var nýverið. Sýningin varpar ljósi á ríka þjóðsagnahefð sem tengist Hafnarfirði og þeirri trú að í bænum sé ein fjölmennasta álfabyggð landsins.

Sýningin býður gestum að kynnast sagnahefð sem hefur lifað í gegnum aldirnar og vekur áhuga á náttúru og menningu sem er sérstök fyrir Hafnarfjörð.

Í Hellisgerði.

Með lifandi sögum og skemmtilegum upplifunum er hægt að sjá hvernig álfaheimurinn hefur mótað hugmyndir, list og andrúmsloft í garðinum. Hellisgerði er einstakur staður þar sem saga og náttúra mætast. Sýningin gefur gestum tækifæri til að ganga um garðinn og í leiðinni kynna sér álfasagnir sem tengjast Hafnarfirði.

Ævintýri og þjóðsögur lifna við
Gestir eru hvattir til að ganga um garðinn, skoða sýninguna og upplifa álfaheiminn með öllum skynfærum – því sagan segir að álfar séu mjög hlédrægir gestir, en líflegir og forvitnir fyrir þá sem gefa gaum.“

Sýningin samanstóð af sjö skiltum, hvert með afmörkuðum upplýsingum:

1. Inngangsskilti – Það sem augað ekki sér

Hellisgerði – það sem augað ekki sér; skilti.

„Sú trú að verur líkt og álfar og huldufólk byggi jörðina með okkur hefur fylgt mannkyninu frá örófi alda. Fram undir aldamótin 1900 var trúin útbreidd um alla Norður-Evrópu en með tilkomu nýrrar heimsmyndar hefur hún dalað mjög og lifir nú einna best á takmörkuðum svæðum á íralndi og hér á Íslandi. Skýra má þessa útbreiddu álfatrú Íslendinga með nálægð þjóðarinnar við náttúru landsins en hún skipar veigamikibb sess í íslenskri huldufólkshefð. Kjarni trúarinnar byggist á virðingu fyrir náttúrunni og þá ekki endilega fegurð hennar heldur fremur leyndardómum. Um er að ræða náttúrusýn sem byggist ekki á náttúrvernd heldur mannvernd gagnvart lifandi landslagi, ekki virðingunni fyrir hólnum sjálfum heldur því sem augað ekki sér og er utar skynheims hversdagsleikans.

Hellisgerði 1929.

Í íslenskum þjóðsögum er að finna nokkrar frásagnir af uppruna álfa og huldufólks. Í Þjóðsögum Jóns Árnasonar segir meðal annars svo frá að í upphafi hafi Guð skapað konu af moldu fyrir Adam. Þessi kona var svo ókyrr hjá honum og stygg að hvorki Adam né Guð gat neinu tauti við hana komið. Fór svo að lokum að Guð skapaði henni mann eftir hennar eðli og nefndi hann Alf en hana Alvör og eru af þeim komin öll tröll og álfar.

Í Hellisgerði.

Í annarri frásögn segir svo að Guð almmáttugur hafi einhverju sinni vitjað Adams og Evu og hafi þau sýnt honum allt sem þau áttu, þar á meðal bornin sín, þau sem voru hrein og vel þvegin. Óhreinu börnin vildi Eva þó ekki hafa fyrir augliti Guðs svo hún faldi þau. Guð vissi hins vegar hafð hún hafði gert og mælti svo fyrir um að það sem ætti að vera hulið fyrir sér skyldi einnig vera hulið fyrir mönnum. Þessi börn urðu þar með mönnum ósýnileg og bjuggu í holtum og hæðum, hólum og steinum. Þaða eru álfar komnir en mennirnir eru komnir af þeim börnum Evu, sem hún sýndi Guði.

Sýningin á skiltunum í Hellisgerði fjallar um nokkrar af þeim fjölmörgu álfa- og huldufólkssögum sem þekkjast í nærumhverfi Hafnarfjarðar.“

2. Hulduklöppin við Steina

Hellisgerði – Hulduklöppin við Steina; skilti.

„Við steinbæinn Steina í Hafnarfirði [á Neðrahamri] var stór grágrýtisklöpp. Eitt sinn er mæðgin bjuggu á Steinum vildi sonurinn byggja nýjan bæ og ætlaði að fá grjót í hann úr þessari klöpp. Hóf hann að bora í klöppina og setti fleyga í en nóttina eftur vitjaði huldukona móður hans í draumi. Huldukonan var reið, sagði klöppina vera sitt heimili og yrði sonurinn að hætta við skemmdarstarfið, ella myndu þau hafa verra af. Hætti sonurinn þá við að klúfa klöppina.

Álfasaga.

Mörgum árum síðar keyptu hjónin Guðmundur Hjaltason og Hólmfríður Bjarnadóttir bæinn og hófust þegar handa við að byggja hús á lóðinni. Var fenginn maður til að höggva grjót í kjallarann úr umræddri klöpp. Þegar það verk var langt komið var nýju eigendunum sögð sagan af huldukonunni í klöppinni og varð húsfreyjan þá mjög hrædd og óttaðist reiði álfkonunnar. Ótti hennar var ekki ástæðulaus því að mikil ógæfa fylgdi húsinu og meðal annars missti hún bæði einkason sinn og eiginmann. Næsti eigandi steinbýlisins mætti þar einng miklu andstreymi og hraktist hann að lokum úr húsinu.“

3. Álfaklettur við Merkurgötu

Hellisgerði – Álfaklettur við Merkurgötu; skilti.

„Við Merkugötu stendur stór álfaklettur sem virðist við fyrstu sýn standa úti á miðri akbrautinni. En þegar nær dregur sést að vegurinn sveigir og þrengist við steininn og breiðir svo úr sér aftur eins og að hann sé að sýna klettinum sérstaka tillitsemi.

Gamlar sagnir herma að árið 1937 hafi staðið til að brjóta klettinn niður vegna framkvæmda. Það reyndist þó hægara sagt en gert, því talið var í honum byggi huldufólk sem hvorki vildi víkja né láta trufla heimkynni sín.

Álfhóll við Merkurgötu.

Vinnumenn tóku til við verkið með járnkarli en þá brá svo við að verkfærið festist kirfilega í berginu, eins og sjálfur kletturinn hefði gripið um það.

Fljótlega tók ólán að elta þá sem að verkinu komu, slys, veikindi og óútskýranleg óheppni dundu á vinnumönnunum. Að lokum var hætt við niðurrifið. Járnkarlinn situr enn í klettinum og steinninn nýtur nú hverfisverndar fyrir „fegurð og mikilvægi“.“

4. Álfar við Austurgötu

„Austurgata 24 var reist um 1960 og telst því eitt yngsta húsið við götuna. Í garðinum stendur stór klettur svo þétt upp við húsið að varla er unnt að komast á milli.

Hellisgerði – Álfar við Austurgötu; skilti.

Hjón sem bjuggu þar skömmu fyrir aldamót létu mála húsið rautt en fyrir það hafði húsið verið í grænum lit um langt skeið

Stuttu eftir að húsið var málað rautt komu upp atvik innan fjölskyldunnar sem vöktu athygli og áhyggjur heimilisfólks, þar á meðal veikindi og beinbrot. Hjönin höfðu heyrt frásagnir um að í klettinum kynni að búa huldufólks og leituðu í kjölfarið til konu sem taldi sig geta verið í sambandi við álfa. Samkvæmt frásögn hennar staðfesti hún að álfunum í klettinum mislíkaði nýi liturinn á húsinu.

Í framhaldi af því var húsið málað á ný í upprunalegum grænum lit. Hjónin tóku jafnframt ákvörðun um að selja húsið og flytja á brott.“

5. Álfar við Jófríðarstaði

Hellisgerði – Álfar við Jófríðarstaði; skilti.

„Snemma á 20. old bjó maður að nafni Hendrik á Jófríðarstöðum í Hafnarfirði. Þrátt fyrir að hafa heyrt sögur um álfabyggt í klöpp einni á jörðinni lét hann kljúfa hana og notaði grjótið í kjallara timburhúss er hann var að byggja. Hann lagði engan trúnað á álfasögurnar og lét viðvaranir því sem vind um eyru þjóta. Mikil ógæfa lagðist yfir Hendrik og fjölskyldu hans í kjölfarið og sem dæmi má nefna að einkadóttir hans veiktist af dularfullum sjúkdómi er fjölskyldan flutti í hið nýja hús og lést skömmu síðar.

Hellisgerði – klöpp við Jófríðarstaði.

Hendrik seldi að lokum jörðina og var kaupandinn Meulenberg biskup. Lét hann svo um mælt að „enginn skyldi gerast svo djarfur að raska friði þeirra, er í klöppinni kynnu að búa og í næstu klöpp þar hjá“. Standa þau fyrirmæli biskups enn þann dag í dag.“

6. Silkiklútur frá álfkonu

„Á árunum 1880-1890 bjuggu í Brúarhrauni í Hafnarfirði Guðmundur Ólafsson skipsstjóri og kona hans, Kristín Lovísa Árnadóttir.

Hellisgerði – Silkiklútur frá álfkonu; skilti.

Bærinn stóð þar sem síðar (1938) var þvottahús Geirlaugar Sigurðardóttur við Strandgötu 25. Ofan við húsið var hóll sem menn töldu huldufólk búa í.

Hjónin áttu tíu ára dóttur, Önnu, sem átti sér brúðu og brúðurúm, haglega smíðað af Magnúsi smið, bróður Guðmundar. Dag einn, meðan Anna lék sér úti, stóð brúðurúmið með brúðunni á borði í skúr við húsið. Þá hvarf hvort tveggja og fannst ekki, þrátt fyrir mikla leit, og Anna syrgði sárt. Kristín huggaði hana og sagði að brúðan myndi snúa aftur.

Hafnarfjörður 1919 – Vestur- og Austur Brúarhraun. Fríkirkjan í baksýn.

Um nóttina dreymdi Kristínu ókunnuga konu sem lagði brúðuna aftur á borðið og sagðist hafa tekið hana til að gleðja veikt barn sitt sem ætti ekkert leikfang. Morguninn eftir var brúðurúmið komið aftur. Þá bað móðirinn Önnu að gefa huldukonunni brúðuna. Anna samþykkti, setti brúðuna og rúmið á borðið næsta kvöld, og um morguninn eftir var það horfið en í staðinn þá var þar fallegur skilkiklútur.“

7. Söngur í Hamrinum

Hellisgerði – Söngur í Hamrinum; skilti.

„Til er saga um heimsókn bóndans í Hamarskoti til álfa er bjuggu í Hamarskotshamri. Maður þess hét Gunnar Bjarnason og segir sagan að eitt sinn er hann var á gangi norðan eða austan megin í Hamrinum á vetrarkvöldi um jólaleytið hafi hann heyrt söng í honum. Gekk hann þá á hljóðið og kom að opnum dyrum á Hamrinum sem hann gekk inn um. „Kemur hann inn í mannahýbýli og stendur söngurinn þá sem hæst. Þá var það venja á landi hér, ef að gest bar að garði, meðan á húslestri stóð, þá gekk hann hljóðlega inn, yrti ekki á neinn og heilsaði ekki fyrr en að lestrinum loknum.

Hamarinn.

Þessari venju fylgdi Gunnar. Sat hann hljóður meðan á söngnum stóð og hlustaði með gaumgæfni á lesturinn sem á eftir fór. Er mælt að hann hafi kannast við lögin og sálmana en eigi hugvekjuna eða predikunina. Eftir lesturinn var sunginn sálmur og að honum loknum gekk Gunnar úr jafnhljóðlega og þá er hann kom inn.“ Þrátt fyrir margar tilraunir Gunnars varð hann aldrei aftur var við álfana í Hamrinum.“

Hafnarfjörður er sannkallaður álfabær. Fram kom í úttekt sjáandans Erlu Stefánsdóttur, sem hún gerði fyrir Hafnarfjarðarbæ á tíunda áratug síðustu aldar, að þar sé merkilegasta og stærsta álfabyggðin í bænum. Ein elsta frásögnin af staðnum er um Gunnar Bjarnason, bónda í Hamarskoti, sem heyrði söng frá Hamrinum að kvöldi til um jól. Gunnar gekk á hljóðið og fann dyr. Fór hann inn í híbýli álfanna en lét sig fljótt hverfa þegar söngnum lauk. Hamarinn er fyrir ofan Lækinn í Hafnarfirði, við hliðina á Flensborgarskólanum.

Skrár

Þráinsskjöldur

Í Wikipedia er fjallað um „Þráinsskjöld“ á Reykjanesskaga:

Þráinsskjöldur – gígurinn

„Þráinsskjöldur er geysimikil hraunbunga norðaustan undir Fagradalsfjalli á utanverðum Reykjanesskaga.

Þráinsskjöldur – herforingjaráðskort Dana.

Eldgígurinn er hraunfylltur og mjög ógreinilegur en frá honum hefur runnið mikið hraun, Þráinsskjaldarhraun, sem þekur meira og minna allt land frá Fagradalsfjalli og til strandar í norðri. Það myndar ströndina alla utan frá Vogastapa og inn að Vatnsleysuvík. Nokkur móbergsfjöll standa upp úr hrauninu svo sem Keilir og Keilisbörn, Litli Keilir og Litli Hrútur. Þráinsskjöldur er dyngja, þ.e. eldstöð af svipaðri gerð og Skjaldbreiður, en vegna landslagsáhrifa hefur hann ekki náð að verða reglulegt hringmyndað eldfjall. Hraunið hefur komið upp um einn hringmyndaðan gíg eins og í flestum dyngjum. Úlit hraunsins og hraunstraumanna í því bendir til þess að kvikan sem upp kom hafi verið þunnfljótandi og gosið virðist hafa staðið lengi. Á þeim langa tíma sem liðinn er síðan hraunið rann hafa myndast mikil misgengi, sprungur og gjár í því.

Þráinsskjöldur og dyngjur Reykjanesskagans fyrir u.þ.b. 6000 árum.

Örnefnið Þráinsskjöldur er gamalt heiti á hraununum upp af Vatnsleysuströndinni og er nefnt í Ferðabók Eggerts Ólafssonar og Bjarna Pálssonar. Jón Jónsson jarðfræðingur gróf það úr gleymsku þegar hann kortlagði hraun Reykjanesskagans og notaði það yfir eldstöðina í heild. Þráinsskjöldur er því strangt til tekið eldfjall þótt fáir myndu vilja kalla þennan lága og flata hraunskjöld fjall. Hæstu nibbur á gígbörmum ná 238 m y.s.

Þráinsskjaldarhraun er stærsta hraunið á utanverðum Reykjanesskaga, flatarmál þess er um 135 km². Sjór hefur staðið allnokkru lægra við ströndina þegar hraunið rann en hann gerir nú. Hraunið nær víða einn til tvo km út fyrir ströndina. Talið er að flatarmál þess neðansjávar sé um 11 km². Heildarflaratmálið er því 146 km². Rúmmál hraunsins hefur verið áætlað rúmir 5 km³. Vogar og byggðin á Vatnsleysuströnd er á hrauninu. Þráinsskjaldarhraun er meðal elstu hrauna á Reykjanesskaga, það rann í ísaldarlok, á sama tíma og ísaldarjökullinn var að hopa af skaganum. Sýnilegt er að eftir að hraunið rann hefur jökullinn vaxið á ný og flætt út á austasta hluta þess en síðan hopað fljótt til baka og hörfað inn til lands. Aldursgreiningar á skeljum í sjávarseti undir hrauninu sýna að það er um 14.100 ára.“

Ólinvínþóleiít.

Í Náttúrufræðingnum 1984 fjallar Sveinn P. Jakobsson um „Íslenskar bergtegundir II – Ólinvínþóleiít„:
„Í fyrstu greininni um íslenskar bergtegundir (Sveinn P. Jakobsson 1983) var fjallað um pikrít, upphafslegustu bergtegund þóleiísku bergraðarinnar. Nú er röðin komin að ólivínþóleiíti, sem er náskylt pikríti, en langtum algengara. Ólivínþóleiít er meðal þeirra bergtegunda sem nefndar hafa verið einu nafni basalt (blágrýti), aðrar basalt-tegundir eru þóleiít, „millibasalt“ (hálf-alkalískt basalt) og alkalíólivínbasalt. Önnur nöfn hafa að vísu verið notuð um afbrigði basalts, svo sem grágrýti og kvarsþóleiít, en þau eru óþörf og í sumum tilvikum villandi. Verður nánar að því vikið síðar.

Ólinvínþóleiít.

Ólivínþóleiít er gráleit bergtegund, nokkuð breytileg að lit, en oftast grádökkgrá. Við ummyndun dökknar bergið og verður brúngrátt eða brúnsvart. Það er einkenni á ólivínþóleiíti, að það er mjög blöðrótt, en blöðrurnar eru yfirleitt smáar. Ólivínþóleiít er fín- til millikorna, þannig að einstakir kristallar bergsins eru greinanlegir með berum augum. Þó er þetta breytilegt og hefur áhrif á lit bergsins. Því smærri sem kornin eru, þeim mun dekkra er bergið. Ólivínþóleiít er þunnfljótandi við rennsli, og virðist allajafna storkna í helluhraun, en þau eru byggð upp af þunnum (oft 0,2-2 m á þykkt), óreglulegum hraunlögum, líkt og sjá má á veggjum Almannagjár við Þingvöll.

Þráinsskjöldur.

Þráinsskjaldarhraun á Reykjanesskaga, skal hér tekið sem dæmi um ólivínþóleiít-bergmyndun, en það er norðantil á skaganum og nær óslitið frá Vatnsleysuvík að Vogastapa (Jón Jónsson 1978).

Þráinsskjöldur – loftmynd.

Þráinsskjöldur er dyngjuhraun (hraunskjöldur) og hefur runnið frá stórum gíg sem er norðaustan undir Fagradalsfjalli. Hraunið, sem er dæmigert helluhraun, er um 130 km2 og er þannig eitt stærsta hraunið á Reykjanesskaga. Sé gert ráð fyrir að meðalþykkt sé 40 m, þá er rúmmál þess 5,2 km3. Þótt hraunið sé þannig mjög mikið, þá benda athuganir til þess að það sé allt mjög svipað að samsetningu. Víða er gott að ná sýni úr hrauninu í gjám og sprungum og einnig á nokkrum stöðum meðfram Reykjanesbraut.
Þessar steintegundir mynda Þráinsskjaldarhraun: Dílar (kristallar, sem skera sig úr að stærð og oftast eru sjáanlegir með berum augum) eru ólivín (grængult, Fo 80-85), með litlum innlyksum af krómspínli.

Ólivínþóleiít eins og það sem hér er lýst er algengt í miðgosbeltinu, og mest allt það berg sem hingað til hefur verið kallað grágrýti er sennilega ólivínþóleiít. Nafnið ólivínþóleiít höfðar til þess, að hér er um að ræða ólivínríkt þóleiít, og er fyrst notað hér á landi í núverandi merkingu af Carmichael (1964). Nafnið þóleiít er nú á tímum notað um basalt sem inniheldurpyroxen-tegundirnar ágít og pígeonít, en lítið eða ekkert ólivín.

Ólivínþóleiít, og þóleiít, eru langalgengustu bergtegundir landsins. Þóleiískt berg er að finna í miðgosbeltinu sem liggur um Reykjanesskagann, Langjökuls- og Hofsjökulssvæðin, um norðvesturhluta Vatnajökuls og þaðan norður í sjó. Allt basalt sem hefur myndast á þessum svæðum á nútíma og á jökultíma er annaðhvort ólivínþóleiít eða þóleiít (Sveinn P. Jakobsson 1972). Í hliðargosbeltunum er hinsvegar alkalískt berg. Einnig er talið, að allt basalt í jarðmyndunum sem eru eldri en u. þ. b. 2 milljónir ára, sé annaðhvort ólivínþóleiít eða þóleiít.

Í gosbeltunum og við þau eru það einkum stóru hraundyngjurnar sem eru af ólivínþóleiítgerð. Auk Þráinsskjaldar má í Reykjanes-Langjökulsbeltinu benda á Selvogsheiði, Borgarhóla á Mosfellsheiði, Reykjavíkurgrágrýtið, Lyngdalsheiði, Skjaldbreið, Skálpanes og Kjalhraun. Í norðurgosbeltinu eru Trölladyngja, Vaðalda, Kollóttadyngja, Grjótháls, Þeistareykjabunga og ýmsar fleiri dyngjur. Þessar dyngjur eru flestar taldar hafa myndast í einu gosi, hver fyrir sig. Þarna er oft um mikið magn gosefna að ræða; þannig er talið að við gosið í Skjaldbreið hafi myndast um 17 km3 hrauns (Guðmundur Kjartansson 1967).

Trölladyngja og nágrenni.

Eins og gefur að skilja, hefur mikið verið fjallað um uppruna ólivínþóleiíts. Tilraunir sýna, að auk pikríts og skyldra bergtegunda, þá geti ólivínþóleiít einnig myndast við hlutbráðnun á möttulberginu peridótít. Nokkuð greinir menn á um á hvaða dýpi þetta gerist, en oftast er talað um 10-60 km undir yfirborði jarðar.
Hvað varðar uppruna ólivínþóleiíts á Íslandi, telja margir líklegt, að það myndist beint við hlutbráðnun á möttulefni á tiltölulega litlu dýpi undir miðgosbeltinu, (sjá t. d., O’Nions og Karl Grönvold 1973, og Níels Óskarsson o. fl. 1982). Einnig hafa verið leiddar líkur að því að það hafi þróast úr pikríti í kvikuhólfum í jarðskorpunni, einkum við hlutkristöllun (Sveinn P. Jakobsson o. fl. 1978).“

Á Vísindavefnum er fjallað um örnefnin Þráinsskjöldur og Þráinsskjaldarhraun?
„Þráinsskjaldarhraun er mikið í fréttum þessa dagana vegna jarðhræringa á Reykjanesskaga, ásamt Fagradalsfjalli, Keili, Litla-Hrút, Krýsuvík, Brennisteinsfjöllum og fleiri góðum örnefnum.
Heitið virðist sett saman úr þremur hlutum: Þráinn, skjöldur og hraun. Það síðastnefnda er auðskiljanlegt. Skjöldur er svo þekkt í örnefnum til að lýsa dyngjulaga fjöllum, samanber Lyngskjöld á sunnanverðum Reykjanesskaga og hina alkunnu Skjaldbreiði norðan við Þingvallavatn. Hins vegar er ekkert vitað um Þráin. Hver var Þráinn? Hvað var Þráinn? Var Þráinn yfirleitt til?

Örnefnaskrár fyrir svæðið á Reykjanesskaganum kannast ekki við Þráinsskjöld og heimamenn kalla svæðið Heiðina.

Þráinsskjöldur.

Örnefnin Þráinsskjöldur og Þráinsskjaldarhraun eiga sér ekki forna sögu eins og mörg önnur íslensk örnefni. Þau koma ekki fyrir í Landnámu eða Íslendingabók Ara fróða, á þau er ekki minnst í Íslendingasögunum og þjóðsögurnar eru sömuleiðis þöglar.

Reykjanesskagi – kort.

Þau koma í raun fyrst fyrir í ferðabók Eggerts Ólafssonar og Bjarna Pálssonar frá miðri 18. öld. Þar segir: „Skolahraun er ævagamalt hraun, sem liggur vest-suðvestur af fjallinu Keili og niður til strandar, þar sem það heitir Þráinskjöldshraun.“ Góðri öld síðar segir Þorvaldur Thoroddsen í sinni ferðabók: „Sumir kalla hraunin vestur af Keili Þráinskjölds- eða Þráinskallahraun.“ Af orðum Eggerts og Bjarna er svo að sjá heitið hafi einkum átt við hraunið nær sjó í norðri en Þorvaldur virðist nota það í víðari skilningi, svipað og nú er gert.
Örnefnaskrár fyrir þetta svæði á Reykjanesskaganum kannast sömuleiðis ekki við Þráinsskjöld. Sesselja G. Guðmundsdóttir sem er heimakona úr Vogunum og hefur kannað þetta svæði mikið, bæði á bók og fæti, segir að heimamenn hafi aldrei kallað þetta svæði annað en Heiðina og náði það nafn allt frá sjó í norðri og suður í Reykjanesfjallgarð.
Örnefnið hefur væntanlega fest í sessi með skrifum jarðfræðinga um svæðið á 20. öldinni en fyrir þann tíma hafa verið áhöld um hvort það var yfirleitt notað af heimamönnum eða hversu vítt það náði. Nafnið er því ófyrirsegjanlegt eins og skjálftarnir sem skekja það nú.“

Þráinsskjöldur og nágrenni að sunnanverðu.

Á vef Árnastofnunar er spurt: „Hvaða örnefni er rétt? – Nokkur orð um notkun og heimildir örnefna á Reykjanesskaga.

Þráinsskjóldur – jarðfræðikort Jóns Jónssonar.

„Athygli landsmanna (og heimsfjölmiðla) beinist um þessar mundir að Reykjanesskaga þar sem jarðskjálftavirkni er enn mikil og kvikugangur er að myndast á svæðinu sem afmarkast af Fagradalsfjalli og Keili (sjá kort Veðurstofu Íslands 10. mars 2021 hér).

Um þetta svæði skrifaði jarðfræðingurinn Jón Jónsson að „Samspil orsaka til breytinga á afstöðu láðs og lagar er afar flókið og ljóst er að kyrrstaða er hér ekki ráðandi“ (Árbók Ferðafélags Íslands 1984, bls. 76).

Meðal þeirra örnefna sem vakið hafa athygli eru Þráinsskjöldur og Þráinsskjaldarhraun. Eins og áður hefur verið bent á er hvergi að finna í heimildum skýringu á því hver þessi Þráinn var, sem skjöldurinn er kenndur við, og þar af leiðandi ekki gott að segja hversu gamalt örnefnið er. Karlmannsnafnið Þráinn er þekkt bæði í Njáls sögu og Landnámabók en samkvæmt bókinni Nöfn Íslendinga kemur nafnið ekki aftur fyrir sem eiginnafn fyrr en á 19. öld. Í manntali fyrir árið 1910 voru tveir karlar með þessu nafni (annar í Barðastrandarsýslu en hinn í Þingeyjarsýslum). Á árunum 1921–1950 báru 86 drengir nafnið Þráinn og í þjóðskrá 1. janúar 2008 voru 160 karlar skráðir með nafnið sem einnefni eða fyrra nafn, en 34 að seinna nafni (bls. 647).

Í Ferðabók Eggerts Ólafssonar og Bjarna Pálssonar er heitið á hrauninu talið upp ásamt öðrum hraunum í Gullbringusýslu:

Ögmundarhraun og nágrenni.

„Helztu hraunbreiðurnar í Gullbringusýsla heita: Ögmundarhraun, skammt frá Krýsuvík. Það er ungt hraun og mjög ljótt. Djúpadalshraun, hinum megin Selvogsheiðar. Herdísarvíkurhraun á Selvogsheiði. Skolahraun (Skúlahraun?) er ævagamalt hraun, sem liggur vest-suðvestur af fjallinu Keili og niður til strandar, þar sem það heitir Þráinsskjöldshraun (eða Þráinskallahraun, Þ[orvaldur] Th[oroddsen]). Báðum megin Hafnarfjarðar eru ljótir hraunaflákar, Garðahraun að norðanverðu, en Vatnsleysuhraun að sunnan“ (bls. 198).

Jarðfræðikort ISOR af Reykjanesskaga.

Þessi tilvísun í Ferðabókina gefur ekki hvað síst góða hugmynd um flækjurnar sem koma oft fyrir þegar upphaf og saga örnefna er rakin, t.d. varðandi stafsetningu þeirra, mismunandi nafngiftir eða orðmyndir og staðsetningu. Þorvaldur Thoroddsen getur þess að hraunið sé kallað Þráinskjöldshraun eða Þráinskallahraun af sumum (Ferðabók, bls. 182). Þess ber að geta að Þráinsskallahraun er orðmyndin sem finna má í örnefnaskrá eftir skrásetjarann Þorstein Bjarnason frá Háholti (fæddur 1900) þar sem örnefni í óbyggðinni vestur og norður frá Grindavík eru tekin saman (Lbs 2857 4to og afrit í örnefnasafni Árnastofnunar en handritið var ekki sett saman fyrr en árið 1944 þegar Landsbókasafnið fékk það að gjöf). Einnig er þessa mynd orðsins að finna í örnefnalýsingum t.d. fyrir bæinn Hraun í Grindavíkurhreppi.
Sesselja G. Guðmundsdóttir bendir á í riti sínu Örnefni og gönguleiðir í Vatnsleysustrandarhreppi að örnefnin Þráinsskjöldur og Þráinsskjaldarhraun hafi ekki þekkst í sveitinni og að „menn hér í hreppi töluðu einfaldlega um Heiðina (með stórum staf)“ (2. útgáfa, 2007, bls. 28–29).

Keilir og nágrenni.

Oft er það þannig að ekki er hægt að segja með vissu hvaða útgáfa örnefnis er ‚rétt‘ – rithættir og málvenjur eru ekki alltaf í samræmi og geta breyst í tímans rás. Örnefni eru lifandi fyrirbæri: breytileikinn er meðal þeirra einkenna sem athyglisvert er að skoða. Þau færast til – stundum vegna misskilnings, eins og virðist hafa gerst með örnefni á svæðinu sem vísa í aðra lægri hnjúka: Litli-Keilir, Nyrðri-Keilisbróðir, Syðri-Keilisbróðir, Keilisbörn, Litli-Hrútur og Stóri-Hrútur. Heimildum ber ekki saman um hvort Litli-Keilir sé sama kennileiti og Nyrðri-Keilisbróðir og/eða Litli-Hrútur. Eins og Sesselja bendir á er notkun þessara örnefna og kennileitanna sem þau vísa til mismunandi eftir því hvaðan heimamenn koma (t.d. frá Vatnsleysuströnd eða Grindavík) og hvaða kynslóðum þeir tilheyra (bls. 132, 141).

Keilir.

Keilir er þó engum ókunnugur. Hann hefur verið notaður sem kennileiti í aldanna rás af sjófarendum (Íslendingum sem útlendingum – sem kölluðu fjallið Sykurtopp samkvæmt Sýslu- og sóknalýsingum fyrir Gullbringu- og Kjósarsýslu, bls. 109) til að finna fiskimið og rata, eins og Jón Helgason frá Litlabæ í Vatnsleysustrandarhreppi kvað:
Sæfarendur reyna rétt / rata‘ að lending heilir; / til að benda‘ á takmark sett / tryggur stendur Keilir‘. (Tilvísun fengin úr bókinni Örnefni og gönguleiðir í Vatnsleysustrandarhreppi, bls. 128.).“

Heimildir:
-https://is.wikipedia.org/wiki/%C3%9Er%C3%A1insskj%C3%B6ldur
-Náttúrufræðingurinn, 1.-2. tbl. 01.04.1984, Íslenskar bergtegundir II – Ólinvínþóleiít, Sveinn P. Jakobsson, bls. 13-17.
-https://www.visindavefur.is/svar.php?id=81334
-https://arnastofnun.is/is/utgafa-og-gagnasofn/pistlar/hvada-ornefni-er-rett-nokkur-ord-um-notkun-og-heimildir-ornefna
-Örnefni og gönguleiðir í Vatnsleysustrandarhreppi, Sesselja Guðmundsdóttir, bls. 128.

Þráinsskjaldarhraun.

Skrár

Grafarvogur friðlýstur

Jóhann Páll Jóhannsson, umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra, undirritaði í 4. mars 2026 friðlýsingu Grafarvogs. Vogurinn er friðlýstur sem friðland og nær friðlýsingin til vogsins innan við Gullinbrú. Friðlýsingin var unnin í samstarfi Reykjavíkurborgar og Náttúruverndarstofnunar.

Grafarvogur – undirritun friðýsingar.

Verndargildi Grafarvogs er hátt, en svæðið er eitt af fáum svæðum í borginni þar sem enn finnast tiltölulega óraskaðar leirur. Leirur eru viðkomustaður farfugla, einkum vaðfugla, og fóstra ríkulegt fuglalíf árið um kring. Vogurinn er þannig mikilvægur viðkomu- og fæðuöflunarstaður fyrir fjölda fuglategunda, en margar þeirra fuglategunda sem nýta svæðið eru á válista eða í yfirvofandi hættu. Má þar m.a. nefna fýl, hvítmáf, sendling og svartbak.

Grafarvogur.

Stórir hópar af rauðbrysting, sanderlu, lóuþræl, stelk, jaðrakan og sandlóu eru einnig reglulega á leirunum á fartíma, bæði um vor og á haustin. Þá er Grafarvogurinn lykilsvæði fyrir heiðlóur á haustin er þær hópa sig þar fyrir brottför.

Grafarvogur er enn fremur vinsælt útivistarsvæði og er friðlýsingunni líka ætlað að tryggja aðgengi almennings að svæðinu til náttúruupplifunar, fuglaskoðunar og fræðslu.

Hið friðlýsta svæði er 0,5 km² að stærð.

Jóhann Páll Jóhannsson, umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra: „Vogurinn er ljómandi gott dæmi um friðlýsingu sem stuðlar að líffræðilegri fjölbreytni, því hér tryggjum við samastað fyrir ýmsar fuglategundir sem nýta voginn til að nærast og hvílast. Fólk nýtur þess líka að ganga meðfram voginum og með þessari friðlýsingu tryggjum við að náttúrulega umhverfið standi óbreytt, okkur og fuglunum til góða. Vogurinn er ekki aðeins falleg vík í borgarlandinu heldur hluti af stærra vistkerfi – stoppistöð í ferðalagi fugla milli landa og heimsálfa, lykilbúsvæði bæði varpfugla og farfugla sem reiða sig á svæðið til fæðuöflunar og hvíldar. Slík svæði eru sífellt sjaldgæfari, sérstaklega í borgarumhverfi, og þess vegna skiptir vernd þeirra máli.“

Grafarvogur – hið friðlýsta svæði.

Skrár

Reykjanes – vefsíður um Reykjanesskagann

Þegar FERLIR setti á fót vefsíðu sína www.ferlir.is af vanefnum fyrir u.þ.b. 25 árum þar sem megintilgangurinn var að fjalla um dásemdir Reykjanesskagans, var engum öðrum sambærulegum til að dreifa.

Sogin á Krýsuvíkureldasvæðinu.

Síðan þá hafa sprottið upp vefsíður um sama efni, enda flestar tilvitnanir þeirra teknar af ferlir.is sem og jafnvel ljósmyndir og uppdrættir, sem þar hafa verið birtar. Vefsíðurnar bættu þó um betur er um leið, enda nánast allar fjármagnaðar af fyrirtækjum, ólíkt áhugahópunum á svæðinu. Þegar áhugahóparnir reyndu að leita eftir stuðningi í auglýstar væntingar Hins opinbera hefur þeim jafnan verið hafnað. Stjórnsýslan þeim megin virðist því þarfnast sérstakrar skoðunar.
Auknum áhuga á svæðinu ber þó að fagna, en þó er einn ljóður þar á; á vefsíðunum þeim at’arna er Reykjanesskaginn jafnan nefndur Reykjanes, sem er rangnefni. Þá eru sjaldnast nefnd merkilegtheit merkilegustu staðanna á svæðinu…

Hér má sjá nokkrar vefsíðanna:
-https://www.visitreykjanes.is
-https://is.wikipedia.org/wiki/Reykjanes
-https://reykjanesgeopark.is
-https://guidetoiceland.is/travel-iceland/drive/reykjanes
-https://adventures.is/iceland/attractions/reykjanes-peninsula/?srsltid=AfmBOoqqqQYJlxXav2MiY3v4L-_NrKNDf8bsBCd5cxRjMEf7a5dzXDTy
-https://safetravel.is/is/eruption-in-reykjanes/

Auk þessa hafa fjölmargar vefsíður einstaklinga fylgt í kjölfarið, jafnan án raunverulegar tilvitnanir í heimildir.

Eldvörp – ein af minjum Reykjanesskagans sem enn hefur ekki náð athygli netverja – sem betur fer.

Skrár

Slunkaríki

Í Smalaskálahæð ofan við Óttarsstaði við Hafnarfjörð er Smalaskálaker, rauðamalarhóll í jarðfalli Hrútagjárhrauns. Árið 1974 var komið þar fyrir „listaverki“. Það gerði Hreinn Friðfinnsson (1943 – 2024).

Hreinn Friðfinnsson (1943-2024).

„Húsbyggingin“ (Das Haus Projekt) er þekkt verk eftir Hrein sem einnig varð til á 8. áratugnum. „Húsbyggingin“ byggir á sannri sögu eftir Þórberg Þórðarson í „Íslenskum aðli“, um sérvitringinn Sólon Guðmundsson á Ísafirði sem afræður að byggja hús þar sem innihliðin snýr út. Hreinn ákvað að taka þessa hugmynd upp og byggði húsið þannig að veggfóður þess og gardínur lágu utan á. Þegar húsinu hafði verið snúið við þurfti hið sama að gilda um heiminn fyrir utan, þ.e. öllu sem var úti fyrir þurfti nú að finna stað inni í húsinu. Sem listmunur er húsið lítils virði að mati listamannsins. Nauðsynlegt var að reisa það til þess að fullkomna þessa hugmynd, en það nægir að það sé til sem vitnisburður á ljósmyndaformi. „Mér líkar vel að uppgötva hið óvenjulega í hinu venjulega. Það er þetta sem ég fæst við, fyrst og fremst.“

Slunkaríkið – listaverkið í Smalaskálahæð.

Hreinn Friðfinnsson vann með nánast hvaða efnivið og hvaða miðla sem var, jafnt ljósmyndir, hús, fíngerðar teikningar og efnivið sem hann hafði fundið. Í þeim og með aðstoð þeirra rannsakar hann venjubundna skynjun, tilfinningar og skilning. Jafnvel smæstu verk hans og þau sem minnst ber á búa yfir mikilfenglegri hugmyndaauðgi og tilfinningu.“

Húsbyggingin í Smalaskálahæð var lítið hús sem var forsmíðað og síðan flutt í einingum. Þegar það var risið voru teknar af því sextán ljósmyndir úr ýmsum áttum, bæði ofan frá og neðan frá og myndaði ljósmyndasyrpan sjálft listaverkið.

Smálaskálahæð – Slunkaríki um 2020..

Þegar þessi gjörningur var afstaðinn var hlutverki hússins sem listaverks í rauninni lokið en eftir stóð lítil bygging á röngunni, ef svo mætti segja. Hreinn vann verkið undir áhrifum frá kafla í bókinni Íslenskum aðli sem skáldið Þórbergur Þórðarson ritaði 1938 og fyrr er getið. Í einum kafla bókarinnar fjallaði Þórbergur um sérkennilegan mann sem hét Sólon og bjó rétt utan við þéttbýlið í Ísafjarðarkaupstað við Skutulsfjörð. Sólon byggði sér einkennilegt hús og lét bárujárnið snúa inn í húsið en setti veggfóður á útveggina. Veggfóður var nýjung á þessum tíma en bárujárnið hafði verið notað um árabil. Sólon var svo hrifinn af veggfóðrinu og vildi leyfa öllum íbúum staðarins að njóta fegurðarinnar með sér.

Slunkarík Sólons Guðmundssonar á Ísafirði – fyrirmyndin.

Það var því eðlilegt að hafa það utan á húsinu, sem gekk undir nafninu Slunkaríki. Samneft myndlistar gallerý hefur verið starfrækt á Ísafirði um nokkurra ára skeið og er það til minningar um þennan merka mann, sem var sennilega fyrsti íslenski konsept listamaðurinn, án þess að hafa hugmynd um það sjálfur.

Það sem nú (2020) er eftir af Slunkaríki er aðeins brak á víð og dreif um Smalaskálaker. Eftir að búið var að mynda húsið lét Hreinn það afskiptalaust, enda tilgangur hans aðeins að koma því á þennan stað og útbúa myndröð í anda SÚM-aranna.

Slunkaríki 2000.

Gjörningnum var lokið og síðan beið hússins að ummyndast með veðrinu sem lék um það og setti mark sitt á náttúruna allt í kring. Húsið var eins og sérkennilegur hlutur á sjálfu tunglinu, bygging í miðri náttúruperlu, enda er jarðfallið afar sérstakt og fallega mótað.
Húsið stóð af sér flest veður um árabil þó svo að myndirnar létu fljótlega á sjá eins og veggfóðrið, sem flettist af veggjunum. Hurðin fauk upp einn veturinn og losnaði eftir það af hjörunum.
Skotglaðir Hafnfirðingar notuðu húsið til að æfa hæfni sína, eins og þeir virðast hafa gert svo óralengi á þessum slóðum. Smám saman drukku spónaplöturnar sem mynduðu útveggina í sig regnvatnið og grotnuðu niður, en bárujárnið hélt húsinu uppi. Stoðirnar blöstu við og innan þeirra var bárujárnið heilt og óryðgað enda vel galvaniserað.

Slunkaríki 2011.

Stuttu eftir 2000 sprakk húsið í vindhviðu einn veturinn og dreifðust stoðir og járnplötur vítt og breitt um jarðfallið, en restin af húsinu varð að einni grautarhrúgu efst á gjallhaugnum. Eftir það stóð grunnurinn efst á haugnum í gjótunni ásamt spýtnadóti og öðru smálegu og má enn sjá brotin í Smalaskálakeri.

Laugardaginn 17. júlí 2010 voru einhverjir á ferð í Smalaskálakeri og kveiktu í því sem eftir var af Slunkaríki. Það sem viðkomandi aðilar gerðu var ekki bara skemmdarverk á listaverki sem var að veðrast með eðlilegum hætti, því eldurinn læsti sig í trjágróður, lyng, mosa og annan lággróður sem hefur verið að sækja í sig veðrið og vaxið þarna um langa hríð. Magnaðist upp mikið bál og varð að kalla út slökkvilið sem réð ekkert við eldinn. Þyrla Landhelgisgæslunnar var þá kölluð á vettvang til að hjálpa við slökkvistarfið og fór margar með sérstakann sekk sem notaður er til að sækja vatn í sjó eða stöðuvötn þegar erfitt er að athafna sig við slökkvistarf úti í náttúrunni.“

Sólon Guðmundsson (1860 – 1931).

Á fimmtudaginn í síðustu viku (árið 2020) voru liðin 160 ár frá fæðingu Sólons Guðmundssonar sem var kenndur við Slúnkaríki á Ísafirði. Sólon var verkamaður, alþýðuskáld og húsasmiður, en Þórbergur Þórðarson gerði honum skil í Íslenskum aðli sem kom út árið 1938, sem fyrr sagði.

Þórbergur sagði það enn fremur einkennilegt um skáldskap Sólons, að hann brýtur iðulega af sér alla rímfjötra, auðsæilega til þess að geta gefið hugsun sinni víðara svigrúm og meiri nákvæmni í tjáningu og orðalagi.

Í stuttri færslu á Wikipediu kemur fram að Sólon hafi verið verkamaður og furðuskáld, einsetukarl og furðulegur í háttum. Hann var einna þekktastur fyrir bæinn sinn Slúnkaríkið sem stóð í hlíðinni fyrir ofan Krókinn á Ísafirði. „Sólon var alþýðumaður. Hann var niðursetningur sem barn og það er hvergi skráð hverra manna hann er,“ segir Elísabet Gunnarsdóttir sem rekur galleríð Úthverfu á Ísafirði og er mikil áhugakona um Sólon. „

Slunkaríki Sólons.

Húsið hans vakti strax mikla athygli. „Það var með alls konar útskotum og skreyti. Byggt úr torfi og grjóti að neðan en timbri að ofan. Það var hægt að ganga hringinn og það voru fleiri en einn inngangur. Svo hengdi hann utan á þetta rellur og stormfleyga til að kljúfa vindinn. Hann málaði þetta svo með sérkennilegu munstri sem ég held að hljóti að hafa komið frá frumbyggjum, sem hann hefur kynnst í Ameríku.“ Þá hafi líka alltaf verið mikið af hljóðum í rellunum sem ætlað var að hræða burtu illa anda. Elísabet segist ekki vita hvaðan orðið slúnkur komi. „Hann samdi vísur sem hann kallaði sjálfur skrýtlur. Þar eru mörg furðuleg orð sem hann hefur búið til.“

Á sínum tíma var húsið rifið og í dag er lítið sem ekkert á svæðinu sem minnir á veldi Sólons Guðmundssonar í Slúnkaríki. „Hins vegar eru hugmyndir um að endurreisa húsið og fá til liðs við okkur nema í arkitektúr,“ segir Elísabet. Sólon var fátækur en naut engu að síður virðingar í samfélaginu á Ísafirði og var ávallt fylginn sér. „Þegar hann deyr 71 árs er jarðarförin mjög fjölmenn, eins og það væri verið að fylgja höfðingja til grafar.

Smalaskjólið við Smalaskálahæð.

Miklu síðar uppgötvar SÚM-arinn Hreinn Friðfinnsson Sólon þegar hann les um hann í Íslenskum Aðli og nýtir persónu og hans og hugmyndafræði sem innblástur í myndlist sína. „Þegar Sólon er orðinn gamall og þreyttur selur hann Slúnkaríki og byrjar að byggja sér elliheimili, sem hann kallar svo, lítinn kofa. Hann sneri öllu við í þessum kofa, bárujárnið var að innan og veggfóðrið að utan. Sjálfur sagði hann að veggfóðrið væri svo fallegt að það ætti að vera þar sem flestir gætu séð það.“ Hreinn heillaðist af þessari hugmyndafræði og byggði árið 1974 eins konar úthverft hús í Hafnarfjarðarhrauni, sem hann sagði hýsa allan heiminn nema sjálft sig. Hann hélt svo áfram með þetta verkefni og gerði þrjú hús til viðbótar, þar á meðal eitt í Frakklandi, og kallaði The House project og telst nú til hans frægustu verka.

Heimildir:
-https://bb.is/2020/08/solon-i-slunkariki/
-https://www.ruv.is/frett/2020/08/11/160-ar-fra-faedingu-solons-i-slunkariki
-https://www.ruv.is/frettir/menning-og-daegurmal/2020-08-11-160-ar-fra-faedingu-solons-i-slunkariki
-https://is.wikipedia.org/wiki/S%C3%B3lon_Gu%C3%B0mundsson
–Hrauhttps://bb.is/2018/09/aetlar-ad-taka-saman-skrytlur-solons-gudmundssonar/navinir.is

Slunkaríki 2025. Búið er að gera ramma um afmáð listaverk Hrein Friðfinnsonar í Smalaskálahæð.

Skrár

Sandgerði; Uppsalir – Kumblhóll – Álfhóll

Ætlunin var að fara um dulinheima Sandgerðis og m.a. leita uppi og skoða Álfhól (á hólnum eru rústir), tóftir Uppsala (þar er sagt að hafi verið 18 hurðir á járnum), Oddstóft, Gulllág, Kríuvörðu, Sigurðarvörðu, Kumblhól (gæti verið haugur). Kumblhóll og Álfhóll voru báðir álagablettir, og eru margar sögur til af óhöppum þeirra, sem þeim raska. Oddstóft er kennd við Odd Jónsson í Landakoti. Hann hafði þar fé.

Efra-Sandgerði.

Á Kumlhól hefur lengi hvílt sterk helgi. Álfhóll var talinn bústaður álfa og fullyrt var að þar hrektist aldrei hey. Gvendartóft er skammt frá Oddstóft, ofar í heiðinni, og var hún kennd við Guðmund í Tjarnarkoti.
Lagt var af stað Frá Efra-Sandgerði, elsta húsinu í bænum, byggt 1883. Viðirnir eru m.a. úr Jamestownstrandinu.
Reynir Sveinsson fylgdi FERLIR um svæðið. Hann er fæddur og uppalinn í Sandgerði, skammt frá Álfhól, og þekkir hvern krók og kima – og alla sem í hvorutveggja hafa dvalið.

Álfhóll.

„Okkur krökkunum var sagt að hrófla ekki við neinu í og við hólinn“, sagði Reynir er komið var á vettvang. „Þess var gætt að raska engu hér. Þó ætlaði fólk, tengt frystihúsarekstri hér neðar, að byggja hús á hólnum. Byrjað var að grafa fyrir húsinu, en þá urðu fjölskyldumeðlimir hver á fætur öðrum fyrir lasleika. Þá var hætt við að byggja á hólnum.“
Álfhóll er skammt sunnan við Brekkustíg. Sú gata heitir einnig Tjarnargata. Mætast þær niðri í brekku, sem var, en Sandgerðistjörnin lá þar inn í landið. Brött brekka var Brekkustígsmegin. Gatan var síðan hækkuð upp og brekkunni eitt. Tvínafnskipt gatan hefur þó haldist enn þann dag í dag.

Landakot.

Í Sandgerðistjörninni er Veitan. Hún er stararengi. Það var slegið fyrrum. Austan við tjörnina var Sandgerðisskólinn, en hann var rifinn. Eftir að skólinn hætti að þjóna hlutverki sínu sem slíkur var þarna lítið býli, nefnt Tjörn. Sandgerðistjörnin var fyrrum einnig nefnd Skólatjörn. Eitt elsta húsið í Sandgerði, Efra-Sandgerði, stendur nú suðvestan við Sandgerðistjörnina. Vestan við húsið er Kettlingatjörn. Nafnið taldi Reynir vera komið af því að þar hafi kettlingum verið drekkt.

Kumblhóll.

En fyrst svolítið almennt um Sandgerði – Sandgerðisvík skerst inn í vestanvert Rosmhvalanes. Víkin afmarkast að sunnan og vestan af skerjaklasa sem nefnist einu nafni Bæjarskerseyri. Landið umhverfis Sandgerði er láglendi og að austan er Miðnesheiði, víða grýtt og gróðurlítil. Minjar eftir mikinn uppblástur sjást víða, stór rofabörð, sem sýna að fyrrum var jarðvegur mun meiri í heiðinni en nú er. Nú er sauðfjárhald að mestu afnumið en landið friðað. Norðan Sandgerðis eru Flankastaðir. Þar myndaðist snemma byggðarhverfi. En með vaxandi byggð hefur Sandgerði náð þangað og er nú skammt á milli hverfa. Að sunnan liggur land Bæjarskerja að Sandgerði. Seinustu árin hefur byggðin í Sandgerði teygt sig þangað og nú eru þessi gömlu hverfi sambyggð.

Uppsalatóftir.

Sjávarströndin er lág, víða sendin og mjög skerjótt. Sandfok herjaði áður á byggðina og eyðilagði oft fisk sem breiddur var til þurrkunar. En á árunum 1930-1950 var gert stórátak í baráttunni gegn sandfokinu og það heft með melgresi. Landbrot hefur verið geysimikið á Miðnesi. Sést það á hinu mikla útfirri meðfram landinu, t.d. fram undan Kirkjubóli skammt norðan Flankastaða.
Um 1935 var steyptur mikill sjóvarnargarður fyrir landi Sandgerðis. Bærinn Sandgerði stóð við litla tjörn norðan til í hverfinu sem myndaðist snemma upp af Sandgerðisvörinni. Er tjörnin kennd við bæinn og heitir Sandgerðistjörn. Á seinni hluta 20. aldar var byggt stórt timburhús í stað gamla Sandgerðisbæjarins. Stendur húsið enn á tjarnarbakkanum, sem fyrr er getið. Þar bjó Sveinbjörn Þórðarson og seinna sonur hans, Einar. En þeir feðgar voru eigendur Sandgerðis.

Oddnýjartóft.

Mikið kargaþýfi er á Álfhól. Erfitt var að sannreyna hvort þar kynni að vera tóft. Hins vegar mótaði fyrir tóft eða tóftum á næsta hól, suðvestanvert. Líklegt má telja að þar kunni að vera fyrrnefndur Kumblhóll.
Í örnefnalýsingu Ara Gíslasonar eftir Berent Magnússyni, Krókskoti, og Magnúsi Þórarinssyni, segir m.a.: „Í Sandgerðistúni útnorður frá Krókskoti suður af Sandgerðisbæ er stór hóll, grasi vaxinn, sem heitir Álfhóll.

Á þessum hól eru rústir. Þetta er allmikið suður af Sandgerðisbæ. Þar upp af eru Uppsalir. Þar er sagt að hafi verið 18 hurðir á járnum. Þar voru rústir, sem nú hefur verið byggt á. Það er norðaustur frá Krókskoti.

Gvendartóft.

Þar er nú verið að byggja upp af Uppsölum, ofan við grænan hól, sem heitir Oddstóft. Þar suður af er gil eða melur, sem heitir Gulllág, líkast því að það sé farvegur eftir vatn og hafi runnið í sjó sunnan við Krókskot. Þar upp af, en ofan grjóthola, er varða, sem heitir Kríuvarða. Upp af henni er töluverður dalur með vatni í á vetrum og heitir Leirdalur. Þar upp af hækkar landið, og er hér uppi nefnt Brúnir. Þar er stór hóll, sem heitir Grænhóll, grasi vaxinn og urð í kring. Þar austur af er melur, er liggur frá norðri til suðurs alla leið frá Digruvörðu og ofan undir Garð. Þessi melur heitir Langimelur. Hann er á mörkum móti Leirunni.“
Halldóra Ingibjörnsdóttir bar lýsingu Ara Gíslasonar undir Berent Magnússon í Krókskoti og Árna Jónsson á Flankastöðum. Skráði hún eftir þeim athugasemdir, sem hér fara á eftir, lítt breyttar: „Sigurðarvörðu hlóð Sigurður Magnússon frá Krókskoti, er hann var að smala fé (segir Berent bróðir hans).
Ekki er líklegt, að neinn hafi verið heygður í Kumblhól.

Fiskreitur á Gulllág.

Hætt var að nota Stekki um 1900. Nú sjást engin merki þeirra.
Kumblhóll og Álfhóll voru báðir álagablettir, og eru margar sögur til af óhöppum þeirra, sem þeim raska.
Oddstóft er kennd við Odd Jónsson í Landakoti. Hann hafði þar fé.

Gulllág sagðist Berent ekki muna eftir í sínu ungdæmi og taldi þetta nýlegt nafn. En Halldóra man aldrei eftir, að þessi grunni dalur væri kallaður annað en Gulllág. Þar voru fiskreitir, þegar hún var að alast upp.“
Loftur Altice Þorsteinsson ritaði örnefnalýsingu árið 1996: „Kumlhól getur hæglega verið kuml. Á hólnum hefur lengi hvílt sterk helgi. Stekki var hætt að nota fyrir 1900, Álfhóll var talinn bústaður álfa og fullyrt var að þar hrektist aldrei hey. Gvendartóft er skammt frá Oddstóft, ofar í heiðinni, og var hún kennd við Guðmund í Tjarnarkoti.“

Sandgerði – nokkur örnefni.

Að sögn Reynis mun þrællinn Uppsali hafa verið fyrsti ábúandinn í Sandgerði og hefur hann búið að Uppsölum. Á bak við hús Reynis við Bjarmaland má sjá leifar Uppsala; litla tóft og aðra jarðlæga norðar, auk garða.
Skammt ofar má sjá leifar af Oddnýjartóft í garði eins hússins efst við Bjarmaland. Suðaustar eru tóftir; Gvendartóft. Um er að ræða tvö hús og ferkantað gerði að norðaustanverðu. Líklegt er að þarna hafi verið lítið kot um tíma. Myndarlegt vatnsstæði er suðvestan við tóftirnar. Ofar er varða, líklega landamerki. Hún gæti þess vegna hafa heitið Kríuvarða.
Í Gullág eru heillegir fiskreitir; stakkstæði, frá Miðnesi. Segja má með nokkrum sanni að of lítið hefur verið gert úr áþreifanlegum minjum í og við Sandgerði með hliðjón af sögu byggðalagsins um aldir.
Frábært veður. Gangan tók 3 klst og 3 mín. Að henni lokinni bauð Reynir þátttakendum til stofu, bauð upp á kaffi og meðlæti, og fræddi þá um staðhætti og fólkið í Sandgerði fyrr á tímum.

Heimildir:
-Örnefnalýsingar fyrir Sandgerði.
-Reynir Sveinsson.

Efra-Sandgerði.

Jóhannes Reykdal eignast Setberg

Hellaferðir – Björn Hróarsson

Hraunhóll undir Vatnsskarði

Inghóll

Álfar í Hellisgerði – skilti

Þráinsskjöldur

Grafarvogur friðlýstur

Reykjanes – vefsíður um Reykjanesskagann

Slunkaríki

Sandgerði; Uppsalir – Kumblhóll – Álfhóll

Um okkur

Síður

Viltu styrkja þessa síðu?