Skrár – Ferlir

Þjóðleiðir í þúsund ár – skilti

Við Gamla Kambaveginn (1895-1972) er skilti. Á því má lesa eftirfarandi:

Kambavegir – skilti.

„Frá því að land byggðist hefur Hveragerði verið í þjóðleið, þó að þéttbýli sé ekki eldra en frá 1930. Í og undir Kömbum má finna ummerki um þrjár kynslóðir þjóðvega en auk þess liggur núverandi þjóðvegur, sem lagður var 1972, um sveitarfélagið. Því er að finna á litlu svæði innan sveitarfélagsins fjórar kynslóðir af þjóðvegum allt frá landnámi.

Elsta þjóðleiðin liggur um land Hrauntungu fyrir neðan núverandi Kambaveg og niður í Ljóðalaut. Hún var farin frá landnámi og fram til 1880.

Elsta þjóðleiðin um Kamba undir Hamrinum ofan við Ljóðalaut.

Ágangur í margar aldir hefur grafið djúpa rák í hraunið og er það sérstaklega merkilegt fyrir ofan Ljóðalaut. Þegar ofan af Hellisheiði kom lá leiðin meðfram Hamrinum, eftir svokölluðu Sandskeiði sem var gömul sandfjara, og dregur líklega nafn sitt af því að þar hefur verið hægt að hleypa hestum á skeið þegar komið var úr grýttu hrauninu.

Eiríksvegur (Eiríksbrú).

Vegurinn var steinlagður og einkenni hans var að hann var lagður þráðbeinn yfir hæðir og lautir. Í Kömbunum gat vegurinn því orðið nokkuð brattur. Vegna þessa og að sjaldan var borið í hann var vegurinn sjaldan notaður og fékk Eiríkur á sig nokkra gagnrýni fyrir. Enn sést móta fyrir Eiríksvegi þar sem hann liggur þráðbeinn ofan af Kömbunum.

Nýr vegur var lagður yfir Hellisheiði og niður Kamba árin 1895-1896 og var sá vegur í notkun allt til ársins 1972 þegar núverandi þjóðvegur var tekin í notkun. Með því var til vagnfær vegur upp kamba og yfir Hellisheiði. Gamli Kambavegurinn var fyrst lagður fyrir bílaöld og voru því margar og krappar beygjur á Kömbunum og þurftu bílstjórar oft að sýna færni við að ná beygjunum. Árið 1937 gaf Bjarni Eggertsson þessa lýsingu á Kambavegi:

Krókana á Kambaveg
henni að fornu og nýju,
tólfta apríl taldi ég
tvo og fjörutíu.

Í Kömbum á „Gamla“ Kambaveginum.

Síðar var hluta af gamla Kambavegi breytt til að gera beygjurnar víðari og auðveldari fyrir bílaumferð.
Þegar núverandi Kambavegur var lagður 1972 voru akreinarnar þrjár, ein niður brekkuna og tvær upp til að greiða fyrir umferð vegna þungaflutningabifreiða. Árið 2014 var vegurinn breikkaður og tvær akreinar liggja nú bæði upp og niður Kambana. Á sama tíma voru sett undirgöng undir Kambaveg fyrir gangandi vegfarendur og vinsælt er að ganga gamla Kambaveginn og þá sérstaklega upp að Skífu sem vo er kölluð.“

Kambavegir – loftmynd.

Skrár

Kambarétt – Drangaborg

Kambarétt er í Kömbunum skammt neðan við undirgöng á Gamla Kambaveginum undir Nýja Kambaveginn. Drangaborg er í lágri hólaþyrpingu millum Núpa og Hveragerðis.

Kambarétt

Kambarétt.

Um 1880 var ákveðið að leggja nýjan veg yfir Svínahraun og Hellisheiði og niður kamba. Vegavinnustjóri var Eiríkur Ásmundsson í Grjóta í Reykjavík og hefur vegurinn verið kenndur við hann, ýmist nefndur Eiríksvegur eða Eiríksbrú. Vegurinn var steinlagður og einkenni hans var að hann var lagður þráðbeinn yfir hæðir og lautir. Í Kömbunum gat vegurinn því orðið nokkuð brattur. Vegna þessa og að sjaldan var borið í hann var vegurinn sjaldan notaður og fékk Eiríkur á sig nokkra gagnrýni fyrir.

Eiríksvegur (Eiríksbrú).

Enn sést móta fyrir Eiríksvegi þar sem hann liggur þráðbeinn ofan af Kömbunum. Segja má að vegurinn hafi verið aflagður 1895 þegar Gamli (1895) og síðar Nýi Kambavegur (voru í notkun til 1972) voru lagði um Kambana samhliða nýjum vegum yfir Hellisheiði og um Svínahraun.
Líklegt má telja að réttin sé frá þeim tíma er Eiríksvegur var lagður, eða frá því um 1880 og síðar.

Drangaborg

Drangaborg.

Í Örnefnalýsingu fyrir Kröggólfsstaði segir: „“Helluvað: Er á Hengladalaánni sunnan Smjörþýfis, áður en hún fer að renna í gljúfrin niður fjallsbrekkuna. Vaðið er 5 km norðan við bæ og 2,8 km norðan við Drangaborg. Hengladalsá rennur nokkuð þröngt á þessum slóðum, við efstu brekkuna á Þjóðvegi 1 í Kömbum. Ekki er vitað á hvaða leið vaðið var notað.Árfarvegur árinnar er mjög grýttur og djúpir pyttir við suma steinana. Áin er fremur straumhörð og erfitt að fara yfir hana. Ekki sér til gatna á þessum slóðum.

Drangaborg.

Þjóðsaga sem ég hefi heyrt hér í Ölfusi hermir. Þegar Karl þræll Ingólfs strauk frá honum af því að hann neitaði að byggja útsker það, sem guðirnir settu Ingólf á (Landnáma). Hann fannst þar, sem nú eru Reykir í Ölfusi. Hann bjó þar síðar. Þegar hann fór huldu höfði átti hann í mestu kröggum. Þá fæddi „kona hans“ son, sem þau nefndu Kröggólf. Hann byggði Kröggólfsstaði.“
Drangaborgin, sem er fremur lítil, er annars á gróinni lítilli upphleyptri hraunspildu, Drangahólum.

Heimild:
-Kröggólfsstaðir, örnefnalýsing.

Kambarétt.

Skrár

Laugardælaferja – skilti

Á vestari bakka Ölfusár, við veginn að Hellisskógi, er skilti með yfirskriftina „Laugardælaferja„. Á því má lesa eftirfarandi fróðleik:

Laugardælaferja – skilti.

„Á öldum áður var hér einn af þremur ferjustöðum yfir Ölfusá. Ferjumaður á báti ferjaði ferðalanga, á austur- eða vesturleið yfir ána, ásamt farangri þeirra og varningi. Hestar syntu hins vegar yfir ána, sem var erfitt, og stundum hættulegt, einkum að vetrarlagi. Þetta þótti ekki sérlega erfið leið að róa fyrir vana menn, en fjarlægðin milli bakka er um 130 metrar. Lendingarstaðurinn á hinum bakkanum var skammt ofan við lítinn klett sem sjá má í ánni. Þegar Ölfurárbrú hin fyrri var byggð árið 1891, við hlið núverandi brúarstæðis neðar á ánni, lagðist Laugardælaferjan af. Laugardælaferja var nefnd eftir bænum Laugardælum hinum megin árinnar.“

Laugardælaferja – ferjustaðurinn.

Skrár

Nýrri eldgos á Reykjanesskaga – Þorsteinn A. Þorgeirsson

Eldvirkni Íslands á rætur að rekja til þess að landið situr ekki aðeins á úthafshrygg, heldur einnig á öflugum möttulstrók úr iðrum jarðar, svokölluðum heitum reit. Vegna þessa eru jarðskjálftar og eldgos tíðir vágestir á landinu og þetta hefur haft í för með sér að innan gliðnunarbeltisins hafa myndast um 35 aðskilin eldstöðvarkerfi.

Reykjaneshryggur.

Úthafshryggurinn, kenndur við mið-Atlantshaf, markar flekaskil Norður-Ameríku- og Evrasíu flekanna svonefndu. Hryggurinn teygir sig langleiðina á milli heimskautanna, allt frá Norður-Íshafi, þvert yfir Ísland og suður að 60. gráðu suðlægrar breiddar. Sá hluti mið-Atlantshafshryggsins sem liggur suðvestur af Íslandi kallast í daglegu tali Reykjaneshryggur og í framhaldi af honum kemur Reykjanesskagi, sem er um 1700 km2 að flatarmáli. Skaginn er fremur láglendur að undanskildum Reykjanesfjallgarðinum, sem er samfellt fjallendi frá Henglinum í austri að Grindavík í vestri en telst ná allt vestur að Valahnúkum á Reykjanesi. Fjallgarðurinn samanstendur að mestu af lágreistum móbergshryggjum, á borð við Bláfjöll, Lönguhlíðar, Undirhlíðar og Selsvallarháls, sem flestir eru taldir hafa myndast í gosum undir jökli á síðustu ísöld. Fjallgarðurinn á skaganum rís mest í 621 metra hæð yfir sjávarmáli í Brennisteinsfjöllum og í 803 metra hæð í Henglinum.

Kleifarvatn – dýpi.

Á skaganum er tæpast hægt að tala um ár og stöðuvötn vegna þess að jarðlögin eru að mestum hluta ung og gropin hraun sem úrkomuvatn sígur auðveldlega í gegnum en af sömu ástæðu myndast í kjölfarið miklir grunnvatnsstraumar á svæðinu. Stærsta stöðuvatnið á Reykjanesskaga er Kleifarvatn, sem liggur á milli Núpshlíðarháls og Sveifluháls en það er afrennslislaust á yfirborði, um 8km2 að flatarmáli og mesta dýpi þess er 97 metrar. Meðal annarra stöðuvatna á skaganum má nefna Hlíðarvatn, Grænavatn og Djúpavatn. Þá er ótalið sjálft Bláa lónið, manngert lón sem samanstendur úr jarðsjó frá jarðvarmavirkjuninni við Svartsengi. Á Reykjanesskaga eru nokkur háhitasvæði, þar á meðal á Reykjanesi, Krýsuvík, Brennisteinsfjöllum og við Svartsengi.

Landnám Ingólfs – Reykjanesskaginn.

Reykjanesskaginn er umlukinn hafi nema í austri, þar sem mörk hans eru ekki skilgreind sérstaklega, en gjarnan er átt við landsvæðið sunnan Esjunnar og vestan Hengilsins. Innan þessara marka eru þéttbýlustu svæði landsins, höfuðborgarsvæðið og nágrannasveitarfélög, þar með talið Grindavík. Íbúar svæðisins telja því tæplega 225.000 talsins, eða rúmlega 70% íslensku þjóðarinnar.

Frá jarðvísindalegum sjónarhóli hefur Reykjanesskaginn reynst vísindamönnum hreinasti dýrgripur, þar sem hann er einn aðgengilegasti hluti hins virka gosbeltis og gott dæmi um hvernig hryggir á plötuskilum byggjast upp.

Stóra-Eldborg.

Eldgos á Reykjanesskaga eru ekki jafndreifð í tíma, heldur virðast þau gerast í hrinum. Á Reykjanesskaganum koma goshrinur á um 1.000 ára fresti og stendur hver hrina í 200-350 ár en síðasta hrina hófst á níundu öld og lauk á þeirri þrettándu.
Síðasta gosskeið á Reykjanesskaga stóð yfir á tímabilinu frá 9.öld til 1240 og þá kom upp eldur í öllum eldstöðvakerfum Reykjanesskagans, að undanskildu Hengilskerfinu, sem gaus síðast fyrir um það bil 2.000 árum. Í sögulegum heimildum má finna lýsingar á fjölda eldgosa í þremur af þeim fjórum eldstöðvakerfum sem teljast til Reykjanesskaga. Hættan á því að jarðeldur komi upp er mjög mismunandi eftir kerfum, sem hafa verið misvirk síðastliðið árþúsund. Eldvirknin virðist þó hafa verið stöðug síðustu 100.000 árin. Dyngjugos voru algeng á fyrri hluta nútíma, fyrir 5.000-10.000 árum, en síðustu 5.000 árin hafa nær öll gos verið á gossprungum, sem einkennast einkum af hraunflæði.

Kortskissa af Suðvesturlandi sem sýnir helstu þætti náttúruhamfara á svœðinu og
hvernig þeitn er fyrirkomið í jörð og andrúmslofti með tilliti til Straums. R stendur fyrir Reykjanes-, G fyrir Grindavíkur-, K fyrir Krísuvíkur-, B fyrir Brennisteinsfjalla- og H fyrir
Hengilssprungurein.

Grindavíkurbær er á sunnanverðum Reykjanesskaga og fjölmennasti byggðarkjarni Reykjanesskagans að frátöldum Reykjanesbæ og sveitarfélögum höfuðborgarsvæðisins, en íbúar Grindavíkur telja nú 2.825 manns. Talið er að landnámsmenn hafi fyrst sest að þar sem nú er Grindavík á fjórða áratug 10. aldar. Grindavík hefur í gegnum tíðina verið þekkt fyrir öflugan sjávarútveg, sem hefur lengst af verið höfuðatvinnuvegur bæjarbúa sem smíðuðu fley úr rekaviði fram á 18. öld. Sjósóknin tók litlum breytingum næstu aldirnar eða allt framundir aldamótin 1900, þegar íbúar voru 357 talsins. Þá fór Grindvíkingum að fjölga, þorpið tók að myndast, vegir voru lagðir til bæjarins og íbúar fóru að stofna félög og samtök til að létta sér lífsbaráttuna og átökin við náttúruöflin. Dugmiklir aðilar réðust í framkvæmdir sem skiptu sköpum fyrir þróun byggðarlagsins, atvinnulífið tók kipp, fólkinu fjölgaði enn meira, enn fleiri hús voru reist og ýmiss konar nútímaþægindi urðu sjálfsögð. Á síðustu árum hefur ferðamönnum fjölgað verulega í Grindavík, enda fjölbreytt afþreying í boði.

Grindavík.

Grindavík stendur fyrir opnu hafi og liggur fremur lágt, en langstærsti hluti bæjarins liggur lægra en 20 metra yfir sjávarmáli. Af þessum sökum hafa Grindvíkingar oft orðið fyrir tjóni af völdum sjávarflóða, sem eiga sér stað þegar krappar lægðir og stórstreymisflóð fara samtímis um strandsvæði. Samkvæmt skýrslu Siglingastofnunar Íslands um Grindavíkurhöfn urðu tólf stór sjávarflóð í Grindavík á 20. öld. Þar kemur einnig fram að tvö þeirra hafi einkum skorið sig úr, sjávarflóðin 1925 og 1990, sem bæði ullu bæjarbúum miklu efnahagslegu tjóni. Í sjávarflóðinu þann 21. janúar 1925 eyðilögðust mörg hús við sjóinn og einnig þær þrjár jarðir, sem lágu næst sjónum.

Grindavík – eldgos 2024.

Þann 9. janúar 1990 varð mikið stormflóð sem olli gríðarlegu tjóni í Grindavík sem og á Stokkseyri og Eyrarbakka. Í Grindavík varð stórtjón á bryggjum, sjór gekk langt upp á land og vegurinn út á Reykjanes rofnaði á um 150 metra kafla, þrátt fyrir að sá kafli hafi legið um 400 metra frá ströndinni.
Ummerki eldvirkni eru augljós í bæjarlandi Grindavíkur. Yfir bænum norðanverðum gnæfir bæjarfjallið, Þorbjörn, sem er móbergsfjall, myndað í gosi undir jökli. Norðan Þorbjarnarfells er háhitasvæðið Svartsengi, þar sem Bláa lónið hefur aðsetur. Þar í grenndinni er að finna Illahraun og Arnarseturshraun, sem runnu á sögulegum tíma. Þau liggja ofan á miðaldarlaginu sem féll árið 1226 og það er talin hafa runnið mjög skömmu eftir þann tíma. Óljóst er hvort þeirra sé yngra, en þau eru sennilega þau hraun sem yngst eru á Reykjanesskaga. Rúmum fjórum kílómetrum norðaustan við bæinn eru Eldvörp, gígaröð sem gaus einnig á sögulegum tíma og mesti hluti bæjarins er byggður á hraunum sem ekki eru nema 1900 til 2400 ára gömul, sem verður að teljast mjög ungt á tímakvarða jarðfræðinnar.

Brennisteinsfjöll – loftmynd.

Síðasta gosskeið á Reykjanesskaga var í Brennisteinsfjöllum (9.-11.öld). Eins og áður kom fram virðast öll þrjú eldstöðvarkerfi skagans verða virk hvert á eftir öðru og síðasta goshrinan hófst sennilega á 9.öld með eldgosum í Brennisteinsfjallakerfinu. Fyrsta heimild um gos á þeim svæðum sem tilheyra eldstöðvarkerfunum á Reykjanesskaga er að finna í Kristnisögu. Talið er að þar hafi runnið Svínahraunsbruni, einnig þekkt sem hið svokallaða Kristnitökuhraun við Hellisheiði. Í þessari hrinu komu einnig upp stórir hraunflákar í Húsfellsbruna frá Kóngsfellsgígum og Eldborg við Bláfjöll, sem og Tvíbollahraun og Hellnahraun, sem runnu frá Tvíbollum í Grindaskörðum. Einnig komu upp mikil hraun úr gígaröðum í Brennisteinsfjöllum, hið sögulega Stakkavíkurhraun og annað, stærra og lítið eldra hraun, sem nefnist Hvammahraun að norðan- og vestanverðu en Háahraun þar sem það rann til sjávar í Herdísarvík. Það er talið hafa runnið á 9.öld og ekki hefðu landnámsmenn mátt vera mikið fyrr á ferðinni til þess að það hefði náð að teljast til sögulegra hrauna.

Sogaselsgígur – Trölladyngja fjær.

Í eldgosahrinu þeirri, sem reið yfir í Krýsuvíkurkerfinu (einnig kennt við Trölladyngju) á 12.öld, betur þekkt sem Krýsuvíkureldar, rann meðal annars hraun sem nefnist Ögmundarhraun. Það hefur vakið meiri áhuga vísindamanna en önnur hraun á skaganum vegna þess að það rann yfir byggt svæði og þar eru í óbrunnum eyjum varðveittar minjar húsa, rétta og garða sem hraunið hefur að hluta til runnið yfir eða ekki náð að til. Krýsuvíkureldar hafa nafn sitt frá því að í þeirri goshrinu tók af bæinn Krýsuvík.

Húshólmi (Gamla-Krýsuvík) áður en en Ögmundarhraun rann ~ 1151-1180.

Bærinn Krýsuvik stóð ekki við sjávarbakka, eins og flest býli sem kennd eru við víkur hér á landi. Í bók Bergsveins Skúlasonar, Útskæfur frá árinu 1974, er fjallað um ástæður þess að bæjarstæðið í Krýsuvík fluttist að suðurenda Kleifarvatns. Þar segir að bærinn hafi áður staðið niður við sjó, í samnefndri vík en þar hafi allt land blásið upp og farið í auðn. Bærinn hafi því verið færður inn á milli fjallana, í gróðursældina og jarðhitann við Kleifarvatn og að sjálfsögðu fylgdi nafnið með. Í þjóðsögum Jóns Árnasonar er þó önnur saga sögð af örlögum Krýsuvíkurbyggðar. Þar segir að fyrst hafi bærinn staðið við Krýsuvíkurberg en lagst af þegar eldur kom upp í fjöllunum og hraunkvíslar hafi runnið fram milli hálsanna. Ennfremur segir að túnið og bærinn í Krýsuvík hafi staðið ósködduð þar sem nú er Húshólmi. Þar sem þangað var nánast ófært eftir að hraunið var storknað, hafi bærinn verið færður þangað sem nú er Krýsuvík. Það væri því hægt að telja það sem gott dæmi um eldsumbrot á skaganum sem hafa haft mikil og varanleg áhrif á búsetuval manna.

Ögmundarhraun – yfirlit.

Talið er að Krýsuvíkureldar hafi staðið yfir á 12. öld en ritaðar heimildir geta til eldvirkni í Trölladyngjum á árunum 1151 og 1188. Í eldsumbrotunum árið 1151, sem hefur verið stærsti atburður Krýsuvíkurelda, er talið að áðurnefnt Ögmundarhraun og Kapelluhraun sunnan Hafnarfjarðar hafi runnið og Krýsuvíkureldum telst síðan hafa lokið með gosinu 1188 þegar talið er að Mávahlíðahraun hafi runnið. Gossprunga Krýsuvíkurelda er ekki samfelld, en milli enda hennar er hún um 25 km löng, flatarmál hraunanna er um 36,5 km2 og áætlað rúmmál þeirra er um 0,22 km3.

Goshrina varð í Reykjaneskerfinu á fyrri hluta 13. aldar, frá um 1210 til 1240, með hámarki á þriðja áratug þeirrar aldar, samkvæmt ýmsum annálum þess tíma. Þekktasta gjóskulagið frá eldvirkni á sögulegum tíma á Reykjanesskaga er hið svokallaða miðaldalag. Lagið er þykkast yst á sjálfu Reykjanesinu þar sem það er um 20 cm þykkt og hægt er að rekja það austur eftir. Hraun runnin á síðasta gosskeiði, á 9.-13. öld. 1: Svínahraunsbruni (Kristnitökuhraun); 2: Húsfellsbruni; 3: Tvíbollahraun (Hellnahraun); 4: Stakkavíkurhraun; 5: Háahraun; 6: Hvammahraun; 7: Kapelluhraun; 8: Mávahlíðahraun; 9: Ögmundarhraun; 10: Arnarseturshraun; 11: Illahraun; 12: Eldvarpahraun; 13: Yngra-Stampahraun.

Stampahraun í mótun.

Síðastnefnda gosstöðin, sem þetta lag er komið frá, er að finna í sjó við Reykjanestá, en leifar gígsins má sjá sem stakan dranga skammt frá landi, sem nefnist Karl og hluti gígbarmsins er skammt norðvestan af Valahnúk. Þar hefur annað hraun frá sögulegum tíma, yngra Stampahraunið, runnið upp að honum. Miðaldarlagið var kannað og heimfært uppá eldgos í rituðum heimildum af Gunnari Ólafssyni árið 1983 og síðar tekið saman og endurskoðað af Hauki Jóhannessyni og Sigmundi Einarssyni (1988). Ekki verður lagt mat á sannleiksgildi ritaðra heimilda hér en í annálum frá árunum 1226-1227 er talað um „sandvetur“ og „myrkur um miðjan dag“ (Oddverjaannáll bls. 479, annáll Flateyjabókar bls. 315, Íslendinga Saga bls. 311, Annálabrot Gísla Oddsonar bls.10, o.fl.).

Gróðureyðing á Krýsuvíkurheiði.

Það er ljóst að til þess að valda myrkri um hábjartan dag þarf allmikið gjóskufall. Talið er að samspil ösku úr gosinu 1226, kuldaskeiðs á 13. öld og aukin beiting húsdýra á svæðinu í kjölfar þess að beitarlönd töpuðust vegna myndunar Ögmundarhrauns (1151) hafi leitt til aukins uppfoks á Krýsuvíkurheiði. Þetta jók álagið á vistkerfi svæðisins, sem þó var orðið viðkvæmt í kjölfar undangenginnar landbúnaðarnýtingar í þær þrjár aldir sem liðið höfðu frá landnámi. Það gefur því augaleið að þetta lag hefur eflaust verið eitthvað þykkara á þeim tíma sem það féll. Í þessari hrinu runnu einnig þau hraun sem talin eru vera yngst á Reykjanesskaganum, Illahraun, Arnarseturshraun runnin eftir 1226 (liggja ofan á miðaldarlaginu) og ekki síðar en 1240.

Heimildir:
-Eldgosavá á Reykjanesskaga, Þorsteinn A. Þorgeirsson, Háskóli Íslands, Reykjavík 2012.

Sveifluháls á Krýsuvíkureldasvæðinu – Folaldadalir.

Skrár

Vesturbær Hafnarfjarðar stærsta verndarsvæði í byggð?

Á vef Stjórnarráðs Íslands 12. febrúar 2026, Umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneytið, segir að „Jóhann Páll Jóhannsson, umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra, Valdimar Víðisson, bæjarstjóri Hafnarfjarðar, og Rúnar Leifsson, forstöðumaður Minjastofnunar Íslands, hafi staðfest tillögu bæjarstjórnar Hafnarfjarðarbæjar um að Vesturbær Hafnarfjarðar verði gerður að verndarsvæði í byggð.

Við staðfestingu verndarsvæði Vesturbæjar Hafnarfjarðar í Siggubæ.

Um er að ræða merkan áfanga í vernd eldri byggðar, en Vesturbær Hafnarfjarðar er langstærsta verndarsvæði í byggð á Íslandi miðað við fjölda húsa. Innan svæðisins eru yfir 230 hús og húshlutar.

Vesturbær Hafnarfjarðar á sér rúmlega 200 ára byggingarsögu og mótaðist elsti kjarni hans fyrir tíma skipulags og formlegrar gatnagerðar. Hraunmyndanir, sem byggðin fléttast saman við, eru einkennandi fyrir svæðið.

Jóhann Páll Jóhannsson, umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra: „Hér er verið að standa vörð um heilt hverfi, lifandi hluta bæjar – hverfi þar sem saga, mannlíf og daglegt líf hafa fléttast saman í meira en tvær aldir í sátt við þau sem hér búa. Með þessu sýna Hafnfirðingar framsýni, metnaði og stórhug gagnvart því að hlúa að eldri byggð, varðveita svipmót hennar, og gera samspili hennar við hraunið og staðaranda svæðisins hátt undir höfði.”

Vendarsvæði Vesturbæjar Hafnarfjarðar.

Valdimar Víðisson, bæjarstjóri Hafnarfjarðar: „Þetta er stór áfangi fyrir Hafnarfjörð og skýr staðfesting á metnaði okkar í vernd eldri byggðar. Vesturbærinn er hjarta bæjarins, mótaður af 200 ára byggingarsögu, hrauninu og fólkinu. Með verndarsvæði í byggð setjum við skýran ramma sem verndar bæjarmyndina en styður líka við skynsama uppbyggingu og viðhald í góðu samráði við íbúa og hagsmunaaðila.“

Hafnarfjörður – herforingjaráðskort 1902.

Í tillögu sveitarfélagsins kemur fram að um 90% byggðar innan verndarsvæðisins hefur miðlungs eða hátt varðveislugildi. Þá er fimmtungur húsa þegar friðaður vegna aldurs og þriðjungur þeirra er umsagnarskyldur hjá Minjastofnun Íslands samkvæmt lögum um menningarminjar. Innan svæðisins eru jafnframt götur með verndaða götumynd og skilgreinda hverfisvernd samkvæmt aðalskipulagi Hafnarfjarðar. Þá fellur skrúðgarðurinn Hellisgerði að nær öllu leyti innan marka verndarsvæðisins. Hellisgerði er einn elsti almenningsgarður landsins og mikilvægt útivistar- og menningarsvæði í bænum.

Hellisgerði í Vesturbæ Hafnarfjarðar.

Vesturbær Hafnarfjarðar er fimmtánda verndarsvæði í byggði á Íslandi, en tillagan var unnin í samræmi við ráðgjöf Minjastofnunar Íslands og samhliða deiliskipulagsgerð fyrir vesturbæinn.

Um verndarsvæði í byggð
Alþingi setti sérstök lög um verndarsvæði í byggð árið 2015, en markmið þeirra er að stuðla að vernd og varðveislu byggðar sem hefur sögulegt gildi. Lögin gilda um byggð innan þéttbýlis og byggðarkjarna utan þéttbýlis sem ástæða er til að varðveita vegna svipmóts, menningarsögu eða listræns gildis. Auk Vesturbæjar Hafnarfjarðar eru 4 önnur slík svæði á Reykjanesskaganum.“

Meintur Garðavegur ofan Langeyrar; skráður sem fornleif en er nýleg skolpræðsla.

Verndarsvæði eru s.s. ágæt. Það er hins vegar öllu verra hversu léleg og ónákvæm fyrirliggjandi fornleifaskráning fyrir framangreint svæði er, þegar vel er að gáð. Auk þess hafa fjölmörg íbúðarhúsin á „verndarsvæðinu“ týnt tölunni á nefndu 200 ára tímabili, hvað þá þeim 100 árum sem nýliðin eru, svo segja má að byggðin sem slík sé varla svipur hjá sjón miðað við það sem hún var hér áður fyrr. Gjörningurinn virðist því einfaldlega fyrst og fremst vera einhvers konar sjónarspil.

Heimild:
-https://www.stjornarradid.is/efst-a-baugi/frettir/stok-frett/2026/02/12/Vesturbaer-Hafnarfjardar-staersta-verndarsvaedi-i-byggd-a-Islandi/?fbclid=IwY2xjawP8PBBleHRuA2FlbQIxMQBzcnRjBmFwcF9pZBAyMjIwMzkxNzg4MjAwODkyAAEeyn3Q6oWjQ7ijtxlwkyT0EK0sD11OLVHDeiCEQAHoWEtP0jERT4H5yuRkqis_aem_XW2mp-aXAdyANE1ZDWMjGw

Hafnarfjörður – örnefni (ÓSÁ).

Skrár

Kristnitökuhraun

Jarðfræðingar og aðrir merkir fræðimenn hafa í gegnum tíðina skrifað lærðar greinar um uppruna „Kristnitökuhrauns“. Þeir hafa ýmist talið það hafa átt upptök sín á Hellisheiði ofan Hveradala eða í eldborgunum efst í Svínahrauni. Hvorutveggja er rangt. Upptök hrauns þess sem getið er um í Landámu „þá er kristni var lögtekin hér á landi á Þingvöllum“ átti uppruna sinn í eldborgunum undir Meitlum ofan Þrengsla, sbr.:

Hraun í Ölfusi og Kristnitökuhraun – loftmynd.

„Í Tímariti árið 1870 er m.a. fjallað um bæinn Hraun, húsráðandann; Þórodd goða Eyvindarson, eldgosið við Hellisheiði árið 1000 og vísan til þess í Landnámu:

Hellisheiði – Eldborgir undir Meitlum.

Þar mun hafa staðið hið þriðja höfuðhof í Árnessþingi, á «bæ Þórodds goða» og forfeðra, hans. En «bær Þórodds goða» hefir ekki verið á Hjalla þó svo sé almennt talið. Raunar mun hann hafa átt þar annað bú, en hefir sjálfur haft aðal-aðseturstað sinn á Hrauni. Eru tvær sannanir fyrir því: Bærinn Hraun stendur á jaðri hins gamla hrauns sem liggur í vestanverðu Ölfusinu, og sem hefir brunnið áður en landið bygðist. Austanvert við bæinn er blautt mýrlendi. Nú má sjá að hið nýja hraun, sem brann 1000, hefir runnið allt ofan að bænum Hrauni og niður með túninu norðaustanvert, eða jafnvel yfir nokkurn hluta þess, og svo allt út í Mýri. Því var ekki furða þó menn héldi, að eldurinn mundi hlaupa á bæinn.

Hjallakirkja í Ölfusi.

Hjalli er löluvert austar þaðan með fjallinu, og verður ekki séð að honum hafi verið sú hætta búin af eldinum, að líklegt mætti

þykja hann hlypi þángað. Hin sönnunin er, að á túnjaðrinum á Hrauni, við hið nýa hraun, er örnefni, sem heitir «Hraun-hof», þar er nú nýlega bygt býli, sem heitir Hof, sögðu ýmsir, að nýbýlismaðurinn hefði kallað það svo «af monti»; en kunnugir menn segja að þetta örnefni hafi allt af verið þar. Nú er tún grætt upp í hið nýja hraunið, svo ekki sér gjörla fyrir jaðri þess þeim megin, en þó virðist liggja nærri að eldurinn hafi hlaupið á hofið, eða því nær, hafi það staðið þar sem bærinn Hof stendur nú.“

Á árunum í kringum 1000 urðu miklar jarðhræringar á Hellisheiði og nágrenni. Um það leiti runnu öll þau framangreindu hraun, en einungis eitt þeirra náði að „bæ Þórodds goða“ í Ölfusi.

Frá Hrauni í Ölfusi.

Skrár

Hraun, Hof, Hraunrétt og Hraunborg

Í Tímariti árið 1870 er m.a. fjallað um bæinn Hraun, húsráðandann; Þórodd goða Eyvindarson, eldgosið við Hellisheiði árið 1000 og vísan til þess í Landnámu:

Kristnitökuhraun neðst í Þrengslum.

„Það sést af landnámu (5. P. k. 13.) að Þóroddur goði var Eyvindarson, Þorgrímssonar, Grímólfssonar hins gamla af Ögðum og Kormlaðar Kjarvalsdóttur Írakonúngs. Þorgrímur erfði Álf hinn egðska, föðurbróður sinn, landnámsmann í Ölfusi, hafa þeir frændur allir verið mestu stórmenni. Ormur hinn gamli, annar landnámsmaður þar, var jarlborinn maður. Er það óhugsandi, að slíkir menn hafi gjörst annara undirmenn. En þeir hafa gjört samband sín á milli, reist hof og tekið upp goðorð í Ölfusinu, hefir mannaforræðið tilheyrt hvorumtveggja, en goðorðið haldist í Egðaættinni, af því hún hefir verið fremri. Þar mun hafa staðið hið þriðja höfuðhof í Árnessþíngi, á «bæ Þórodds goða» og forfeðra, hans. En «bær Þórodds goða» hefir ekki verið á Hjalla þó svo sé almennt talið. Raunar mun hann hafa átt þar annað bú, en hefir sjálfur haft aðal-aðseturstað sinn á Hrauni. Eru tvær sannanir fyrir því:

Hraun í Ölfusi og Kristnitökuhraun – loftmynd.

Bærinn Hraun stendur á jaðri hins gamla hrauns sem liggur í vestanverðu Ölfusinu, og sem hefir brunnið áður en landið bygðist. Austanvert við bæinn er blautt mýrlendi. Nú má sjá að hið nýja hraun, sem brann 1000, hefir runnið allt ofan að bænum Hrauni og niður með túninu norðaustanvert, eða jafnvel yfir nokkurn hluta þess, og svo allt út í Mýri. Því var ekki furða þó menn héldi, að eldurinn mundi hlaupa á bæinn.
Hjalli er töluvert austar þaðan með fjallinu, og verður ekki séð að honum hafi verið sú hætta búin af eldinum, að líklegt mætti
þykja hann hlypi þángað. Hin sönnunin er, að á túnjaðrinum á Hrauni, við hið nýa hraun, er örnefni, sem heitir «Hraun-hof», þar er nú nýlega bygt býli, sem heitir Hof, sögðu ýmsir, að nýbýlismaðurinn hefði kallað það svo «af monti»; en kunnugir menn segja að þetta örnefni hafi allt af verið þar. Nú er tún grætt upp í hið nýja hraunið, svo ekki sér gjörla fyrir jaðri þess þeim megin, en þó virðist liggja nærri að eldurinn hafi hlaupið á hofið, eða því nær, hafi það staðið þar sem bærinn Hof stendur nú.“

Í „Fornleifaskráningu fyrir Ölfus II“ er getið um Hof við Hraun:

Hraun og nágrenni.

„Hraun var áður nokkrir bæir og kallaðist Hraunshverfi og Hraunsbæir. Þeir voru. […] Hof […] Hof var austan túnsins, fjær læknum en Lágar, þar sem nú er hlaðinn túngarður,“ segir í örefnalýsingu. Í Sunnlenskum byggðum III segir: „Í byggð frá
1858-1873. Not féllu þá til Hrauns.“ Hof er rúma 100 m NNA við bæ og 40 m austan við þúst. Ekki var löng ábúð á býlinu og lítilla uppsafnaðra mannvistarlaga að vænta.
Malarvegur að Hrauni er 20 um til austurs og suðausturs frá áætlaðri staðsetningu Hofs. Þar sem Hof stóð er grasblettur meðfram afgirtu túni nýttu til hrossabeitar. Túngarður afmarkar það tún ásamt vírgirðingu. Hof var austan við túnið.
Ekki er um eiginlegan bæjarhól né bæjarstæði að ræða. Á svæði sem er 15×10 m að stærð og snýr norðaustur-suðvestur eru tvær þústir. Við austurhorn túngarðisins er grasivaxin upphækkun 7×7 m að stærð og 0,5 m á hæð. Mögulega er hún tengd búsetunni á Hofi. Önnur þúst, 4×4 m að stærð og 0,4 m á hæð, er 4 m norðaustar. Hvergi sér til hleðslugrjóts eða annarra ummerkja sem gefa stærð bæjarins, áttahorf og lag hans til kynna.“

Hraunsrétt

Hraunsrétt.

„Tóft er um 450 m VSV við bæ og rúma 220 m suðaustan við stekk. Réttin er skammt utan við heimatúnið líkt og það var afmarkað á túnakorti frá 1918 og um heimarétt að ræða sé tekið mið af lagi og staðsetningu hennar. Vírgirðing er fast norðan við tóftina og hitaveiturör tæpum 120 m vestar.
Tóftin er uppi á gróinni hraunbrún fyrir vestan bæinn. Víða koma hraunhólar og steinar og gróðurþekja er þunn. Inn á milli eru sléttir túnblettir og ræktað tún er fast sunnan við tóftina.

Hraunsrétt – uppdráttur.

Tóftin er 21×10 m að stærð, snýr norðaustur og skiptist í tvö hólf. Réttin mjókkar til vesturs og þar er hún rúmlega 6 m á breidd. Hún er úr torfi og grjóti og skiptist í tvö hólf. Til norðausturs er hólf 1 sem er stærra. Það er 9×6 til norðausturs en mjókkar til vesturs. Veggirnir eru 0,3-0,4 og það glittir í 2-3 umför af grjóthleðslu i þeim. Hólf 2 er suðvestar og minna. Það er 6×4 m að innanmáli og mjókkar til suðvesturs. Hólfið er raskað til vestus og þar gæti hafa verið op.“

Hraunsborg

Hraunsborg í Ölfusi.

„Borgarþúfa heitir stór þúfa, eða réttara hóll norður frá bænum, skammt fyrir ofan túnið. Norður frá Borgarþúfu er Hraunsborg, gömul fjárborg,“ segir í örnefnalýsingu. Hraunborg er 1,1 km norðvestan við bæ og tæpa 450 m norðaustan við vörðu. Hraunsborg er 70 m fyrir sunnan grjótnámu sem þarna er. Vírgirðing utan um óræktað tún er 10 m til suðurs frá tóftinni.
Hraunsborg er í sléttu, mosavöxnu hrauni. Hraungrýti kemur víða uppúr sverði.
Fjárborgin er 11×11 m að stærð, einföld og grjóthlaðin. Hún er hringlaga en ekki var þak yfir henni. Veggirnir eru 2,5 m breiðir og 1 m á hæð. Ekki er hægt að greina skýr umför í veggjum, hleðslurnar hafa fallið niður og flatt veggina út. Að innan er grjótið í veggjunum mosavaxið en að utan grasivaxið. Fjárborgin er opin til suðurs en hrun er þar fyrir að mestu.“

Heimildir:
-Tímarit, 1. tbl. 01.01.1870, bls. 105-106.
-Fornleifaskráning fyrir Ölfus II (Hraun).

Hraunsborg.

Skrár

Flóttamannavegurinn – Rósa Guðbjartsdóttir

Rósa Guðbjartsdóttir fjallar um „Flóttamannaveginn“ í aðsendri grein til mbl.is. 20. jan. 2026. Þar segir m.a.:

Þegar vegurinn var nýlagður. Við hliðið að bandarísku herbúðunum Camp Russel á Urriðakotsholti veturinn 1942, Vífilsstaðir í baksýn. Búðirnar hýstu símavinnuflokk Bandaríkjahers sem lagði símalínur m.a. á Suður- og Suðvesturlandi. Ljósmynd/Richard Meisinger.

„Svokallaður Flóttamannavegur er vegur sem liggur í gegnum Hafnarfjörð, Garðabæ og Kópavog og er notaður í síauknum mæli af þeim sem ferðast milli þessara bæjarfélaga. Með mjög vaxandi umferðarþunga á höfuðborgarsvæðinu á undanförnum árum, uppbyggingu íbúða og atvinnustarfsemi í umræddum sveitarfélögum og aukinni sókn í útivistarsvæðin hefur vegurinn reynst afar mikilvægur. Um fjögur þúsund bifreiðar aka nú Flóttamannaveginn á hverjum sólarhring. En vegurinn er barn síns tíma enda lagður fyrir um 80 árum og hafa litlar sem engar bætur verið gerðar á honum síðan. Um árabil hafa einkum fulltrúar Hafnarfjarðar og Garðabæjar kallað eftir því að Vegagerðin samþykki endurgerð vegarins enda hefur hlutverk hans snarbreyst á skömmum tíma.“

Flóttamannavegur um Kamp Russel á Urriðaholti um 1960.

„Vegurinn er barn sín tíma enda lagður fyrir 80 árum og hafa litlar sem engar breytingar verið gerðar á honum síðan“. Þetta er nú reyndar ekki alveg rétt því bæði hefur vegurinn verið tvöfaldaður síðan og klæddu malbiki, reyndar lélegu.

Undirritaður, Ómar Smári Ármannsson, lagði til í bæjarstjórn Hafnarfjarðar fyrir hönd Alþýðuflokksins árið 1995 að „Ofanbyggðavegur“ yrði lagður ofan bæjarins er tengdi Reykjanesbrautina við Suðurlandsveginn til að létta á sívaxandi umferð um núverandi Reykjanesbraut í gegnum Hafnarfjörð. Rökin voru þau að horfa þyrfti til framtíðar varðandi aukinnar umferðar millum Suðurnesja og Suðurlandsvegar án tengsla við bæjarfélagið. Hvorki fulltrúar Sjálfstæðisflokksins þá né fulltrúar í bæjarstjórn Garðabæjar voru því fylgjandi. En bantandi fólki er best að lifa.

Flóttamannavegur ofan Hafnarfjarðar árið 2002.

Hér erum verið að tala um merkilega en oft gleymda sögu úr seinni heimsstyrjöldinni á Íslandi. Camp Russell var ein af fjölmörgum braggabyggðum bandaríska hersins, staðsett í hlíðum Urriðaholts í Garðabæ. Stöðin var reist af bandaríska hernum (US Army) stuttu eftir komu þeirra til landsins 1941. Þetta var fyrst og fremst dvalarstaður fyrir fótgönguliðasveitir og stórskotalið sem átti að verja loftrýmið og aðkomuna að Reykjavík og Hafnarfirði.

Camp Russel á Garðaholti. Uppdráttur settur ofan á núliggjandi byggð.

Í hlíðum Urriðaholts mátti þar til fyrir örfáum árum enn finna fjölmargar rústir, hlaðna veggi og grunna undan braggaþyrpingunni. Þegar mest var bjuggu þarna hundruð, ef ekki þúsundir hermanna. Stöðin lá vel við smölun og útsýni yfir flóann, sem gerði hana hernaðarlega mikilvæga til að fylgjast með skipaferðum og hugsanlegum loftárásum.

„Flóttamannavegurinn“ er nafn sem margir kannast við í dag, en það á sér áhugaverða sögu sem tengist beint Camp Russell. Nafnið er dálítið villandi því þetta var í raun hervegur. Hann var lagður af hernum til að tengja Camp Russell og aðrar stöðvar á heiðinni (eins og á Sandskeiði og Hellisheiði) við Hafnarfjörð og Reykjavík án þess að fara þurfi um aðalumferðaræðar. Ein kenningin er sú að vegurinn hafi verið hugsaður sem varaleið fyrir borgarbúa ef ráðist yrði á Reykjavík eða Hafnarfjörð – leið til að flýja bæina upp á heiði. Önnur skýring er einfaldlega sú að hermennirnir notuðu hann til að komast fljótt á milli staða ef þeir þurftu að „flýja“ úr einni stöð í aðra við árás.

Flóttamannavegurinn 2024 þar sem áður var Camp Russel.
Árið 1942 hafi Bandaríkjamenn látið leggja veg frá Vatnsenda að Kaldárselsvegi í Hafnarfirði.
Friðþór segir að í pappírum frá verkfræðideild bandaríska hersins sé vegurinn ýmist kallaður Back Road eða Tactical Road. Um þennan veg hafi herliðið austan Reykjavíkur átt að sækja fram ef til átaka kæmi í Hafnarfirði eða á Reykjanesi, fremur en um Hafnarfjarðarveg sem hefði verið hin eiginlega flóttaleið íbúanna og því ófær fyrir herliðið.
Friðþór segir að vegurinn hafi lengi verið kallaður Setuliðsvegur. Það heiti er meðal annars að finna í Þjóðviljanum í október 1957 þegar sagt er frá því að Skógræktarfélag Reykjavíkur fái til skógræktar hluta úr Vífilsstaðalandi. Sömuleiðis er það heiti að finna í ársriti Skógræktarfélags Íslands 1975.

Vegurinn liggur frá Hafnarfirði, meðfram Urriðaholti, framhjá og upp í átt að Heiðmörk. Í dag vill bæjarstjórn Garðabæjar gera nýja útkeyrslu frá Urriðaholtshverfinu að Flóttamannavegi. Í raun ættu bæjarfélögin tvö að sameinast, loksins, um að gera farveg gamla vegarins að meginleið óþarfa gegnumaksturs um miðbik þeirra og stefna þannig umferð á milli Suðurnesja og Suðurlandsvegar, sem ekki á erindi inn í byggðalögin, um þennan veg og létta þar með umtalsvert bæði á álagspunktum og síaukinni umferð, sem kemur til an vafa með að verða verulegt vandamál innan fárra ára.

Úrbóta þörf á Reykjanesbraut – Ofanbyggðavegur

Eftirfarandi grein birtist í Fjarðarpóstinum 8. okt. 1999. Þar segir m.a.: „Bæjarverkfræðingurinn í Hafnarfirði tjáði sig um Reykjanesbrautina í gegnum bæinn í viðtali við MBL þann 5. okt. s.l.
Þar sagði hann m.a. að ekki sé vænlegt að færa brautina upp fyrir bæinn næstu áratugina vegna lítillar umferðar annarra en Hafnfirðinga eða gesta þeirra og þess vegna sé ofanbyggðavegur engin lausn á aðsteðjandi vanda.

Grein í Fjarðarpóstinum 8. okt. 1999, bls. 6.

Málið er að þegar hafa orðið mörg mjög alvarleg slys á Reykjanesbrautinni í gegnum Hafharfjörð. Brautin er þjóðvegur í þéttbýli. Nær öll umferð um Suðurnes fer í gegnum Hafnarfjörð. Það er ekki svo lítil umferð og hún er ekki öll að og frá bænum, eins og ætla megi á orðum bæjarverkfræðings. Staðreyndin er sú að yfir 80% umferðar um Reykjanesbraut sunnan Hafnarfjarðar er gegnumumferð um bæinn. Ofanbyggðavegur myndi því létta mjög mikið á umferð í bænum. Jafnframt því að færa þjóðveginn út fyrir bæinn þarf að gera ákveðnar úrbætur á núverandi Reykjanesbraut, bæði við gatnamót Hvammabrautar og Öldugötu.
Auk þess sem lagfæra þarf kaflann frá Kaplakrika að Reykdalsbrekku, þ.m.t. gatnamót Lækjargötu, líkt og gert var vestan Kaplakrika. Það er í sjálfu sér ódýr framkvæmd, en myndi þegar draga verulega úr slysahættu.
Það hlýtur að verða nauðsynlegt i náinni framtíð að færa hina miklu og þungu umferð um Reykjanesbraut út fyrir byggðina, hvað sem reiknilikön segja. Núverandi meirihluti hefur ekki viljað ljá því máls, en bæjarverkfræðingur veit betur þótt hann vilji kannski ekki tjá sig á annan veg en meirihlutinn hefur kveðið á um. Úrbætur á núverandi Reykjanesbraut í gegnum Hafnarfjörð geta ekki beðið. Þær þurfa að hefjast strax.“ – Ómar Smári Ármannsson, varabæjarfulltrúi Alþýðuflokksins.

Vegagerðin vill Ofanbyggðarveg

Ofanbyggðarvegur – Sýn Vegargerðarinnar til 2040. Lega Ofanbyggðarvegar er sýnd í gráu en mjög er óvíst um legu hans í gegnum Garðabæ að Arnarnesvegi.

Vegagerðin telur Ofanbyggðarveg milli Hafnarfjarðar og Kópavogs einu leiðina til að létta á umferð á Reykjanesbraut.
Í skýrslu Vegagerðarinnar segir að Ofanbyggðarvegur frá Kópavogi til Hafnarfjarðar sé eina leiðin sem hugsanlega gæti létt umferð af Reykjanesbraut og Hafnarfjarðarvegi.
Í skýrslunni um sýn Vegagerðarinnar á vegi á höfðuborgarsvæðinu til 2040 er m.a. fjallað um Ofanbyggðarveg milli Hafnarfjarðar og Kópavogs en vonir Hafnfirðinga um að af slíkum vegi hafi dvínað mjög á undanförnum árum.

Heimild:
https://www.mbl.is/…/01/24/hvar_er_flottamannavegurinn/
-Fjarðarpósturinn, Úrbóta þörf á Reykjanesbraut, Ómar Smári Ármannsson, 8. okt. 199, bls. 6.
-Skýrsla Vegagerðarinnar, Fjarðarfréttir, Guðni Gíslason, 5. júlí 2018.

Flóttamannavegur – kort.

Skrár

Pósthestahús á Kotstrandarhól, Vorsabæjarrétt, Drangaborg, Vatnastekkur og Gvendarbrunnur

Sigmar Sigurðsson frá Gljúfri í Ölfusi skráði örnefni á Kotströnd. Þar segir m.a. um meint sæluhús í Kotstrandarhól: „Hóllinn“ er bergeitill austan við hraðbrautina, móts við kirkjuna. Hóllinn er sami og Kotstrandarhóll…

Pósthestahús – tóft.

Hann heitir Kotstrandarhóll en er líka þekktur sem Kotstrandarkirkjuhóll. Það á að vera álfabyggð í honum. En ég tók alveg langan tíma að leita að þessu nafni.
Pósthestahúsin eru gamlar grasi grónar tættur norðan við heimreiðina að bænum. Þar hýstu póstarnir hesta sína í póstferðum milli Reykjavíkur og Suðurlands. Gamla þjóðleiðin við Hólinn. Leiðin upp með Gljúfurá frá Kotstrandarhól, upp Langamel, um Grafningsháls; lá þaðan um Grafning og austur yfir Álftavatn hjá Torfastöðum og síðan um Grímsnes og í fleiri uppsveitir.“
Pósthestahús voru sem sagt í Hólnum, Kotstrandarhól. Þar sér enn fyrir tóftum. Póstarnir hafa væntanlega gist á Kotströnd, en geymst hestana sína þarna í aðhaldinu.

Pósthestahús – tóft.

Í „Aðalskráningu fornleifa í Ölfusi: Áfangaskýrsla II„, frá árinu 2020 segir um “Pósthestahúsin: Gamlar grasi grónar tættur norðan við heimreiðina að bænum. Þar hýstu póstarnir hesta sína í póstferðum milli Reykjavíkur og Suðurlands,” segir í örnefnalýsingu Sigmars Sigurðssonar.

“Ekki sjást lengur tóftirnar af […] Pósthestahúsum,” segir í athugasemdum við örnefnalýsingu.

Pósthestahús – uppdráttur.

Pósthestahúsin voru rúmum 100 m suðaustan við bæ, í jarði heimatúnsins. Tjörnin sem hér var er horfin, fyllt var uppi í hana um miðja síðustu öld með uppmokstri á útihúsum sem eru í norðurhluta bæjarhólsins. Útihúsið er ekki sýnt á túnakorti frá 1918 og mögulega var það fallið úr notkun þá. Gróið tún, milli Þjóðvegar I til austurs og bæjarhúsanna til vesturs. Kirkja er skammt norðar, þar á milli var tjörnin. Hér er búið að vera mikið jarðrask, bæði vegna sléttunar og fyllingar. Hér sést enn þúst í túninu. Hún er um 9 m í þvermál, 0,2 m á hæð og óljós dæld er í henni miðri. Ekki er ólíklegt að hér séu ummerki um Póshestahúsin en heimildamenn voru ekki vissir, allt eins gæti verið um uppmokstur að ræða eða að útihús sé rétti staðurinn. Það er líklegt að mannvist leynist hér undir sverði.“
Hér fara höfundar skráningarinnan greinilega villu vega.

Í „Fuglar og gróður við Suðurlandsveg – Unnið fyrir Vegagerðina vegna breikkunar frá Hveragerði og austur fyrir Selfoss“ frá árinu 2009 er m.a. fjallað um fornleifar við Suðurlandsveg á þessum kafla, en ekki getið um Pósthestahús.

Pósthestahús.

Í „Fornleifaskráning á Suðurlandi vegna mats á umhverfisáhrifum Suðurlandsvegar – Unni fyrir Vegagerðina“ frá 2008 segir m.a.: „Um 70 m SA af þjóðvegi nr. er áberandi hól (Hóllinn/Kotstrandarhóll), í haga. Þar er rúst, 5×6 m (ANA-VSV). Veggir úr grjóti og torfi, 1-2 m breiðir og 0,1 – 0,7 m háir. Dyr eru í SA – horni á suðurvegg. Garðlög eru greinileg að innanverðu og á stöku stað á utanverðum suðurvegg.
Rústin er grafin inn í hallann þannig að norðurveggur er nær allur grafinn niður. Rústin er vel gróin grasi og mosa. Að sögn ábúanda var þarna hesthús, sem enginn hestur toldi í sökum álfa í hólnum. Man hann vel eftir húsinu.
Ekki er hægt aútiloka að húsið sé eldra en 100 ára að stofni til, þó heimamenn telji það yngra.“

Vorsabæjarrétt

Vorsabæjarrétt.

Í framangreindri fornleifaskráningu segir: „Um 30 m vestur af hringveginum, í haga, er gerði, 6,5×13 m (A-V). Veggir úr hraungrjóti, 1-1,5 m breiðir og 0,1-0,4 m háir. Dyr eru á gerðinu mót suðri, vestarlega á suðurvegg. Veggirnir eru mosagrónir og botn gróinn grasi.
Vestan við gerðið eru undirstöður undan gaddavírsgirðingu sem liggur í NV-SA.
Þetta eru ungar minjar.“

Vorsabæjarrétt.

Í „Fornleifaskráningu vegna tveggja jarðstrengja á Suðurlandi auk vegbóta á Þorlákshafnarvegi“ frá 2015, segir m.a.:
„Talið er að Vorsabær eða Ossabær eins og hann mun hafa verið kallaður sé nokkuð gamall bær þó ekki séu til miklar heimildir um bæinn. Líklegt er að hann hafi verið til á miðöldum og mögulega fyrr. Hveragerðishreppur varð til árið 1946 við klofnun Ölfushrepps. Nafnið Hveragerði á upphaflegt nafn sitt á hverasvæði sem var í landi Vorsabæjar.

Vorsabæjarrétt – uppdráttur.

Í jarðabók Árna og Páls segir svo um Vorsabæ; „Vorsabær kallast almennilega Ossabær. Jarðardýrleiki óviss, því jörðin tiundast öngvum. Þó var hjer til forna stundum til fátækra nokkuð goldið. Þó var hjer til forna stundum til fátækra nokkuð goldið, so sem í tíundarnafni, og kallaðist jarðareyri; það er nú aldeilis aflagt í næstu 12 eður 14 ár, sem segir um Auðsholt.“
Í Jarðatali Johnsen frá árinu 1847 var jörðin Vorsabær í bændaeign og metin á 30 1/3 hundruð.“
Um réttina norðaustan Vorsabæjar, sunnan Suðurlandsvegur, segir: „Aðhald hlaðið úr hraungrýti. Inngangur er nokkurn veginn á miðri suður hlið. Aðhaldið er hrunið, sigið og mosavaxið og sést í gaddavír á stöku stað á milli steina. Stærð þess er um 17×7 m, veggjahæð er frá 0–0,2 m og veggjabreidd er að jafnaði um 1,5m.“
Frávik m.v. uppgefin hnit í nefndri fornleifaskráningu numu u.þ.b. 240 metrum.

Drangaborg

Drangaborg – loftmynd.

Í Örnefnalýsingu fyrir Skröggólfsstaði segir: „“Helluvað: Er á hengladalaánni sunnan Smjörþýfis, áður en hún fer að renna í gljúfrin niður fjallsbrekkuna. Vaðið er 5 km norðan við bæ og 2,8 km norðan við Drangaborg. Hengladalsá rennur nokkuð þröngt á þessum slóðum, við efstu brekkuna á Þjóðvegi 1 í Kömbum. Ekki er vitað á hvaða leið vaðið var notað.Árfarvegur árinnar er mjög grýttur og djúpir pyttir við suma steinana. Áin er fremur straumhörð og erfitt að fara yfir hana. Ekki sér til gatna á þessum slóðum.

Drangaborg.

Þjóðsaga sem ég hefi heyrt hér í Ölfusi hermir. Þegar Karl þræll Ingólfs strauk frá honum af því að hann neitaði að byggja útsker það, sem guðirnir settu Ingólf á (Landnáma). Hann fannst þar, sem nú eru Reykir í Ölfusi. Hann bjó þar síðar. Þegar hann fór huldu höfði átti hann í mestu kröggum. Þá fæddi „kona hans“ son, sem þau nefndu Kröggólf. Hann byggði Kröggólfsstaði.“
Drangaborgin í er annars gróinni lítilli hraunspildu, Drangahólum.

Vatnastekkur

Í örnefnalýsingunni segir um Vatnastekk: „Vatnastekkur er gamall stekkur á Vatnabrekkum, síðar var þar sauðahús, sér enn fyrir,“ segir í örnefnaskrá.

Vatnaxstekkur.

Vatnastekkur er 900 m norðvestan við bæ og tæpum 600 m norðvestan við Vötn. Stekkurinn er fast austan við landamerki Núpa og þar er vírgirðing á merkjum. Að sögn Aldísar Pálsdóttur, heimildamanns, voru sauðahúsin notuð langt fram á 20. öld.
Grasivaxið, slétt tún er allt umhverfis tóftina. Túnið er nýtt til hrossabeitar og er ekki slegið. Tóftin er 23×10 m að stærð, snýr norður-suður og skiptist í tvö hólf. Lýsingin hefst sunnar, í hólfi 1. Það er 12×3 m að innanmáli og snýr norður-suður. Hólfið var líklega stærra en suðurendi tóftarinnar er raskaður, líklega vegan landamerkjagirðingarinnar. Þar var op sem sést illa á yfirborði. Veggirnir eru 0,4-0,7 m á hæð, 2-3 m breiðir og má sjá 2-3 umför af grjóthleðslu í þeim. Ekki sér til jötu eða garða.

Vatnastekkur.

Hólf 2 er norðar og var hlaða. Það er 6×3 m að innanmáli og snýr austur-vestur. Ekkert op er þar inn. Veggirnir eru 1 m á hæð að innan en 0,5 m að utan og má sjá 2 – 3 umför af grjóthleðslu í þeim. Víða er tekið að hrynja úr veggjunum. Gólf hlöðunnar er niðurgrafið um 0,3 m. Fyrir VSV tóftina er 0,3 m há upphækkun sem gæti tengst stekknum en öll ummerki hans eru horfin af yfirborði. Líklega var hann rifinn þegar sauðahúsin voru reist eða er hluti af núverandi tóft.“

Gvendarbrunnur

Gvendarbrunnur.

Í sömu örnefnalysingu segir: „Gvendarbrunnur: Uppspretta suður af Vatnabrekkum, sennilega hefur Guðmundur góði vígt hana.“
Gvendarbrunnur er rúma 700 m norðvestan við bæ og 200 m austan við Vatnastekk.
Hraunbrúnin er 3-4 m há og algróin. Vatn seytlar undan henni á nokkrum stöðum og myndar litla tjörn sem sameinast Vatnatjörn. Undan gróinni hraunbrún sprettur vatn upp á nokkrum stöðum og myndar læk sem rennur í Vatnatjörn nokkru sunnar. Stærsta uppsprettan rennur í miðjan lækinn og steypt rör er þar. Minni uppsprettur eru þar víða og svæðið undir hraunbrúninni er mýrlent. Fyrir vestan lækinn er búið að raða steinum ofan á steinsteypt rör og líklega er uppspretta þar líka. Hver þeirra er Gvendarbrunnur er ekki vitað.“

Heimildir:
-Kotströnd – Sigmar Sigurðsson frá Gljúfri skráði.
-Aðalskráning fornleifa í Ölfusi: Áfangaskýrsla III, 2020.
-Fuglar og gróður við Suðurlandsveg – Unnið fyrir Vegagerðina vegna breikkunar frá Hveragerði og austur fyrir Selfoss, 2009.
– Fornleifaskráning á Suðurlandi vegna mats á umhverfisáhrifum Suurlandsvegar – Unni fyrir Vegagerina, 2008.
-Fornleifaskráning vegna tveggja jarðstrengja á Suðurlandi auk vegbóta á Þorlákshafnarvegi, 2025.
-Skröggólfsstaðir – Örnefnalýsing.

Ölfus sunnan Hveragerðis.

Skrár

Álftanes og Bessastaðir – Gamli og nýi Skans

Á vefsíðunni „blakkur.org“ má t.d. lesa um skansana tvo á Álftanesi, annars vegar yst á Norðurnesi og hins vegar á Bessastaðanesi:

Álftanes – örnefni; ÓSÁ.

„Annálar greina frá því að árið 1627 hafi höfuðsmaður Íslands, Holger Rosenkranz, fregnað af strandhöggi sjóræningja í Grindavík og gert ráðstafanir til varnar ef ræningjar sæktu að setri höfuðsmannsins á Bessastöðum. Meðal þess var að klárgera herskip og útbúa skans (virki), og búa hann þeim byssum sem tiltækar voru. Þetta voru eðlileg viðbrögð því ekki var frítt við að útlendir raufarar hefðu áður brotið upp fjárhirslur á Bessastöðum og haft skattfé kóngsins á brott með sér auk annars þess sem fémætt var.

Tyrkirnir koma.

Ránsskipin komu eins og menn hugðu að verða myndi, og kom til skammvinns bardaga milli ræningjanna og varnarliðsins í skansinum. Þar var á meðal Jón Ólafsson, nefndur Indíafari.
Eftirfarandi er lýsing sonar Jóns í viðauka við reisubók hans, eftir minni sonarins um það hvernig Jón hafði lýst fyrir honum atburðum:
„Og þá þeir á landi voru svo til varnar búnir, uppbyrjuðu ránsskipin að leggja inn á höfnina. Og þá þeir af skipunum og skansinum það sáu, fýruðu þeir nokkrum stykkjum þeim á móti og ránsmenn í sama máta af sínum skipum á land upp.“ Hin fyrirhugaða ránsferð á Bessastaði reyndist ræningjunum sneypuför en nánar má um það lesa í ýmsum heimildum og lýkur hér frá henni að segja.

Úr skjalasafni Konunglega danska bókasafnsins sjókort / dýptarkort af innsiglingunni til Bessastaða (Indlöbet til Bessested), ársett 1720. Bæði er getið um Skansinn og Gamla skans.

Aftur greinir frá skansgerð á Bessastöðum í annálum ársins 1667. Í „Kjósarannál“ segir til dæmis:
„10. Septembris kom kongsskip í Hólminn. Þar kom einn herramaður Otte Bielcke, er setti upp skatt á landsfólkið, hver kallaður var Skanstollur, því hann átti að festa eitthvert pláss, hagkvæmt hér á landi, til varnar fyrir útlenzkum hervíkingum. Lét svo um vorið byggja skans í Bessastaðanesi og þangað færa nokkur fallstykki; skildi hér eptir eina byssuskyttu og sigldi síðan.“

Í því sem ritað hefur verið um atburði á seinni tímum, er almennt gert ráð fyrir að skansinn sem reistur var vorið 1668, hafi í raun verið endurbygging hins eldri skans. Jón Helgason segir í bók sinni um Tyrkjaránið að skansbyggingin árið 1627 hafi verið í Bessastaðanesi og er ekki að vita hvert hann sækir þá vissu sína. Benedikt Gröndal gerir ráð fyrir hinu sama. Halldór Baldursson segir beinlínis í grein sinni, Fallbyssubrot frá Bessastöðum“: „Skansinn var endurbættur 1668…“

Höfundur þessa pistils [Július Ó. Einarsson] hafði lengstum sama skilning og lyfti því brúnum þegar hann fann í skjalasafni Konunglega danska bókasafnsins sjókort / dýptarkort af innsiglingunni til Bessastaða (Indlöbet til Bessested), ársetta 1720 (http://www5.kb.dk/…/2012/jul/kortatlas/object67627/da/).

Skansinn 1720 – hluti af uppdrætti. Hér má vel sjá staðsetningar Skansanna á norðanverðu Álftanesi – við Seyluna.

Kortið er landfræðilega ónákvæmt og má frekar kalla uppdrátt. Þar eru þó sýndir „Skansen“ á „réttum stað“ og annar óvæntur sem kallaður er „Gamle skans“ á öðrum stað, úti á Eyri rétt handan Seylunnar (sem er skipalægið í mynni Bessastaðatjarnar). Ekki er óvarlegt að ætla að „Skansen“ sé sá skans sem byggður var árið 1668. Freistandi er að álykta að „Gamle skans“ sé þá sá sem hrófað var upp til varnar áhlaupinu 1627 og enn hafi sést menjar hans þegar uppdrátturinn var gerður. Sú hugmynd fær stuðning af orðalagi annála (Skarðsár-, Grímsstaða- og Setbergsannálar) sem greina frá byggingu skansins 1627 og víðbúnað þar, að hann hafi verið reistur í Seilu / Seylu (Bessastaðanes er ekki nefnt í því samhengi). Annálar ársins 1667 herma að Otto Bjelke hafi átt að velja hentugan stað fyrir skans „til varnar við illþýði.“

Gamli skans á Rastartanga.

Fyrirmælin sem hann hafði voru m.ö.o. ekki að styrkja eða endurreisa hinn fyrri skans. Þessa árs annálar, sem á annað borð tilgreina staðsetningu (Kjósarannáll, Fitjaannáll) segja líka að skansinn hafi verið reistur í Bessastaðanesi (ekki er þá talað um Seyluna). Í samhengi við „Gamle skans“ vestan Seylunnar koma í hugann upplýsingar úr fornleifaskráningu á svæðinu þar sem hafa komið í ljós gamlar tóftir.“

Þegar „Annálar 1400-1800„, Annales Islandici Posteriorum Sæculorum, gefnir út af Hinu íslenzka bókmenntafélagi, má m.a. lesa eftirfarandi skráningar frá árinu 1627:
„1627.

Holgeir Rosenkranz (1574-1642). Mynd máluð af Johan Thim 1635.

Höfuðsmaður Íslands, Holgeir Rosenkrans, sem þá hafði sitt skip í Seilu við Bessastaði, er hann spurði rán í Grindavík, stefndi til sín skipi úr Keflavík og öðru úr Hafnarfirði, en hið þriðja úr Hólminum duldist inn við Leiruvoga. Lét hirðstjórinn tilbúa í Seilunni virki eður skans, (sumir sögðu af fiskiböggum), og setja á byssur þær fáu, til voru. Þar voru í virkinu Íslendingar margir: Jón, er lögmaður hafði verið, Sigurðsson, séra Þorlákur Skúlason biskupsefni, Þorbergur og Sigurður Hrólfssynir; þessir voru að norðan með sínum mönnum. Og þegar þessi tvö skip sigldu framan að Seilunni skutu hvorir um sig nokkrum byssum, þeir tyrknesku og landsmenn, og stönsuðu þá illvirkjar sig, sneru við og hitti annað skipið grunn og stóð á klett; fluttu þá fanga af því og á hitt skipið, og komu svo báðum í brott og héldu frá, en þeir Dönsku fengu stórt ámæli af því, að þeir lögðu eigi að þeim strákum, meðan í því svamli voru að flytja góssið á millum skipanna, hvað Íslendingum þótti þó auðvelt verið hafa. Þetta var fyrir sjálft alþingi, og reið ekki hirðstjórinn upp á þingið. (Skarðsárannáll, B. I, bls. 227-228).

Elsta kort af Álftanesi 1796 sem Rasmus Lievog stjörnufræðingur á Bessastöðum teiknaði. Það sýnir vel breytingar á Bessastaðatjörn og Seylunni. Ekkert er getið um Skansana.

1627. Lét hirðstjórinn tilbúa virki eður skans í Seilu og setja á byssur þær fáar, til voru í virkinu. Voru þar Íslendingar margir: Jón Sigurðsson, er lögmaður hafði verið, séra Þorlákur Skúlason, Þorbergur og Sigurður Hrólfssynir; þessir voru norðan að með sínum mönnum, en Gvendur Stefánsson læddist burtu á laun, og missti þar fyrir lénsjarðir, sem hann þá hafði á Skagaströnd, og fékk þær aldrei síðan, né nokkur lén. (Grímsstaðaannáll, B. III, bls. 469).

1627. Um þetta leyti læddist í burt úr Bessastaðavirki íslenzkur maður einn þangað áður skikkaður, Guðmundur Stephansson að heiti, og missti hann þar fyrir lénsjarðir, sem hann hafði haft á Skagaströnd, og fékk þær aldrei síðan, né nokkurt léni. Þetta var fyrir sjálft alþing. (Nmgr.: Er viðbúnaður var hafður í Seylunni til að taka á móti Tyrkjum. Sbr. III, 469). (Setbergsannáll, B. IV, bls. 254).“

Reisubók Jóns Indíafara er vel varðveitt og hefur verið gefin út ótal sinnum. Hann skrifaði bókina árið 1661, 67 ára gamall.

Nánar um Jón Indíafara og Tyrkjaránið 1627:
„Það er ógerningur fyrir nútímamann að setja á metaskálar stærstu áföll og mestu neyð sem upp á féll þjóðina á fyrri öldum. Drepsóttir, eldgos, vetrarharðindi og önnur áþján gekk reglulega yfir landsmenn. Óhætt er að segja að slíkar ógnir af náttúrulegum orsökum hafi verið þekktur óvinur sem tekist var á við af reynslu kynslóðanna. Tyrkjaránið var hinsvegar ný ógn og geigvænleg sem tók líka fram öllum öðrum átökum við erlenda menn í gegnum tíðina. Hugtakið Tyrkjarán er notað um ránsferð sjóræningja sem komu hingað til lands um mitt sumar 1627 á alls fjórum skipum sem klufu sig úr tólf skipa lest, sem siglt var frá Alsír norður í höf. Ræningjarnir tóku hér land í Grindavík, Vestmannaeyjum og á Austfjörðum auk þess að reyna landtöku við Bessastaði.

Ræningjarnir gengu fram af svo einstakri grimmd og hörku, og fóru svo vítt yfir, að hingaðkoma þeirra hefur verið hverjum manni stórkostlegt áfall og viðvarandi kvíðaefni.

Jón Indíafari.

Hundruð manna voru hneppt í þrældóm og tugir drepnir. Vopnlaust fólk var elt uppi, drepið og pyntað grimmilega, brennt lifandi, líkamshlutar skornir af fólki lifandi, fólk brennt inni og þar á meðal börn.

Aftan við þá reisubók sem Jón Ólafsson Indíafari skrifaði sjálfur árið 1661, 35 árum eftir heimkomu til Íslands, skrifaði ókunnur höfundur viðbæti sem kallaður var „þriðji partur ævisögunnar“. Þar er sagt frá því í þriðja kapítula þegar Jón kom í ótengdum erindagjörðum á Bessastaði og var settur til varna þegar ræningjaskip komu á Seyluna.

„Þá nú Jóhannes og Suan og Jón Ólafsson voru af þeim engelsku kóngsskipum aftur til Arnardals á land komnir, fengu þeir sér þaðan beinan flutning inn í Ögur, og tók [Jóhann] Súan með sér 2 af sínum landsmönnum, þeim Frönsku, til fylgdar á þessari reisu, sem og einnin sína sögu fyrir höfuðsmanni að sanna, hvernin allt um skipsins tekt til gengið hefði, ásamt kóng Chr IV passbréfi, Dominigo áður útgefnu á kóngsins straumum hér við land, sem fyrr sagt var.

Úr reisubók Jóns Ólafssonar Indíafara

Úr reisuból Jóns Ólafssonar Indíafara.

Hér gætir ónákvæmni í frásögninni og hefur sumt skolast til. Ritun atburðanna fór fram löngu eftir að þeir urðu og Jón Ólafsson hélt hér ekki sjálfur á penna. Ósennilegt er nefnilega að fregnir af ránsmönnum sem lentu í Grindavík þann 20. júní hafi þegar náð til Borgarfjarðar um það leyti sem Jón Ólafsson og föruneyti fór þar um, en þeir voru komnir á Bessastaði 22. júní. Ræningjaskipið frá Grindavík kom svo á Seyluna við Bessastaði þann 23. júní. Ræningjaskip komu hinsvegar ekki til Austfjarða fyrr en 4. júlí og að lokum þann 16. júlí til Vestmannaeyja. Þessi ónákvæmni er samt furðuleg í því ljósi að Tyrkjaránið var nákvæmlega skrásett af fjölda manns, alveg frá því fyrsta.

„Kom Jón Ólafsson svo til Bessastaða með þessa sína fylgjara og fann höfuðsmann, Holgeir Rosenkranz, fyrir Alþing og afhenti honum bréf bóndans Ara, af hverju hann vel merkti þessara frönsku manna erindi og það, að 2 engelsk kóngs stríðsskip voru fyrir Vestfjörðum, hvar af hann varð stórlega glaður og hugði strax Jón Ólafsson aftur um hæl vestur senda með bréf til kóngsskipanna og biðja þá suður fyrir land að halda á móti þessum ránsmönnum.

En af því höfuðsmaður, Holgeir Rosenkranz, hafði um þennan tíma miklu að gegna í viðurbúningi í Seilunni, hvar hann lét virki gjöra á móti þessum ránsmönnum, ef þar koma kynnu, hvar í hann [til] varnar skikkaði alla þá Íslenzka, sem til Bessastaða með sinna léna afgiftir komnir voru, með þeirra mönnum, og vildi höfuðsmaður engum burtfararleyfi gefa, fyrr en vitaðist, hvert þessir ránsmenn héldu.

Sundmerki á Kasttanga á Norðurnesi, skammt frá Gamla skansi.

Einnig hafði höfuðsmaður til sín í Seiluna kallað þau næstu kaupför, sem voru kaupskip úr Keflavík, annað úr Hafnarfirði, þriðja úr Hólminum. Þessi 3 skip lágu til varnar með höfuðmannsskipinu í Seilunni, með þeirra innihafandi skipsfólki vel til búin. Svo og hafði hann tilsett um öll Suðurnes strandvakt að hafa og þessum ránsmönnum landgang að varna.

Og sem nú Jón Ólafsson hafði 1 nótt á Bessastöðum verið og átti aftur sem fljótast vestur að ferðast með bréf höfuðsmanns til þeirra engelsku kaptuga, sem fyrr er sagt, kom sú fregn sunnan, að þessi 2 ræningjaskip væri allareiðu komin að Hafnarfirði og ætlaði að leggja inn á Seiluna, hvar við ferð Jóns Ólafssonar hindraðist og fékk bífalning að bíða, þar til hann til sanns vissi, hvernin af gengi.
En höfuðsmaður skikkaði öllum vel vara á taka á sinni bestillingu til varnar. Svo og var Jóni Ólafssyni og þeim Frönsku bífalað í skansinn að fara og [á] stykkjunum vara að taka og affýra, nær þyrfti. En höfuðsmaður með sínum þénurum og mörgum Íslenzkum í stórum látúnssöðlum á landi riðu til umsjónar og aðgætni með löngum stöngum, svo sem hertygjað fólk væri að sjá, þá sólin á söðulbryggjurnar skein.

Álftanes – Norðurnes 2025.

Og þá þeir á landi voru svo til varnar búnir, uppbyrjuðu ránsskipin að leggja inn á höfnina. Og þá þeir af skipunum og skansinum það sáu, fýruðu þeir nokkrum stykkjum þeim á móti og ránsmenn í sama máta af sínum skipum á land upp. En um þetta bil, af Guðs tilsettu ráði, bar annað reyfaraskipið upp á grynningar, svo það stóð, því fjörumikið orðið var. Var það það skipið, sem það hertekna fólk á var og mestallt góssið. Og þá hinir það sáu, settu hvoru tveggju út sína báta að flytja fólk og góss af því standandi skipi á hitt það að létta. Svo og köstuðu þeir út miklu tunnugóssi af mjöli, öli og annarri votuvöru, sem þyngst var og þeir höfðu á dönsku skipum tekið, hvað mestallt til lands rak, hvar á var mark kaupmannsins Boga Níelssonar, kaupmanns á Skutulsfirði, hvert Jón Ólafsson þekkti og þar af vissi, að Skutulsfjarðarhafnar skip mundi tekið vera af þessum ránsmönnum.

Tyrkir voru ljótir andskotar.

Og sem þeir nú í þessu sjóarsvamli og flutningi skipanna á milli voru, létu þeir Dönsku af að skjóta á þá, bæði af skipunum þeim dönsku og skansinum, en Íslenzkir vildu, að að þeim sem mest skotið væri, meðan þeir voru í þessu svamli, hvers þeir ei ráðið fengu, og því komst þetta ránsmannaskip af grynningunum með aðfallinu. Og [sneru svo þessi ránsskip bæði frá Seilunni, og sigldu] aftur suður fyrir landið, og sást ei til þeirra framar, fyrr en þeir komu í Vestmannaeyjar og þar ræntu í juliománuði. Þetta skeði skömmum tíma fyrir Alþing, að þessi skip fyrir Seiluna komu, og því reið höfuðsmaður og enginn þeirra, er þann tíma á Bessastöðum voru, upp á Alþing það sumar vegna uggs og ótta.“

Álftanes – herforingaráðskort 1903.

Í örnefnalýsingu Ara Gíslasonar segir um svæði það, sem gamli skans átti að hafa verið á: „Túnblettur sem liggur upp af gömlu lendingunni heita Lönd. Tangi sem er norðvestur af Eyrinni heitir Kasttangi, þar dálítið norðar er Rastartangi og langur tangi sem liggur út að svonefndum Dugguós, en sá ós var á milli Skansins í Bessastaðalandi og Eyrarodda. Vík sem liggur úr Bessastaðartjörn og skerst inn í Eyrina heitir Kálfsskinn.“

Minjar á Rastartanga á Norðurnesi Álftaness.

Líklegt má telja að „Gamli skansinum“ hafi verið hróflað upp í skyndi vegna óvæntrar komu „Tyrkjaskipanna“ inn á hafnarlægið á Seylunni, líklega úr skreiðarböggum og öðrum tiltækum varningi, sem þar hafði áður verið skipað upp, auk þess sem mögulega einhverjum skjólgörðum úr nálægum efnivið [Halldór Baldursson]. Einu minjarnar, sem enn hafa ekki verið skráðar á Norðurnesinu, þ.e. á Rastartanga, eru nú að verða nútíma sinnuleysinu að bráð. Þær hafa nánast verið kaffærðar með aðkomnu drasli, þ.e. það litla sem enn sést af þessum annars forn og sögulega minjastað.

Heimildir:
-https://blakkur.org/bessastadir-a-alftanesi-sogubrot/vidauki-tveir-skansar/
-Annálafærslur í tímaröð – Annales Islandici Posteriorum Sæculorum. Annálar 1400-1800. Gefnir út af Hinu íslenzka bókmenntafélagi. Reykjavík. Félagsprentsmiðjan, I. bindi 1922-1927, II. bindi 1927-1932, III. bindi 1933-1938, IV. bindi 1940-1948, V. bindi 1955-1988, VI. bindi 1987.
-https://blakkur.org/bessastadir-a-alftanesi-sogubrot/natturufar-og-gonguleidir/
-Antikva, Fornleifaskráning – Deiliskipulag á Norðurnesi á Álftanesi 2019.
-Álftanes – örnefnalýsing, Ari Gíslason.
-Júlíus Ó. Einarsson.
-Halldór Baldursson.

Bessastaðir 2026.

Þjóðleiðir í þúsund ár – skilti

Kambarétt – Drangaborg

Laugardælaferja – skilti

Nýrri eldgos á Reykjanesskaga – Þorsteinn A. Þorgeirsson

Vesturbær Hafnarfjarðar stærsta verndarsvæði í byggð?

Kristnitökuhraun

Hraun, Hof, Hraunrétt og Hraunborg

Flóttamannavegurinn – Rósa Guðbjartsdóttir

Pósthestahús á Kotstrandarhól, Vorsabæjarrétt, Drangaborg, Vatnastekkur og Gvendarbrunnur

Álftanes og Bessastaðir – Gamli og nýi Skans

Um okkur

Síður

Viltu styrkja þessa síðu?