Keflavík

Í Faxa 1991 er birt ritgerð Skúla Magnússonar um „Híbýli á Suðurnesjum fyrr á tíð„:

Skúli MagnússonHér á eftir mun verða brugðið nokkru Ijósi á híbýli Suðurnesjamanna á 18. og 19. öld, eftir því sem aðgengilegar heimildir leyfa. Reynt hefiir verið að leita í gögn samtímamanna og sjónarvotta, stuðst við lýsingar þeirra. Heimildirnar mega því yfirleitt teljast trúverðugar. Að visu rituðu þrír sögumenn frásagnir sínar á gamals aldri en ekki er þó ástœða til að rengja þœr að svo komnu. Þessir menn voru: Finnur Jónsson frá Kjörseyri (1842-1924), Kristleifur Þorsteinsson frá Stóra-Kroppi (1861-1952) og Ágúst Guðmundsson frá Halakoti (f. 1869, á lífi 1941).
Sjálfri ritgerðinni er skipt í tvo megin þœtti. Sá fyrri fjallar nokkuð um torfbæi og þurrabúðir á 18. öld. Síðari hlutinn segir einkumfrá upphafi timburhúsa og lítillega er minnst á steinhús á 19. öld. Kirkjum er sleppt. Eingöngu verður fjallað um híbýli til íbúðar.

Bæir og þurrabúðir á 18. öld – lýsingar húsa 1740

Torfbær

Torfbær.

Jarðeignir á Suðurnesjum eyddust mjög er aldir liðu. Olli því geysilegt landbrot og foksandur sem bitnaði jafnt á býlum ríkra sem fátækra. Þess ber þó að geta að á sama tíma, frá 1300-1600, hækkuðu jarðirnar í verði vegna þess að gildi fiskveiða óx í hlutfalli við landbúnaðinn. Ríkismenn sóttust því eftir að koma ár sinni fyrir borð þar syðra.
Í byrjun 18. aldar átti konungur flestar jarðir frá Kirkjuvogi að Garðskaga og þaðan inn Vatnsleysuströnd allt að Sundum við Kollafjörð.

Bær

Innan við bæjardyr.

Þar sem jarðir þessar urðu mjög illa úti vegna eyðingar kvaddi amtmaður til 4 bændur á Miðnesi til að skoða þar 5 jarðir. Það var 1735. En ítarlegust var skoðunin 1740. Þá skoðuðu 6 menn 25 jarðir frá Stafnesi að Skaga og þaðan inn í Keflavík.
Gallinn á þessum úttektum er þó sá, að hjáleigum var að mestu sleppt, en stærri jarðir og höfuðból komust á blöð skoðunarmanna.

Baðstofa

Hús voru oft mæld og sögð vera „ákveðin mörg stafgólf“ eða fög (t.d. baðstofa sem var 3 til 5 stafgólf að lengd). Stafgólf er eldri íslensk mælieining og hugtak í byggingarlist sem táknar bilið á milli tveggja stafa, súlna eða sperra í burðarvirki húss, til dæmis í torfbæjum, kirkjum eða eldri timburhúsum. Bilið var oft um 1,5 til 3 álnir (u.þ.b. 94 cm til tæplega 2 metrar). Ein rúmlengd í baðstofu eða rúmstæði náði oft á milli tveggja stafa og samsvaraði því einu stafgólfi (um 6 fet eða ein rúmlengd).

Alls staðar byrjuðu skoðunarmenn lýsingar sínar í bæjardyrum. Á flestum bæjum var skálinn þar fyrir innan, þá búr og eldhús, en baðstofan aftasta húsið að baki hinum. Þessi húsaskipan var á öllum bæjum sem skoðaðir voru, nema á Meiðastöðum í Garði. Þar var enginn skáli. Þar hafði um vorið 1740 verið reist nýtísku baðstofa sem var næst bæjardyrum. Á Stafnesi virðist baðstofan hafa verið á svipuðum stað.
Á þessum tíma var venja að gefa upp lengdir húsa í stafgólfum, þ.e. lengd á milli sperra eða bita, sem jafnvel gat verið ein rúmlengd í baðstofu. Svo einfalt var þetta byggingarlag í raun. Þetta bil var mælt í álnum og var hvert stafgólf 2-3 álnir, oftast 3 eða örlítið minna.

Á mörgum bæjum voru bæjardyr ekki nema eitt stafgólf að lengd, en tvö til þrjú á sumum og fjögur á stærsta bænum. Skálar voru 3 eða 4 stafgólfa (8-10 álna langir) nema á Másbúðum á Miðnesi. Þar var skálinn 9 stafgólf og var trúlega ætlaður sjómönnum.

Baðsofa

Baðstofa – þriggja stafgólfa.

Skálinn á Kirkjubóli virðist hafa verið að baki tveimur stofum er næstar voru taldar bæjardyrum. Á stöku bæ var og ein stofa. En bærinn á Kirkjubóli var þó bæði stærri og frágangur og efniviður í húsum þar mun betri en á öllum hinum bæjunum. Þar voru t.d. báðar stofur þiljaðar innan, 3 stafgólf hvor og með gluggum, sem voru á mjög fáum bæjum. Í fremri stofu var gluggi á hlið með karmi, en tveir á innri stofunni. Þar var líka háborð með sæti og pílárum. Enn fremur bekkir eins og hjá heldri mönnum. Á Kirkjubóli bjó þá Kort Jónsson lögréttumaður.
En skjótt bregður sól sumri. Árið 1837 var bærinn á Kirkjubóli færður af heimajörðinni á eina hjáleiguna. Svo mikið var landbrotið að þessi höfuðjörð Suðurnesja var að engu orðin.

Reykjavík 1835

Bær í Reykjavík 1835.

Árið 1740 voru stofur og baðstofur yfirleitt óþiljaðar að innan að nokkru eða öllu leyti. Raftar en ekki súð var á þekjum. Þó var á nokkrum bæjum svokallað milliþil og á fáeinum bæjum alþiljaður endi í baðstofu.
Að Kirkjubóli frátöldu voru best húsakynni á Stóra-Hólmi í Leiru og á Bæjarskerjum á Miðnesi. Á síðari bænum var þiljuð stofa með glugga og tvær baðstofur.

Eggert og Bjarni lýsa þurrabúð

Reykjavík

Teikning Michalel Lund frá 1852 af torfbæ í vesturbænum, ekki er vitað með vissu hvaða bær þetta er.

Árið 1755 ferðuðust Eggert Ólafsson og Bjarni Pálsson um Gullbringu-sýslu. Samkvæmt frásögn þeirra voru húsakynni við sjávarsíðuna yfirleitt „lélegri en í meðallagi“, en „lang lélegust og sóðalegust“ voru húsakynnin í verstöðvunum sunnan- og suð-vestanlands, þ.á m. á Suðurnesjum.
Meðal annars kvarta þeir Eggert og Bjarni undan ólykt sem hafi verið í þessum húsum, „einkum á vertíðinni…“. Eiga þeir félagar greinilega við fiskilykt sem gjarnan fylgir sjósókn og fískvinnslu. Hér, og að ofan, birtast m.a. hleypidómar og andúð þeira Eggerts og Bjarna gagnvart sjávarbændum. Viðhorf sem voru aldagömul og komu víða fram í hinu forna bændasamfélagi.
Í verstöðvunum voru víða verbúðir þar sem menn bjuggu á vetrarvertíðum, en á öðrum árstímum stóðu búðirnar auðar.

Verbúð

Verbúð á sunnanverðum Reykjanesskaga.

Verbúðirnar voru oft í eign stórbænda er bjuggu á höfuðbóli þaðan sem útræði var stundað. Ennfremur fylgdu heimajörðunum oft kot eða hjáleigur. Ef hjáleigurnar höfðu ekki grasnyt voru þær kallaðar þurrabúðir. Þær voru víða á Suðurnesjum. Íbúar þeirra lifðu af afla er fékkst úr sjó. Ennfremur mikið á innfluttum vörum sem þeir fengu í skiptum fyrir fisk. Einnig á landbúnaðarafurðum er guldust með fiskmeti.
Þeir Eggert og Bjarni geta þess að þurrabúðir á Snæfellsnesi og á Suðumesjum hafi stundum verið 5 húsa. Göng í miðju en íveruhús út frá þeim til beggja handa. Næst dyrum voru skálar karlmanna og sjómanna, þá búr og eldhús. Innst og aftast var baðstofan. Hér er trúlega átt við þurrabúðir efnabetri manna en stærð búðanna fór að sögn eftir fátækt íbúanna.

Lýsing Skúla fógeta á betri býlum

Á

Bær

Þiljuð baðstofa.

betri býlum í Gullbringusýslu voru bæjarhús oft 5 að tölu að sögn Skúla Magnússonar landfógeta. Göng voru í miðju á þeim bæjum, líkt og í þurrabúðum, en til beggja handa voru stofa og skáli, búr og eldhús, aftast var baðstofa.

Bær

Bæjargöng.

Stundum var gler í gluggum en oftast líknarbelgir. Gler tíðkaðist einungis hjá mjög efnuðum bændum. Baðstofan var aftasta húsið svo þar héldist hiti, en göngin löng. Ofnar voru óþekktir. Hér er verið að lýsa eins konar gangabæ, forvera burstabæja, eins og þeir tíðkuðust síðará 19. öld.

Bæir og timburhús á 19. öld

Bær

Í bæjargöngum.

Árið 1880 skrifaði hinn aldurhnigni sveitarhöfðingi, Sigurður B. Sívertsen, þegar hann rifjar upp hvernig híbýli manna voru 1830 er hann kom sem ungur prestur til Suðurnesja:

Reykjavík

Málverk Jóns Helgasonar biskups af Hellulandi. Helluland, stundum nefnt Höll eða Skíthöll til háðungar þótti eitt aumasta kotið í Reykjavík og ýmsar lýsingar eru til því til staðfestingar.

„Húsakynni voru hörmuleg og engin herbergi í þeim er inn í væri bjóðandi. Allt torfbæir með löngum göngum og mjóum, eins og nú aumustu kotum (þ.e. árið 1880.).  Óþrifnaður átti sér víða stað og var eigi hægt annað, eins og átti sér stað í moldarkofum þessum. Voru forir þá víða fyrir utan bæjardyr hvar hellt var í skólpi og mykju undan kúm, einnig slori úr fiski. Í bæjardyrum var flórlagt gólf með hellum sem lagðar voru yfir forarræsi, sem lágu út í forina. Skinnklæði og færi voru látin hanga í bæjardyrum. Aðeins á Stafnesi var hreinlegur bær. Ekkert sást þá timburhús hjá bændum.“.

Grindavík

Bær

Timburhús með torfþaki.

Í Grindavík virtust ekki komin timburhús á helstu jarðirnar 1840-41 nema á Hrauni. Þar hafði Jón Jónsson hreppstjóri og eigandi hálfrar jarðarinnar „uppbyggt í seinni tíð þrjú stjór og reisuleg timburhús“. Rekaviður var mest notaður til húsagerðar en einnig borðviður úr kaupstað.

Hafnir

Bær

Samstæður bær frá 19. öld.

Þar virðast ekki komin timburhús 1839 þegar sr. Sigurður B. Sívertsen ritaði lýsingu Útskálaprestakalls.
Á höfuðbólinu Kirkjuvogi var þríbýli: Austur-, Mið- og Vesturbær. Sá austasti var næstur kirkjunni. Þar höfðu búið ríkir landsetar. Þarna var „reisulegur og vel húsaður bær“, segir sr. Sigurður. Fyrrum bjó þar Guðni Sigurðsson, (1714-80) sýslumaður og settur landfógeti 1749.

Hafnir

Kirkjuvogur 1873.

Árið 1859 kom Finnur Jónsson, fræðimaður, í Hafnirnar í fyrsta sinn, þá 17 ára. Þóttu honum hús þar reisuleg og einhver þau bestu er hann þekkti í sveitum hér á landi.

Hafnir

Hafnir – Kirkjuvogur um 1900.

Vilhjálmur Kr. Hákonarson (1812-1869) bjó þá í „stóru og vönduðu tvílyftu timburhúsi, og annað minna timburhús var þar, sem var geymsluhús hans, enda var fjáður vel…“.“, en Vilhjálmur bjó í Austurbænum í Kirkjuvogi. Ekki verður sagt hvenær Vilhjálmur reisti þetta stóra timburhús, en hann hóf sjálfur búskap þarna 1841. Ekki er fjarri lagi að áætla að hann hafi reist húsið á árunum 1845-55.
Ketill Jónsson (1793-1869) flutti suður í Hafnir um 1829 og bjó lengst af í Kotvogi í „stórum torf- eða grjófbæ, en á hlaðinu var snoturt timburhús með málaðri stofu, voru í henni sum húsgögn dýrmæt..“.
Gunnar Halldórsson (1824-76) hreppstjóri hóf búskap í Kirkjuvogi 1848. Hann reisti „stórt tvíloftar timburhús…“ og bjó þar til dánardægurs. Í þessu húsi bjó Gunnar 1859.
Á Kalmanstjörn var þá hjá Stefáni Sveinssyni (d. 1864) „reisulegur torfbær og allstórt timburhús við, með stofu laglegri í öðrum enda þess“.

Rekatimbur til húsa

Valahnúkur

Valahnúkamöl.

Eins og víðar á Suðurnesjum nýttu bændur í Höfnum rekavið til húsa. Ráku t.d. oft stór tré á fjörur Kalmanstjarnar. Þótti sá reki „allarðsamur til húsabóta…“.
Um nýár 1836 gerði ofsaveður á Suðurnesjum. Rak þá á Valahnjúkamöl syðst við Reykjanestá, svo mikið timbur að fáheyrt þótti. Var talið að farmur þessi væri úr þrímöstruðu skipi sem fórst suður af Indinu. Ekki er þess getið í heimildum að viðurinn hafi verið almennt notaður til bygginga, en mjög trúlegt er það.

James Town strandar

Ásláksstaðir

Ásláksstaðir á Vatnsleysuströnd – eitt húsanna byggt úr timbri Jamestowns.

Að morgni 26. júní 1881, rak á land norðanvert við Ósabotna, stórt skip. Var það amerískt og hér James Town. Skipsstrand þetta markaði þáttaskil í sögu húsagerðar á Suðurnesjum og því er þess getið hér.

Jamestown

Jamestown.

James Town var upphaflega þriggja mastra, og allt úr timbri. Lestar og þrjú þilför voru full af alls lags viði. Heimildum ber ekki saman um stærð skipsins. Ólafur Ketilsson frá Kalmanstjörn í Höfnum, segir að skipið hafi verið 360 feta langt en 65 fet á breidd. (Gullfoss yngri, sem kom 1951, var 355 fet stafna á milli, en 47 1/2 fet á breidd.) SigurðurB. Sívertsen segir aftur á móti að James Town hafi verið 256 fet, en 54 fet á breidd jafnvel nokkru breiðari.™ Talið var að í skipinu væru alls um 100.000 plankar af öllum stærðum og gerðum. Auk plankabúta og borðviðar.

Sandgerði

Húsið Sandgerði (Sáðgerði) var byggt úr timbri úr Jamestown.

Björgun hófst strax og veður leyfði. Þann 10. ágúst var mikið selt á uppboði af timbri er á land var komið. En 9. september gerði SV-ofsaveður sem braut skipið og bar timbrið um allar fjörur. Mest af timbrinu kom í hlut Hafnamanna. Þeir reistu úr því a.m.k. 9 hús. En mikið timbur barst um allt Suð-Vesturland. Þorvaldi Thoroddsen fannst hús Hafnarmanna „mjög vönduð“, er hann var þar á ferð 1883.
Sama ár getur sr. Sigurður B. Sívertsen þess í annál sínum, að mörg hús væru í smíðum hjá bændum um haustið. „Þeirra mest í Sandgerði hjá Sveinbirni bónda.

Miðnes
Sandgerði
Árið 1859-60 bjó Ketill Ketilsson (1823-1902) á Hvalsnesi. Þar reisti hann „timburhús og stóra steintóft við sjóinn fyrir sjávarafla, sömuleiðis heim við bæinn stórt fjós úr steini“. Þá var á Stafnesi „reisulegur torfbær nokkuð forn, með timburhúsi“.

Kotvogur

Kotvogur og Kirkjuvogur.

Óvíst er að þetta hafi verið fyrstu timburhúsin á Miðnesi, en ekki er það ólíklegt. Ketill reisti síðar steinkirkju á Hvalsnesi.
Eins og áður sagði reisti Sveinbjörn Þórðarson (1817-93) veglegt hús í Sandgerði 1883. Líklega af timbrinu úr James Town. Þarna fékk Sveinbjörn efnivið fyrir lítinn pening, en sjálfur var hann svo auðugur að aðeins Hafnamenn stóðu honum framar. Sandgerðishúsið stendur enn í dag.

Garðurinn

Útskálar

Útskálar 1920 – Jón Helgason.

Ekki getur Sigurður B. Sívertsen um timburhús á bæjum í Garði og Leiru í lýsingu Útskálaprestakalls 1839. Líklega hafa þau hvergi verið komin þá. Þó segir klerkur að að Útskálum sé „all snotur timburkirkja og vel húsaður bær“. En 1859 voru komin timburhús í Garðinum „á stöku stað…“.

Garður

Gerðaskóli.

Árið 1871 var reist í Gerðum skólahús fyrir almenn samskot. Og árið 1878 var húsið endurbyggt úr grjóti með kalklími. Líklega er skólahús þetta fyrsta steinhús á Suðurnesjum.
Athygli vakti 1873, þegar Einar Sigurðsson, bóndi í Vörum, reisti sér „mjög vandað timburhús með prýðilegum herbergjum, eins og best mátti verða…“. Þrátt fyrir hátt verð á timbri.

Árni Þorvaldsson (1824-1901) á Meiðastöðum lengdi timburhús sitt 1874 og setti á það kvist „í gegn“. Um svipað leyti létu margir bændur í Garðinum endurnýja baðstofur. Þrifnaður fór þá vaxandi. Þeir Árni og Einar í Vörum voru meðal ríkustu bænda á Suðurnesjum. Hjá Árna voru t.d. 50 manns í heimili á vertíðum.™

Meiðastaðir

Þorsteinn Gíslason 7. nóvember 1855 – 30. janúar 1931. Útvegsbóndi á Meiðastöðum, Gerðahr., Gull. Fósturmóðir: Kristín Magnúsdóttir, f. 23.3.1823, d. 19.6.1877.

Árið 1879 reisti Einar í Vörum „mikla og vandaða bekkbaðstofu úr tilhöggnu grjóti lukt í kalk…“.
Var talið að kostnaðurinn hefði numið nærri 2000 kr. Alls var talið að Einar hafi lagt a.m.k. 7000 kr. í byggingar í Vörum.

Keflavík
Keflavík
Keflavík hafði sérstöðu, þar var döns verslun og timburhús komin þegar á 18. öld. Tómthúsfólk þar bjó í litlum torfbæjum.
Árið 1839 voru í Keflavík fjögur verslunarhús „og hefur fjölgað þar timburhúsum á seinni árum. Þau eru nú 16″.
Árið 1859 voru auk þriggja verslana komin þar 5-6 lítil einlyft timburhús, en þorri fólks bjó í bæjum.
Árið 1871 byggði Skotfélagið í Keflavík samkomuhús er kostaði 900 dali. Svendsen byggði pakkhús. (Líklega svonefnt Miðpakkhús, sem nú er horfið.) Hans Duus byggði nýja sölubúð, er enn stendur endurbyggð eftir bruna. Húsið er sennilega fyrsta portbyggða húsið í Keflavík. Skammt frá reisti Duus tvílyft pakkhús 1877. Kostaði það a.m.k. 16.000 kr. Stendur það enn og er það fyrsta tvflyfta húsið í Keflavík, að höfundur þessarar ritgerðar telur.
Keflavík
Alls var talið að H.P. Duus hefði varið um 30.000 kr. fram til ársins 1880 til húsabóta á lóð sinni í Keflavík.
Sumarið 1881 lét Fischer kaupmaður reisa stórt tvflyft verslunarhús á lóð sinni. Talið eitt vandaðasta timburhús sunnanlands á þeim tíma. Kostaði það a.m.k. 20.000 rk. Stendur húsið enn í dag. Árið 1888 reisti Knudtzon kaupmaður nýtt einlyft verslunarhús á sinni lóð. Lét hann þá rífa gamalt verslunarhús, er líklega var reist snemma á 19. öld og því komið til ára sinna. Segir í Suðurnesjaannál að 1888 sé íbúðarhús Duus kaupmanns eina húsið í „fornum stíl“ sem eftir sé í Keflavík. Það er: Með háu risi og lágum veggjum. Um leið getur hann þess að nú séu öll hús í Keflavík „byggð í nýju formi eins og í Reykjavík“.
Keflavík
Ljóst er að mikið hefur verið byggt í Keflavík á 8. og 9. tug síðustu aldar. Þrjár aðalverslanir þorpsins endurnýjuðu húsakost sinn að mestu leyti.

Vatnsleysuströnd

Kálfatjörn

Kálfatjörn 1987.

Í sóknarlýsingu Njarðvíkur- og Kálfatjarnarsókna 1840 getur sr. Pétur Jónsson á Kálfatjörn þess að sléttun túna og hleðsla grjótgarða hafi smám saman aukist í sóknunum, svo og byggingar timburhúsa.
Mest notuðu bændur innflutt timbur til húsagerðar enda reki lítill á Ströndinni.
Munur ríkra og fátækra var mikill þar syðra á 19. öld. Kristleifur Þorsteinsson fullyrðir að allt fram á sjöunda tug 19. aldar hafi þar eingöngu verið búið í torfbæjum.
Brunnastaðaskóli
Finnur frá Kjörseyri segir að 1859-64 hafi timburhús í sveitum inn með Faxaflóa verið tiltölulega fá. Ágúst Guðmundsson staðhæfir að fyrsta timburhúsið hafi verið reist á Kálfatjörn, en getur ekki hvenær. Faðir Ágústs, Guðmundur Ívarsson, reisti á Neðri-Brunnastöðum, timburhús 1865 og annað jafnstórt“ 1869. Segir Ágúst að þessi hús hafi verið næst í röðinni á eftir húsinu á Kálfatjörn. Kristleifur segir að eftir 1865 hafi stöku bændur reist lítil og íburðarlaus timburhús.
Sumarið 1872 var reist skólahús úr timbri á Brunnastöðum. Lárus Pálsson, hómópati, reisti nýbýlið Hellur 1873. Varð það „loftbyggður bær úr grjóti og sementi…“.

Fyrsta húsið af því tagi á Ströndinni

Stóru-Vogar

Stóru-Vogar.

Um 1880 reisti Ari Egilsson frá Minni-Vogum fyrsta steinhúsið á Vatnsleysuströnd til íbúðar. Stóð það á hraunklöpp rétt inn við Vogabæina. Hét húsið Grænaborg. Það brann 1882 og urðu af því hörmuleg eftirmál sem ekki verða rakin hér. Líklega var þetta fyrsta húsið úr steini sem búið var í á Suðurnesjum.

Lokaorð

Bær

Þiljaður gangnabær með baðstofustiga.

Á 18. öld voru algengir svokallaðir gangabæir, forverar burstabæja á 19. öld. Báðar þessar húsagerðir tíðkuðust á Suðurnesjum. Á milli 1835-40 komu fyrstu timburhúsin ef frá eru talin timburhúsin í Keflavík sem komin voru þegar á 18. öld.

Gangabær

Gangabær 1809 – W. J. Hooker.

Um 1860-70 birtust fyrstu steinbæirnir. Á árunum 1880-90 náðu húsbyggingar á Suðurnesjum hámarki, ekki síst eftir að James Town strandaði við Ósabotna 1881. Það skipsstrand markar þáttaskil í sögu húsagerðar á Suðurnesjum. Þaðan fékk almenningur ódýrt timbur. Um þetta leyti endurnýjuðu kaupmenn í Keflavík húsakost sinn að mestu leyti. Farið var að reisa tveggja hæða timburhús. Á sama tíma var reist fyrsta steinhúsið til íbúðar. Tvær veglegar steinkirkjur voru reistar. Hér höfðu einstakir efnamenn oftast forystu, einkum í Höfnum og Garði. Virðist sem metnaður hafi ríkt á milli þeirra um að byggja sem veglegast. – Samið á Nýja-Garði (okt. 1990).

Heimild:
-Faxi, 5. tbl. 01.09.1991, Híbýli á Suðurnesjum fyrr á tíð – Skúli Magnússon, bls. 142-146.

Bær

Ljár ofan við hlóðir í eldhúsi.

Leiran

Njáll Benediktsson skrifar um „Mannlíf í Leiru“ í Faxa árið 1991:

„Kæri lesandi Faxa, ég undirritaður hef verið beðinn um að rifja upp manntal í Leiru um aldamótin 1900 og hef ég tekið árið 1901 og byrja í Inn-Leiru eins og hún var kölluð.

Leiran

Leiran – örnefni; ÓSÁ.

Innsta húsið hét Bergvík, þar stóð tveggja hæða hús á steinhlöðnum kjallara sem var íbúðarhæfur. Í Bergvík bjuggu fjórar fjölskyldur. Í 1. býli bjó Pétur Pétursson húsbóndi og sjómaður 52 ára, Hallbera Sveinsdóttir kona hans 69 ára, Helga Guðmundsdóttir hjú þeirra 52 ára. f 2. býli Guðrún Guðmundsdóttir húsráðandi 48 ára, Pétur Pétursson sonur húsmóður 17 ára, Sveinsína Pétursdóttir dóttir húsmóður 21 árs, Guðmundur Pétursson sonur húsmóður 14 ára. Í býli 3 þar bjó Árni Sæmundsson húsbóndi og sjómaður 54 ára, Margrét Bjarnadóttir bústýra 59 ára, Hlaðgerður Bjarnadóttir tökubarn 8 ára. Í 4. býli bjó Ólafur Erlendsson húsbóndi og sjómaður 61 árs, Þuríður Eyjólfsdóttir kona hans 51 árs, Kristín Bjarnadóttir tökubam 14 ára.

Leiran

Bergvíkurbrunnur.

Nú höldum við í vestur og komum að Grænagarði, þar býr Jóhann Sigmundsson húsbóndi og sjómaður 37 ára, Þuríður Sigmundsdóttir kona hans 24 ára, Sigmundur Jóhannsson sonur þeirra 4 ára, Pétur Jóhannsson sonur þeirra á fyrsta ári, Kristín Brandsdóttir gestur 63 ára.
Við höldum áfram í vestur og komum í Melshús, þar býr Guðmundur Símonarson húsbóndi og sjómaður 42 ára, Margrét Símonardóttir húsmóðir bústýra 44 ára, Símon Guðmundsson sonur húsbænda 13 ára, Guðrún Jóhanna Guðmundsdóttir dóttir þeirra 5 ára, Brynjólfur Magnússon leigjandi bamaskólakennari 40 ára.

Leiran

Hrúðurnesbrunnur. Stóri-Hólmur að handan.

Við komum svo að Lindarbæ þar býr Björn Sturlaugsson húsbóndi og sjómaður 49 ára, Guðrún Erlendsdóttir húsmóðir og bústýra 53 ára, Kristinn Árnason tökudrengur 12 ára.
Nú förum við í austur niður í dalinn eins og hann var kallaður og komum að vatnsbrunni. Hann var hringhlaðinn úr tilhöggnu grjóti átján feta djúpur, mikið meistaraverk. Nú hafa félagar úr Golfklúbbi Suðurnesja byggt yfir þennan brunn, gott verk sem ber að þakka.
Við höldum áfram í norður meðfram sjónum og komum á Melbæjarbakka, þar býr Jóhann Jónsson húsbóndi og sjómaður 33 ára, Ragnhildur Pétursdóttir kona hans 23 ára, Guðrún Oktavía Jóhannsdóttir dóttir þeirra 2 ára, Jenný Dagbjört Jóhannsdóttir á fyrsta ári.

Leiran

Leiran – örnefni á loftmynd.

Við höldum áfram í norður og komum að Melbæ, þar var mikið mannlíf. Þar býr Jón Bjarnason húsbóndi og sjómaður 33 ára, Margrét Ingjaldsdóttir kona hans 29 ára, Sólmundur Jónsson sonur hjónanna 7 ára, Bjarni Pétur Jónsson sonur þeirra 5 ára, Guðrún Jónsdóttir dóttir þeirra 2 ára, Jónína Margrét Jónsdóttir dóttir þeirra á fyrsta ári, Þuríður Jónsdóttir 79 ára lifir af styrk frá ættingjum sínum, Þuríður Bjarnadóttir 41 árs hjú þeirra.

Leiran

Leiran – Litla-Hólmsvör.

Við höldum áfram í suðvestur og komum að neðra Hrúðurnesi. Þar býr Helgi Árnason húsbóndi, sjómaður og trésmiður 40 ára, Þorbjörg Sigmundsdóttir kona hans 23 ára, Björg Einarsdóttir hjú þeirra 19 ára, Gísli Jónsson sjómaður 66 ára.

Við komum að Efri Hrúðurnesi, þar býr Sigmundur Jónsson húsbóndi og sjómaður 53 ára, Guðríður Ólafsdóttir kona hans 55 ára, Sigurjón Jónsson skjólstæðingur þeirra 11 ára.
Við höldum áfram í norðverstur og komum í Garðhús, þar býr Guðni Jónsson húsbóndi og sjómaður 55 ára, Ástríður Gísladóttir kona hans 54 ára, Sigurður Sigurðsson skjólstæðingur þeirra 11 ára, Þorsteinn Bjarnason sjómaður 71 árs.
Fyrir neðan Garðhús stóð Ráðagerði, stórt timburhús með háu risi, þar býr Jón Jónsson húsbóndi 54 ára, Jóhanna Jónsdóttir kona hans 44 ára, Jóhannes Jónsson 12 ára sonur þeirra, Rannveig Jónsdóttir 10 ára dóttir þeirra, Jóhann Jónsson hjú þeirra 22 ára, Þuríður Jónsdóttir hjú þeirra 21 árs, Vilmundína Lárusdóttir tökubarn á fyrsta ári, Elsa Dórothea 61 árs húskona lifir á eigum sínum, Gísli Halldórsson sjómaður 61 árs.
Leiran
Nú höldum við vestur og komum að býlinu Kötluhól, þar býr Jóhann Vilhjálmsson húsbóndi og sjómaður 50 ára, Margrét Steinsdóttir kona hans 52 ára, Svandís Vigfúsdóttir 14 ára tökubarn, Hallmundur Eyjólfsson 8 ára uppeldissonur.

Stóri-Hólmur

Stóri-Hólmur.

Fyrir norðan Kötluhól stóð Stór-Hólmsbaðstofan að falli komin, þar býr Sveinn Helgason húsbóndi og sjómaður 46 ára, Þórey Guðmundsdóttir kona hans 49 ára, Helgi Sveinsson sonur þeirra 16 ára, Anna Sveinsdóttir dóttir þeirra 14 ára, Jón Helgason Sveinsson sonur þeirra 10 ára, Guðrún Helga Sveinsdóttir dóttir þeirra 5 ára, Þórunn Kristín Sigríður Antonsdóttir tökubarn 2 ára, Jón Oddsson húsbóndi 46 ára, Guðleif Oddsdóttir bústýra 28 ára, Jónína Guðleif Jónsdóttir dóttir þeirra 4 ára.

Við höldum áfram og komum að bænum Nýlendu, þar býr Einar Eyjólfsson húsbóndi, háseti á opnum bát, 49 ára, Valgerður Jónsdóttir kona hans 54 ára, Gústaf Gíslason uppeldissonur þeirra 9 ára.
LeiranFyrir ofan Nýlendu stóð bærinn Rófa, þar býr Einar Jónsson húsbóndi, háseti á opnum bát, 46 ára, Helga Jónsdóttir húsmóðir, bústýra 49 ára, Guðbjörg Einarsdóttir dóttir þeirra 23 ára, Jakobína Rögnvaldsdóttir tökubarn 5 ára. Næst eru það Steinar, þar býr Ólafur Bjarnason húsbóndi, formaður á opnum bát, 50 ára, Hallbera Helgadóttir húsmóðir, bústýra 55 ára, Bergsteinn Bergsteinsson tökudrengur 13 ára.
Nú förum við í austur niður að sjó, þar stóð Bakkakot, stórt timburhús á tveimur hæðum, þar býr Eiríkur Torfason húsbóndi og formaður á opnu skipi, tré- og járnsmiður 42 ára, Sigríður Stefánsdóttir kona hans 33 ára, Leifur Eiríksson sonur þeirra 3 ára, Guðrún Jónína Lilja Eiríksdóttir dóttir þeirra 1 árs, Helga Högnadóttir hjú þeirra 44 ára, Guðrún Einarsdóttir hjú þeirra 17 ára, Jón Högnason leigjandi, háseti á fiskiskipi 24 ára, Stefán Sigurfinnsson sonur húsfreyju 13 ára, Stefán Pálsson leigjandi lifir af eigum sínum 62 ára.
Litli-Hólmur
Þá höldum við í vestur og komum að Litla-Hólmi, þar var hlaðinn vararkampur úr stóru grjóti sem var einn og hálfur meter á hæð. Það var hægt að landa fiski við vararkampinn við hálffallinn sjó, það var mikil framför í gamla daga. Á Litla-Hólmi býr Geir Guðmundur Guðmundsson húsbóndi og vefari 57 ára, Ingunn Vigfúsdóttir kona hans 40 ára, Helga Geirsdóttir dóttir þeirra 10 ára.
Þá komum við að Litlahólmskoti, þar býr Halldóra Þorleifsdóttir húsmóðir, lifir á handavinnu 59 ára. Það má geta þess að árið 1890 eru skráðir heimilisfastir menn í Litla-Hólmskoti 14 menn.
Nú höldum við í norður og komum í Gufuskálaland, það var kallað Út-Leira.

Gufuskálar

Gufuskálar – uppdráttur ÓSÁ.

Við komum í Gufuskála, þar býr Eyjólfur Eyjólfsson húsbóndi 51 árs, Sigrún Halldórsdóttir kona hans 47 ára, Halldóra Eyjólfsdóttir dóttir þeirra 16 ára, Björn Eyjólfsson sonur þeirra 12 ára, Ingibjörg Eyjólfsdóttir dóttir þeirra 5 ára, Sigrún Oddleif Eyjólfsdóttir dóttir þeirra 3 ára, Guðjón Jónsson hjú þeirra 27 ára, Sigurður Guðmundsson hjú 65 ára, Elín Magnúsdóttir hjú þeirra 55 ára, Eyjólfur Eyjólfsson sonur hjónanna 13 ára.
Þá er haldið í norðvestur og komið að Vesturkoti, þar býr Eggert Einarsson húsbóndi og sjómaður 56 ára, Þóra Þorsteinsdóttir kona hans 63 ára, Þorsteinn Eggertsson sonur þeirra 33 ára, Björn Eggertsson sonur þeirra 30 ára, Þorgerður Eggertsdóttir dóttir hjónanna 22 ára, Jón Jónsson leigjandi, sjómaður 64 ára, Eiríkur Þorsteinsson sjómaður 59 ára, Guðmundur Guðmundsson sjómaður 39 ára.

Gufuskálar

Gufuskálar – Vesturkot.

Nú höldum við niður að sjó, þar stóð Hausthús, fallegur bær með blóm í haga. Þar býr Jósep Oddsson húsbóndi og sjómaður 46 ára, Gróa Jónsdóttir kona hans 33 ára, Jósepína Jósepsdóttir dóttir hans 11 ára, Jónína Halldóra Jósepsdóttir dóttir þeirra 7 ára, Ólafur Jósepsson sonur þeirra 3 ára, Oddný Jósepsdóttir dóttir þeirra 1 árs.
Fyrir vestan Hausthús er Kóngsgerði, þar býr Þórarinn Eyjólfsson húsbóndi 39 ára, Sigríður Arnadóttir kona hans 43 ára, Ingibjörg Þórarinsdóttir dóttir hans 11 ára, Guðrún Þórarinsdóttir dóttir hans 10 ára, Guðbjörn Þórarinsson sonur þeirra 8 ára, Katrín Árnea Þórarinsdóttir dóttir þeirra 6 ára, Eyjólfur Þórarinsson sonur þeirra 4 ára, Helgi Þórarinsson sonur þeirra 1 árs.
Þá höfum við gengið Leiruna á enda.“ – Heimildir eru kirkjubækur Útskála; Njáll Benediktsson, Garði, skráði.

Heimild:
-Faxi, 4. tbl. 01.06.1991, Mannlíf í Leiru- Njáll Benediktsson, bls. 126-128.

Leiran

Leiran – uppdráttur ÓSÁ.

Vigdísarvellir

Í Alþýðublaði Hafnarfjarðar, jólablaðinu 1960, er birt þjóðsagan  „Í risaklóm„. Sagan birtist einnig í Æskunni árið 1981:

Vigdísarvellir

Móhálsadalur austan Vigdísarvalla.

„Endur fyrir löngu bjuggu hjón á bæ þeim, skammt frá Krýsuvík, er Vigdísarvellir hét. Sá bær er nú í eyði. Þau hjón áttu sér eina dóttur. Hún hét Guðrún. Guðrún var forkunnar fögur. Svo fögur að hennar líki fannst enginn á öllu Íslandi. Ekki er þess getið að þau hjón hafi átt fleiri barna. Og bjuggu þau með dóttur sinni einni á Vigdísarvöllum.
Þegar þessi saga gerðist eru hjónin hnigin mjög á efri aldur, en dóttir þeirra gjafvaxta. Fregnir um fegurð Guðrúnar og gjörvuleik fóru víða. Menn komu víðsvegar að til þess að biðja hennar. En allt var það árangurslaust.
Hversu fríðir og föngulegir og fémiklir sem biðlarnir voru, neitaði Guðrún þeim öllum. Og getur sagan ekki um ástæðu fyrir því. Gekk svo um langan tíma.

Vigdísarvellir

Vigdísarvellir.

Eitt kvöld síðla sumars er barið all-harkalega á bæjardyrnar á Vigdísarvöllum. Verður þeim hjónum og Guðrúnu bilt við, og hikaði bóndi við að fara til dyra. Er þá aftur barið og enn þunglegar en áður. Verður bónda nú ekki um sel og fer hvergi. Þess er þá skammt að bíða, að barin eru þrjú bylmingshögg á bæjardyrnar. Og þorir bóndi nú eigi annað en út að ganga.

Gullhamrar

Gullhamrar – bæli Ögmundar á Sveifluhálsi.

Nokkuð var farið að rökkva. Koldimmt var í göngum. Uggur var í bónda. Þreifaði hann sig fram eftir göngunum, fálmaði eftir slagbrandinum, tók hann gætilega frá dyrunum og gægðist út. Sá hann þá hvar stór maður, ferlegur útlits og ófríður, stóð frammi fyrir honum.
Fannst bónda maðurinn mikilúðlegur og illa vaxinn. Þóttist hann aldrei hafa séð svo ljótan mann fyrr á ævi sinni. Sýndist honum hann meira líkur risa en mennskum manni. Hugði nú bóndi að hér væri ekki allt með felldu, en reyndi sem allra minnst að láta á ótta sínum bera. Heilsaði hann manni þessum, spurði um heiti hans og innti hann eftir erindi hans, og hvaðan hann væri. Kvaðst maðurinn heita Ögmundur og vera kominn til þess að biðja dóttur hans.
Ekki sagðist hann geta sagt hvaðan hann væri. Svo óttasleginn sem bóndi var fyrir, varð hann hálfu hræddari, er hann heyrði erindi komumanns og hinn hrikalega málróm hans. Bóndi varð fár við í fyrstu en sá fljótt að nú var annað hvort að duga eða drepast. Bað hann komumann hinkra ögn við meðan hann brygði sér í baðstofu og færði þetta í tal við konu sína og dóttur.

Ögmundarhraun

Ögmundarhraunið rutt.

Þarf ekki að orðlengja það, að bónda þótti nú þunglega horfa, og að konu hans og Guðrúnu þóttu tíðindin ill. Æddi bóndi nú eirðarlaus fram og aftur um baðstofugólfið. Álasaði hann dóttur sinni harðlega fyrir að hafa ekki þegið bónorð einhvers af þeim mörgu ágætu og glæsilegu mönnum, er höfðu beðið hennar. Hefði þá þessum vansa verið bægt frá dyrum þeirra. En um það dugði ekki að fást, úr því sem komið var. Hér var vandi á ferðum. Góð ráð voru dýr. Hryllti bónda við að láta dóttur sína í hendurnar á þessum hræðilega risa. Og ef hann neitaði, var eins líklegt að hann tæki Guðrúnu með valdi og flytti hana á brott með sér. Í öngum sínum og ráðaleysi ráfaði bóndi nú til dyranna, en kona hans og dóttir fylgdu honum eftir með skelfdum augum. Komumaður leit löngunarfullum augum til bónda er hann kom út. En í því er bónda varð litið upp til hins ljóta og afskræmda andlits risans, kom honum skyndilega ráð í hug. —

Ögmundarstígur

Ögmundarstígur.

Nú er frá því að segja að skammt frá Vigdísarvöllum var hraun nokkurt, ógreiðfært og illt yfirferðar. Var það ákaflega úfið, holótt og þversprungótt og lá víða á því mosaslæða, svo að stórhættulegt var yfir að fara. Kom það eigi sjaldan fyrir að slys urðu á mönnum og dýrum.

Ögmundarstígur

Ögmundarstígur fyrrum.

Bóndi hafði þá nýlega misst hest sinn og hafði hann fótbrotnað í klungri hraunsins.
Bóndi bað komumann fylgja sér. Mæltu þeir fátt en gengu hratt. Þegar þeir komu að hraunjaðrinum, mælti bóndi: „Ég skal gefa þér dóttur mína fyrir konu en með einu skilyrði þó. Þú skalt ryðja þetta hraun. Skaltu ryðja greiðfæran veg í gegnum það og vera búinn að því að sólarhring liðnum. Verðurðu ekki búinn að því fyrir lágnætti annað kvöld, verður þú af dóttur minni.“ Að svo mæltu gekk bóndi snúðugt burtu. Varð fátt um kveðjur. En risinn tók til óspilltra málanna við að ryðja hraunið.
Bóndi gekk glaður heim á leið og þóttist nú heldur en ekki vel hafa dugað sér og sínum. Sváfu þau hjónin vel um nóttina. Guðrún svaf illa. Hafði hún ýmist þunga drauma eða lá andvaka. Gat hún ekki varist þeirri hugsun, að verið gæti að risanum tækist að ryðja hraunið. En bóndi kvað það hina mestu fjarstæðu, taldi í hana kjark og bað hana sofa.

Ögmundardys

Ögmundardys.

Árla næsta morgun reis bóndi úr rekkju. Hann gekk út á bæjarhólinn og skyggði hönd fyrir auga. Sá hann þá hvar risinn hamaðist sem mest hann mátti. Var engu líkara en kominn væri á hann berserksgangur. Grýtti hann grjótinu til beggja handa sem óður væri. Fannst bónda atgangur hans mikill og æðisgenginn. Og ekki var ásýnd risans ásjálegri.
Bónda leist nú ekki á blikuna. Hvarf hann inn í bæinn aftur og tjáði konu sinni, að tvísýnt væri nú að ráð hans dygði nokkuð. Kvað hann vera komið æði á risann enda miðaði honum drjúgum. Svo gæti farið að honum tækist að ryðja hraunið og yrðu þau hjónin að láta af hendi dóttur sína.
Ögmundardys
Þennan dag var eigi rótt í koti karls og kerlingar og varð lítið úr verki á Vigdísarvöllum. Var sem enginn gæti innt af hendi nokkurt verk til hlítar.
Tíðum var þeim hjónum og Guðrúnu gengið út á hólinn, einkum þó Guðrúnu. Og var sem hún hefði enga eirð í sínum beinum.

Ögmundastígur

Dys Ögmundar við Ögmundarstíg í Ögmundarhrauni. Jón Guðmundsson frá Skála við dysina.

Risanum miðaði æ betur og betur. Eftir því sem á daginn leið lengdist vegurinn og styttist nú óðum sá kafli er eftir var.

Leið nú dagurinn uns komið var fram í myrkur. Tóku hjónin að örvænta að úr þessu mundi rætast. Guðrún var orðin vonlaus. Fór hún að búa sig undir brottförina, og gerði hún það ekki sársaukalaust. Hjartað barðist ótt í brjósti hennar. Bar hún sig næsta aumlega, sem vonlegt var. Hafði hún aldrei úr föðurgarði farið áður enda ætlað sér vænlegra hlutskipti en að lenda í risaklóm. Grét hún beisklega yfir örlögum sínum. Móðir hennar reyndi að hughreysta hana þótt það kæmi einnig við hjarta hennar að skilja svo við dóttur sína.
Bóndi horfði á dapur í bragði. Rann honum svo til rifja að sjá örvæntingu dóttur sinnar, að hann ákvað að gera eitthvað, hvort sem það dygði eða dygði ekki. Æstur í skapi, samanherptur og þrútinn í andliti af reiði, yfirgaf hann mæðgurnar í þessu ástandi.

Ögmundarhraun

Ögmundarhraun – bóndinn tekst á við tröllið.

Bóndi gekk út í skemmu. Hann tók sveðju eina mikla og stóra og brýndi snarplega. Er hann hafði lokið því gekk hann rakleiðis út í hraunið. Stóð það heima að risinn hafði lokið hlutverki sínu. Greiðfær og allgóður vegur var nú kominn yfir hraunið.
Eins og bóndi bjóst við var risinn yfirkominn af þreytu. Var hann kominn miðja vegu til baka aftur og skjögraði til beggja hliða, er hann gekk.
Bóndi beið risans við hraunjaðarinn.

Ögmundarstígur

Ögmundarstígur.

Honum var órótt. Eftir alllanga stund kom risinn að hraunjaðrinum. Gekk hann upp og niður af mæði og var þreyttur mjög. Réðst bóndi þegar að honum. Er hann sveiflaði sveðjunni og sá blika á hana, óx honum ásmegin. Ekki var allt afl þrotið úr æðum risans. Var þetta bæði harður leikur og langur, en þó fór svo að bóndi felldi risann. Var hann svo þjakaður eftir viðureignina að hann gat sig hvergi hreyft. Er hann hafði jafnað sig dysjaði hann risann þarna við hraunjaðarinn. Og heitir þar síðan Ögmundardys og hraunið Ögmundarhraun. Má enn þann dag í dag sjá Ögmundardys við vegarendann í Ögmundarhrauni.
Er bóndi kom heim voru heldur en ekki fagnaðarfundir á Vigdísarvöllum.
Af Guðrúnu er það að segja að hún giftist skömmu síðar og lifði við gæfu og gengi allt sitt líf.
Og lýkur svo þessari sögu.“

Heimild:
-Alþýðublað Hafnarfjarðar, jólablað 1960, Í risaklóm – þjóðsaga, bls. 33-34.
-Sagan birtist einnig í Æskunni, 1. tbl. 01.01.1981, bls. 16-17.

Vigdísarvellir

Vigdísarvellir – uppdráttur ÓSÁ.

Hafnarfjörður

Í „Lesbók Morgunblaðsins 1933″ er grein eftir Árna Óla undir fyrirsögninni „Saga Hafnarfjarðar„. Þar fjallar hann m.a. um nýlega útgefna bók Sigurðar Skúlasonar með sama tiltli:

Hafnarfjörður

Saga Hafnarfjarðar 1930 – Sigurður Skúlason.

„Það mun hafa verið árið 1930 að bæjarstjórn Hafnarfjarðar ákvað að láta rita sögu þess staðar, í tilefni af því að í sumar eru liðin 25 ár síðan Hafnarfjörður
fékk kaupstaðarrjettindi. Fekk þá bæjarstjóri Sigurð magister Skúlason til þess að rita söguna og byrjaði hann á því vorið 1931 að viða að sjer efni til hennar, og hefir starfað sleitulaust að bókinni síðan. Byrjaði hann á því að ganga í gegn um allar ferðabækur um Ísland og aðrar prentaðar heimildir, er á einhvern hátt snerta Hafnarfjörð, og skifta þær hundruðum. Síðan rannsakaði hann heimildir í Þjóðskjalasafninu og varð sú rannsókn mjög umfangsmikil fyrir þá sök, að öll vitneskja um Hafnarfjörð er á víð og dreif í skjölum Gullbringu- og Kjósarsýslu, áður en skiftingin var ger. Af skrám um erlend skjalasöfn var Sigurði það ljóst, að í Hamborg og Kaupmannahöfn var heimildir að finna, sem ekki mátti ganga fram hjá. Fór hann því utan í júlí 1932 og dvaldist fyrst um sinn.
Strax varð höfundi ljóst þegar byrjað var að prenta hana að þetta yrði mikil bók. Skiftir höf. henni í marga kafla og skal hjer rakið efni þeirra fram að þeim tíma er Hafnarfjörður fekk kaupstaðarrjettindi 1908.
Fyrsti kaflinn heitir: Umhverfi Hafnarfjarðar. Er þar í stuttum dráttum sögð jarðsaga umhverfisins, alt framan úr grárri forneskju, eða löngu áður en nokkur vissi að Ísland var til, og fram á vora daga. Er fróðlegt að lesa um hinar stórfeldu byltingar, sem þar hafa orðið og hvernig Reykjanesskaginn myndaðist. HafnarfjörðurKaflinn endar á því, að brugðið er upp mynd af hlutleik Hafnarfjarðar, eins og hann kemur gestsauga fyrir sjónir, og jafnframt tilfærð ummæli ýmissa erlendra ferðamanna, þar sem þeir segja frá Hafnarfirði og hvernig þeim hafi litist á staðinn.
Annar kafli heitir: Hinar fornu um hálfsmánaðartíma í Hamborg þújarðir í Hafnarfirði, og er hann við rannsókn í ríkisskjalasafninu, 78 blaðsíður. Er þar rakin mjög en síðan í Kaupmannahöfn um ýtarlega sögu bújarðanna Hvaleyrar, sem er elst, Ófriðarstaða og í rituðum heimildum í ríkisskjala- sem nú nefnast Jófríðarstaðir, safni Dana, konunglega skjala, Hamarkots, Akurgerðis og loks safninu og handritasafni Árna „híbýlanna sunnan fjarðar. Aftan við sögu safnaði hann sögu margskonar þújarða er svo viðauki, sem segir fróðleik til sögunnar, sem ekki var frá búnaðarmálum Hafnarfjarðar hjer á landi.
HafnarfjörðurSagan er nú tilbúin frá hendi höfundar og er þegar byrjað að prenta hana. Verður þetta mikil bók, eða um 40 arkir í stóru broti. Skiftir höf. henni í marga kafla og skal hjer rakið efni þeirra fram að þeim tíma er Hafnarfjörður fekk kaupstaðarrjettindi 1908. Er sá hluti sögunnar 22—25 arkir að stærð.

Af umleitanir í erlendum skjalasöfnum varð Sigurði það ljóst, að í Hamborg og Kaupmannahöfn var heimildir að finna, sem ekki mátti ganga fram hjá. Fór hann því utan í júlí 1932 og dvaldist fyrst um hálfsmánaðartíma í Hamborg og er hann við rannsókn í ríkisskjalasafninu í Kaupmannahöfn, konunglega skjalasafninu og handritasafni Árna Magnússonar. Aftan við sögu þessara safnaði hann margs konar fróðleik til sögunnar frá öndverðu og fram til þessa dags.
HafnarfjörðurSagan er nú tilbúin frá hendi höfundar og er þessi þáttur bókarinnar því í raun rjettri landbúnaðarsaga Hafnarfjarðar. Þar eru myndir af Hvaleyri, þar á meðal tvær gamlar (1772) af bæ Þorsteins bónda Jónssonar, teiknaðar af tveimur samferðamönnum Sir Joseph Banks, sem dvaldist í Hafnarfirði það sumar. Þarna eru einnig ábúendaskrár jarðanna, samdar eftir fylstu gögnum, sem til verður náð, og eru samfeldar frá því um 1700.
Þriðji kaflinn heitir: Saga verslunarstaðarins. Er þeim kafla skift í þrjá megin þætti. Fyrsti þátturinn heitir Tímabil erlendrar samkepni (874—1602). Er hann um 60 blaðsíður og lýkur með honum fyrsta bindi bókarinnar, sem nú er fullprentað. Í þessum þætti er lýst, sögu íslenskra verslunarmála alment á þessu tímabili og því hvernig verslúnin drógst úr höndum Íslendinga sjálfra og lenti í klóm Norðmanna í lok þjóðveldistímabilsins.
HafnarfjörðurEn síðan er ýtarleg frásögn um það hvernig Norðmenn heyktust á því að sigla hingað, og verslun Íslands komst í hendur enskra og þýskra kaupmanna.
Þetta er þó aðeins nauðsynleg baksýn að verslunarsögu Hafnarfjarðar, sem alt þetta tímabil var langsamlega þýðingarmesti verslunarstaður hjer á landi. Sjerstaklega er eftirtektarverð frásögn höf. um upphaf ensku verslunarinnar hjer við land, sem er mjög tengd við Hafnarfjörð, og verslunarsamning einn, sem gerður var á Alþingi 1527 milli fslendinga annars vegar og þýskra og enskra kaupmanna hins vegar. Þessi samningur er prentaður í íslensku fornbrjefasafni, og hefir honum áður nálega enginn gaumur verið gefinn. Sýnir höf. fram á að hjer sje um að ræða mesta pólitískan verslunarsigur, sem útlendingar hafa unnið hjer á landi.
HafnarfjörðurEinnig er lýst afskiftum Danakonungs af verslunarmálum vorum, sem lauk, eins og kunnugt er rneð einokunartilskipun Kristjáns IV. árið 1602. Eftirtektarverð í þessum þætti er og frásögnin um bækistöð Hamborgarkaupmanna í Hafnarfirði. Er þar sagt frá því að þeir reistu þar kirkju, og sömuleiðis eru dregnar fram frásagnir íslenskra heimildarrita um baráttu Englendinga og Þjóðverja út af verslunaryfirráðum í Hafnarfirði.
Að lokum er lagt kapp á að sýna sjerstöðu Hafnarfjarðar í verslunarsögu Íslands á þessu tímabili. Annar þátturinn heitir: Tímabil danskrar einokunar (1602-1787). Þessum þætti bókarinnar er skift niður í smákafla, s.s. í hverra höndum verslunin var á hverjum tíma, og er þar fylgt sömu skiftingu, sem Jón Aðils hefir í bók sinni um verslunareinokun Dana á Íslandi.

Hafnarfjörður

Hafnarfjörður – herforingjaráðskort 1903.

Er hjer í stuttum dráttum lýst breytingum þeim, sem smám saman urðu í versluninni eftir einkaleyfisbrjefunum, en að öðru leyti er lítið farið út fyrir sögu Hafnarfjarðar, vegna þess að ýtarlega hefir verið ritað áður um þetta tímabil. Er þar lýst afleiðingum einokunarinnar í verslunarumdæmi Hafnarfjarðar. Síðan er gefið yfirlit um fiskveiðar íbúanna þar syðra, en hvað var aðalatvinnuvegur þeirra og sá, sem öll afkoma þeirra verslun bygðist á. Að lokum er brugðið upp ljósi yfir ýmsa þætti í menningu íbúanna á Innnesjum á þessu tímabili, svo sem dagfari og menntun, mataræði og neyslu munaðarvöru, klæðnaði, húsaskipun og atvinnuvegum. Hefir höf. þar stuðst við hina merku óprentuðu ritgerð Skúla landfógeta Magnússonar um Gullbringu- og K.jósarsýslu, sem hann samdi á árunum 1782—1785, og varðveitt er nú í handritasafni Landsbókasafnsins.
HafnarfjörðurÞriðji þátturinn heitir: Frá einokun til kaupstaðar (1787—1908). Er því þar fyrst lýst hvernig Hafnarfjörður lá i rústum eftir einokunina og Móðuharðindin, og gjaldþroti þess danska kaupmanns, sem tók verslunina þar í sínar hendur eftir að einokuninni lauk.
Síðan er sagt frá Bjarna riddara Sívertsen, sem byrjaði verslun þar 1794 og framkvæmdum hans, sem marka að ýmsu leyti tímamót í sögu Hafnarfjarðar. Bjarni dó 1833 og vill því svo einkennilega til, að sama árið sem Hafnarfjarðarkaupstaður á 25 ára afmæli, er 100 ára dánarafmæli þessa merka manns. Er því vel farið að hans er hjer ýtarlega minst — lýst skipasmíðum hans, sem þá voru nýung hjer á landi, siglingum hans og hvernig hann, ásamt Magnúsi Stephensen og með aðstoð Sir Josephs Banks, bjargaði Íslendingum frá yfirvofandi hungursneyð 1808 þegar Danir og Englendingar áttu í ófriði.
Síðan er sögð saga helstu verslana í Hafnarfirði fram til 1908 og sömuleiðis eru mjög fróðlegir og skemtilegir þættir um sjósókn Hafnfirðinga á 19. öld og staðarbrag þar. Loks er ýtarlegt yfirlit yfir byggingu og uppgang fjarðarins á þessu tímabili.“ – Á.Ó.

Heimild:
-Lesbók Morgunblaðsins, 23. tb. 18.06. 1933, Árni Óla, bls. 180-183.
-https://timarit.is/page/3270765#page/n3/mode/2up

Hafnarfjörður

Hafnarfjörður – örnefni (ÓSÁ).

Geldingadalir

Í Fréttablaðinu þann 30. ágúst 2021 segja Tómas Guðbjartsson og Ólafur Már Björnsson sögu gossins í Geldingadölum á Fagradalsdfjalli í stuttu máli og lýsa aðstæðum eftir goslokin undir yfirskriftinni „Sjóðheit djásn beint úr ofninum„:

Geldingadalir
„Það eru ekki margir staðir á jörðinni þar sem náttúrudjásn bókstaflega poppa upp úr jörðinni. Ísland er einn þeirra, enda eitt virkasta eldfjallasvæði jarðar.

Geldingadalir

Geldingadalir – eldgos.

Það sannaðist þann 19. mars 2021 þegar gos hófst í hlíðum Fagradalsfjalls í Geldingadölum. Það stóð í hálft ár en fram að því hafði ekki gosið á Reykjanesi í næstum 800 ár. Barst kvika til yfirborðs eftir allt að 17 kílómetra kvikugangi og út í gegnum tvo samhliða gíga. Síðan opnuðust ný gosop norðan þeirra sem lokuðust aftur þegar mánuður var liðinn af gosinu. Eftir það barst kvika aðallega úr einum og sama gígnum, og var hraunstreymið lengst af í kringum 5-13 rúmmetrar á sekúndu. Upp úr miðjum ágúst fór síðan að draga úr gosinu og eftir 18. september hefur ekkert hraunstreymi mælst frá gígnum. Þremur mánuðum síðar var goslokum síðan formlega lýst yfir.

Fagradalsfjall

Fagradalsfjall – eldgos.

Gosið í Geldingadölum telst ekki á meðal stærstu eldgosa, enda ekki aflmikið, en var engu að síður afar tilkomumikið og auðvelt að fylgjast með því í návígi.

Geldingadalur

Geldingadalur – eldgos 2021.

Gígurinn er sérlega mikið fyrir augað, en þar bregður fyrir alls konar litum, meðal annars rauðri gígskál. Á 40 metra háum gígbörmunum eru gular brennisteinsútfellingar síðan mest áberandi sem má rekja til heitra gosgufa sem stafa frá allt að 70 metra þykku hrauninu næst gígnum. Í dag þekur hraunþekjan tæplega 5 ferkílómetra, meðal annars alla Geldingadali, en hrauntungur teygja sig einnig ofan í Meradali og Nátthaga.

Geldingadalir

Geldingadalir – eldgos.

Þótt gosinu sé nú formlega lokið eru eldstöðvarnar og umhverfi þeirra mikið fyrir augað, ekki síst gígurinn sem þegar telst á meðal helstu djásna í krúnu Reykjanesskaga. Því er óhætt að mæla með göngu að þessu stórkostlega náttúrufyrirbæri. Forðast ber að ganga inn á sjálft hraunið eða upp að gígnum, enda ágætt útsýni að honum frá Stóra-Hrúti eða Fagradalsfjalli.

Geldingadalir

Geldingadalir – eldgos.

Undanfarið hafa jarðhræringar aftur gert vart við sig á svæðinu, sem gætu verið undanfari goss. Því er skynsamlegt að bíða með heimsóknir í Geldingadali uns óróanum linnir og hætta á gosi minnkar. Þessi stöðugi órói svæðisins dregur þó síst úr aðdráttarafli þess og vonandi verður það gert að friðlandi í náinni framtíð.“

Höfundum ber sérstaklega að þakka að nefna ekki ónefnuna, sem Grindvíkingar höfðu ákveðið á hraunið af lítilli yfirvegun.

Heimild:
-Fréttablaðið 30. ágúst 2021, Sjóðheit djásn beint úr ofninum, Tómas Guðbjartsson og Ólafur Már Björnsson.

Geldingadalir

Geldingadalir – gígur.

Vogshóll

Leifar flugvéla frá stríðsárunum má sjá á rúmlega 33 stöðum á Reykjanesskaganum – utan flugvalla. Bæði rákust flugvélarnar á fjöll og brotlentu eða voru skotnar niður. Síðastnefnda hópnum tilheyra leifar tveggja þýskra flugvéla sem hingað hafði verið flogið. Aðrar vélar tilheyrðu bandamönnum.

Hreyfill úr Bresku Gránu í Mosfellssveit

Hreyfill úr Bresku Gránu – nú undir húsvegg í Mosfellsbæ.

Á öllum stöðunum má enn sjá ummerki, mismikil, rúmlega 60 árum eftir að atburðirnir gerðust. Af ljósmyndum, sem teknar voru á slysavettvangi, má yfirleitt sjá mikið brak, sem bæði vindur og vatn hefur síðan fært úr stað. Heillegir hlutir voru margir fjarlægðir skömmu eftir óhöppin, en mest hefur þó verið fjarlægt af ferðalöngum sem skoðað hafa staðina. Ferðalangarnir hafa gjarnan tekið með sér hluti til minningar um komu þeirra á vettvang. Þeir hlutir hafa síðar farið forgörðum enda til lítils yndis og engum til gagns í heimahúsum þar sem þeir hafa ekki verið í neinum tengslum eða samhengi við atvikið.
Leifar flugvélanna á vettvangi eru einu vísu staðfestingarnar hvar atburðurnir áttu sér stað.

Langihryggur

Brak í Langahrygg – fjarlægt af slysavettvangi af mönnum, sem ekki höfðu til þess leyfi.

Þegar sérhver einn af hverjum 10 ferðalöngum taka með sér einn hlut er ljóst að ummerkin verða fljót að hverfa, eins og raunin hefur verið á. Horfnar leifar verða þeim sem á eftir koma hvorki til vitundar um staðsetninguna né staðfesting á því sem þar gerðist. Dæmi eru um að óheill hafi fylgt þeim, sem fjarlægt hafa hluti af vettvangi slysa.
Vettvangurinn – og allt sem á honum á að vera – er í rauninni minningarummerki, bæði um atburðinn og þá sem þar annað hvort létu lífið eða björguðust. Það er því mikilvægt að fólk er þangað kemur láti allt óhreyft.

Hreyfill úr Kistufelli í Mosfellssveit

Hreyfill á slysstað í Kistufelli – nú undir húsgafli í Mosfellsbæ.

Tvö stórtækari dæmi má nefna hér um hluti, sem fjarlægðir hafa verið af vettvangi flugslysa. Annað er hreyfill úr Bresku Gránu sem nauðlenti í Bláfjöllum 1945 og hitt er hreyfill úr Hudson-vél sem fórst í Kistufelli sama ár. Báða þessa hreyfla sótti Arngrímur Jónsson, flugstjóri, og félagar hans á slysavettvang og færðu að flugskýli á Tungubökkum í Mosfellssveit. Þar hafa hreyflarnir legið utan dyra undanfarin ár.
Í Kistufelli suðvestanverðu er mikið brak úr flugvél, sem brotlenti í hlíðinni. Annar mótorinn liggur neðan við hlíðina, en talsvert af hlutum á víð og dreif hingað og þangað. Um var að ræða Hudson l/251, tveggja hreyfla kafbátaleitarvél frá breska flughernum. Slysið varð í 27. mars árið 1945. Með vélinni fórust fimm menn. Arngrímur og félagar sóttu hinn hreyfilinn, sem ofar var. Notuð var þyrla til að þoka honum úr farinu og síðan til að færa hann niður á þjóðveg.

Gamla Grána

Slysstaður í Bláfjöllum – hreyfillinn var fjarlægður og er nú undir húsvegg í Mosfellsbæ.

Í slysaskráningaskýrslu hernámsliðsins hér á landi kemur m.a. fram að þann 6. febrúar 1945 hafi Avro Anson flugvél frá Konunglega breska flughernum hrapað eða nauðlent á svæðinu á milli Vífilsfells og Bolla. Flugvélin var á leið frá Reykjavík til Hafnar í Hornafirði. Þrír voru í áhöfninni. Einn slasaðist alvarlega, en tveir minna. Þeir komust fótgangandi niður hlíðarnar, yfir þykkmosavaxið og úfið Rjúpnadalahraunið og alla leið að Rjúpnahæð, þar sem þeir gátu tilkynnt óhappið.
Stjörnuhreyfill sést vel á vettvangi sem og aðrar leifar, s.s. hluti hjólastells, gluggarammi, vélarhlutar o.fl. Nokkuð af þunnum spýtum voru á vettvangi og sást vel hvernig tréverkið hafði verið fest við járnhluta, en eins og kunnugt er var grind vélarinnar úr tré og klæðning að hluta úr striga. Ekki var að sjá vélarhluta með merkjum eða númerum. Arngrímur og félagar tóku hinn stjörnuhreyfilinn og færðu á fyrrnefndan stað.

Kastið

Kastið – gripur, sem hirtur var úr flugvélaflakinu.

Dæmi um ófarnað ferðalangs sem fjarlægði hlut af vettvangi má nefna sögu manns er heimsótti Kastið utan í Fagradalsfjalli þar sem skoðuð var flugvél sú er Andrews yfirhershöfðingi Evrópuherafla Bandaríkjamanna í Seinni heimstyrjöldinni. Um var að ræða mesta flugslys hér á landi á þeim tíma.
Ferðalangurinn vildi ólmur taka með sér bráðinn álbút til minningar um þennan sögufræga atburð. Reynt var telja hann frá því. Skömmu síðar gerði hann sér ferð á vettvang með það fyrir augum að taka með sér hlut úr flugvélinni. Á leiðinni til baka týndi hann gleraugunum sínum, farsímanum og krítarkortinu, hlutum sem hvað mikilvægastir eru nútímamanninum. Hann fór til baka og skilaði hlutnum, en gripirnir eru enn ófundnir. Ef hann ætlar að endurheimta þá þarf hann að fara á Vörðufell í Selvogi og hlaða þar vörðu. Skv. þjóðsögunni á hann þá að endurheimta gripina – en það er nú önnur saga.

Langihryggur

Fótspor eins hins hinsta á Langahrygg.

Þessi dæmi vekja upp þá hugsun hvort ekki ríki friðhelgi á vettvangi flugslysa hér á landi. Svo mun ekki vera hvað hina lagalegu hlið varðar, en sú hlið, sem snýr að þessum málum er fremur siðferðilegs eðlis.
Stríðsminjar (herminjar) á Íslandi njóta almennt ekki sjálfkrafa lagalegrar friðunar samkvæmt aldursákvæðum laga um menningarminjar nr. 80/2012. Ástæðan er sú að mannvirki þurfa að vera reist árið 1923 eða fyrr (eða vera a.m.k. 100 ára gamalt menningarlandslag) til að vera sjálfkrafa friðuð. Þar sem stríðsminjarnar eru flestar frá árunum 1940–1945 falla þær undir svokallaðar nýminjar. Minjastofnun Íslands hefur heimild til að friðlýsa yngri minjar sérstaklega ef talið er að menningarsögulegt gildi þeirra sé mikið. Stofnunin sú hefur enn ekki séð sér sóma að spyrna við stöðugt hverfandi „fornleifum“ þar sem stríðsminjar koma við sögu.

Sjá má myndir á FERLIRsvefnum – https://ferlir.is/portfolio-item/flugvelaflok/

Vogshóll

Brak við Vogshól.

Kistufell

Í Sjómannadagsblaði Grindavíkur 2026 er umfjöllun Karls Smára Hreinssonar með fyrirsögnina „Hudson-flugvél ferst við Kistufell árið 1945„. Þar fjallar hann m.a. um flugslys er Hudson-flugvél breskra flughersins fórst með fimm manna áhöfn í Brennisteinsfjöllum 27. mars árið 1945:

Tyrkjaránið

Karl Smári Hreinsson.

„Á árum síðari heimsstyrjaldar misstu bandamenn margar flugvélar sínar í fjöllunum á sunnanverðum Reykjanesskaga á svæðinu frá Reykjanestá og að Ölfusá. Líklega hafa fjórar breskar flugvélar og um 11 bandarískar farist eða nauðlent á þessu svæði á árunum 1940-1945. Þá eru ótaldar nokkrar flugvélar sem nauðlentu eða fórust á sjó sunnan við Reykjanes. Að auki fórst einn flugbátur frá kanadíska flughernum við Stapatinda á Sveifluhálsi.
Ástæður fyrir þessum mikla fjölda slysa á þessu svæði eru nokkrar. Oftast voru þessar flugvélar að koma úr flugi af hafi, flugu lágt og höfðu ekki afísingarbúnað eins og tíðkast í dag og flugu sjónflug. Skilyrði til flugs eru allt önnur og erfiðari við fjöll en yfir sjó. Flugleiðsögutækni var frumstæð og samskipti við flugturn oft takmörkuð. Margir flugmannanna höfðu litla þjálfun og þekktu ekki aðstæður, hvorki veðurfar né landslag. Flestar þessara flugvéla voru í leitar- og eftirlitsflugi með kafbátum, aðrar að fylgja skipalestum eða í ferjuflugi.

Veðurathugunarflug frá Reykjavík

Hudson

Hudson Mk-III.

Í október 1941 var 1407. R.A.F, sérhæfð veðurathugunarflugsveit, stofnuð og varð sérstök deild í strandgæslu breska flughersins (RAF Coastal Command) með aðstetur á Reykjavíkurflugvelli. Hlutverk flugsveitarinnar var hálofta- og veðurathuganir á Norður-Atlantshafi. Árið eftir stofnun flugsveitarinnar var flugvélum sveitarinnar fjölgað og hún fékk Lockheed Hudson flugvélar til umráða og nokkrar Handley Page Hamden-vélar, sem voru teknar úr notkun árið eftir, og einig Hudson Ventura-vélar sem þó voru fljótlega einnig teknar úr notkun.

Fossvogskirkjugarður

Fossvogskirkjugarður – minnismerki.

Á þessum árum hélt flugsveitin uppi stöðugu veðurathuganarflugi frá Reykjavíkurflugvelli. Hún studdist einnig við gögn frá öðrum flugsveitum, þar á meðal 269. R.A.F-flugsveitinni sem sá um ískönnunarflug og 330. N-flugsveitinni (norsku flugsveitinni) og flugsveit 612 sem sá um kafbátaleit. Einnig var hluti af 221. R.A.F-flugsveitinni staðsettir á Reykjavíkurflugvelli og sinnti kafbáta- og eftirlitsflugi haustið 1941. Þær uplýsingar sem flugsveitirnar öfluðu nýttust mest við kafbátaeftirlitsflugið og aðrar könnunarferðir vegna skipalesta á leið frá Bandaríkjunum og Kanada til Bretlands og einnig Rússlands.

251. flugsveit R.A.F.

251. flugsveit konunglega breska flughersins, R.A.F, var upphaflega stofnuð í ágúst 1918 upp úr fjórum öðrum flugsveitum.

Reykjavíkurflugvöllur

Reykjavíkurflugvöllur í febrúar 1945.

Hlutverk hennar var kafbátaeftirlitsflug frá Yorkshire á austurströnd Englands. Flugsveitin var leyst upp 20. júní 1919. Þann 1. ágúst 1944 var 1407. R.A.F.-flugsveitin endurskipulögð og fékk nýtt númer og varð 251. flugsveit R.A.F. Mottó eða einkennisorð flugsveitarinnar var: „However the wind blows“ (Hvernig sem vindurinn blæs).
Sá hluti R.A.F. 279. flugsveitarinnar sem sá um leit og björgun var færður í þessa nýju flugsveit. Þar með fékk flugsveitin aukið hlutverk bæði við eftirlits- og björgunarflug. Flugsveitin starfaði nær eingöngu frá Reykjavíkurflugvelli. Í fyrstu hafði hún á að skipa bæði Avro Ansons I-flugvélar sem tilheyrðu flugsveitinni voru notaðar í samskiptaflugi en Hudson-vélarnar höfðu sérstaka björgunarbáta sem hægt var að varpa niður til manna í neyð.

Boeing Fortress

Boeing Fortress, amerísk flugvél í þágu R.A.F.  1939-1945. 

Í mars 1945 fékk flugsveitin sínar fyrstu Boeing Fortresses II-vélar sem voru í notkun það ár. Þann 30. október 1945 var flugsveitin lögð niður.

Mikilvægi flugsveitarinnar

Flugsveitin og saga hennar er lítið þekkt á Íslandi en þó var hlutverk hennar afar mikilvægt. Þær upplýsingar sem flugsveitin safnaði voru mælingar á loftþrýstingi, raka- og hitastigi og vindafari.

Lockheed

Lockheed Ventura.

Athafnarsvæði flugsveitarinnar var á hafsvæðum suður og vestur af Íslandi og einnig var eftirlit með hafís á hafsvæðinu ámilli Íslands og Grænlands, Grænlandssundi. Þetta eftirlitsflug var hættulegt vegna erfiðra veðurskilyrða og ísingarhættu. Mikilvægi flugsveitarinnar og þeirra upplýsinga sem hún safnaði var ómetanlegt. Þar sem Ísland var mikilvæg bækistöð fyir Bandamenn til að skapa öryggi á Norður-Atlantshafi bæði fyrir flugumferð og skipalestir þá var nauðsynlegt fyrir stríðsreksturinn að hafa sem nákvæmastar upplýsingar um veður því allar ákvarðanir um ferðir skipalestanna voru teknar með hliðsjón af veðurfari.

Hudson

Lockheed Hudson.

Flugsveitin var ein af fáum sveitum er gátu sinnt langdrægu veðurflugi langt út á Atlantshaf. Veðurkerfi á Norður-Atlantshafi myndast vestan við Ísland og berast síðan austur yfir Bretland og meginland Evrópu. Talið er að Eisenhower, yfirmaður herafla Bandamanna í Evrópu, hafi stuðst við upplýsingarnar frá Íslandi þegar hann ákvað að hefja innrásina miklu í Normandy 6. júní 1944. Flestar evrópskar veðurstöðvar höfðu spáð langvarandi óveðri sem hefði gert innrásina erfiða eða ómögulega en upplýsingarnar frá Íslandi sýndu stutt hlé á illviðrakaflanum sem Bandamenn gátu notfært sér.
Björgunarflug frá Íslandi var einnig mjög mikilvægt, ekki aðeins til að bjarga mannslífum heldur til að áhafnir sem bjargað var gætu haldið áfram starfi sínu í flughernum því alltaf var skortur á þjálfuðum flugmönnum og flugliðum.

Tvær flugvélar farast í hafi

Hudson

Hudson.

Á aðeins fimm mánuðum misstu 251. flugsveit R.A.F þrjár flugvélar sem allar voru af Hudson Mk III-gerð. Þann 9. nóvember 1944 fór Hudson FK752 af stað í veðurathugunarflug. Klukkan 20:57, þegar flugvélin var á heimleið og stödd 75 mílur suðvestur af Reykjavík, heyrsðist neyðarkall frá vélinni.Veður fór þá versnandi og vélin skilaði sér ekki. Hugsanlega hefur ísing orðið til þess að hún fórst. Í vélinni var fimm manna áhöfn eins og algengt var á Hudson-flugvélunum. Þrír úr áhöfninni voru í Konunglega breska flughernum, R.A.F., og tveir menn í onungslega ástralska flughernum, R.A.A.F.

Kistufell

Kistufell – brak.

Aðeins rúmlega fjórum mánuðum síðar fórst önnur Hudson Mk III-flugvél 251. R.A.F. flugsveitarinnar yfir sjó og við svipaðar aðstæður. Flugvélin, FK739, lagði af stað frá Reykjavíkurflugvelli skömmu eftir miðnætti þann 17. mars 1945 í hefðbundið veðurathugunarflug. Vélin var í sambandi við stjórnstöð í Reykjavík þangað til sambandið rifnaði þegar vélin átti eftir um klukkustundar flug til Reykjavíkur, þá á heimleið. Leitað var að vélinni í nokkra daga án árangurs. Með vélinni fórurust fimm menn. þrír þeirra voru frá Konunglega breska flughernum, R.A.F., og tveir menn tilheyrðu Konunglega ástaralska flughernum R.A.A.F., líkt og áhöfn Hudson-vélarinnar sem týndist 9. nóvember 1944.

Síðasta flug AD-L
KistufellÞann 27. mars 1945, kl. 01.29 að staðartíma, lagði Hudson Mk III, Fk743 flugsveitarinnar sem bar einkennisstafi flugsveitarinnarm stafina AD-L, af stað frá Reykjavíkurflugvelli í hefðbundið veðurathugunarflug suður og vestur af Íslandi. Síðast heyrðist frá vélinni kl. 09:55 um morguninn þegar flugmaðurinn óskaði eftir segulstefnu. Leit hófst fljótlega af vélinni þar sem hún skilaði sér ekki á tilsettum tíma en önnur flugvél frá sömu sveit fann flakið á Kistufelli í Brennisteinsfjöllum, um 26 km í suðaustur frá Reykjavík. Allir í áhöfn vélarinnar fórust. Það var ekki fyrr en 9. apríl að líkamsleifar áhafnarinnar voru sóttar og jarðsettar í hermannagrafreitnum í Fossvogskirkjugarði þrem dögum síðar.

Þeir sem fórust voru:
Kistufell-John James Yules, flugstjóri (pilot Officer) R.C.A.F. (Konunglega kanadíska flughernum). Hann frá Port Arthur, Ontario, Kanada, 30. ára.
-Thomas Maclaren Lincoln, (Flying Officer) loftskeytamaður/skytta, R.C.A.F., 25 ára.
-N. Smith, (Flight Leeutenant), flugleiðsögumaður/skytta, R.C.A.F., 29 ára.
-William Edmondson, (Sergent), loftskeytamaður/skytta, R.C.A.F. (þ.e. varaliði, Volunteer Reserve). Hann var frá Winnipeg, Kanada, 24. ára.
-A.R. Simmonds, R.A.F.V.R.-varaliði, veðurathugunarmaður, 19 ára.

Eins og fram kemur í þessari upptalningu voru þrír menn í áhöfninni í Konunglega kanadíska flughernum, R.C.A.F.

Minnismerki um þessa flugsveit og aðrar flugsveitir Bandamanna er í Fossvogskirkjugarði.“

Heimild:
-Sjómannadagsblað Grindavíkur 2026, Hudson-flugvél ferst við Kistufell árið 1945, Karl Smári Hreinsson, bls. 72-74.

Reykjavíkurflugvöllur

Reykjavíkurflugvöllur 1942.

Hafnarfjörður

Hendrikshús er eitt af sögufrægum og einkennandi timburhúsum Hafnarfjarðar, þekkt fyrir hvítmálaða viðarveggi sína og bláa gluggakarma. Húsið samanstendur af hæð, risi og kjallara. Árið 2021 var fjallað um beiðni um flutning og endurbyggingu hússins að Hverfisgötu 12 í bæjarráði Hafnarfjarðar.
Hendrikshús á sér ríka og áhugaverða sögu sem teygir sig aftur til loka 19. aldar, þegar Hafnarfjörður var enn lítið sjávarþorp.

Byggt af dönskum ættum árið 1890

Hafnarfjörður

Hafnarfjörður fyrrum – Hendikshús, Strandgata 17 við Linnetsstíg er í gulum depli á myndinni.

Húsið var reist árið 1890 af Hendrikk Hansen, manni af dönskum ættum, og dregur nafn sitt af honum. Hendrikk lét byggja húsið fyrir sig og verðandi eiginkonu sína, en þau fluttu inn á annan í jólum sama ár. Samkvæmt sögnum afkomenda hans kostaði um 700 krónur að byggja húsið á sínum tíma, sem þótti dágóð upphæð.
Á þessum tíma þótti Hendrikshús með stærri og glæsilegri húsum í Hafnarfirði. Það var byggt með kjallara, hæð og risi, sem var alls ekki algengt á þeim árum.

Lífið við fjöruborðið

Hafnarfjörður

Strandgatan norðanverð árið 1919.

Staðsetning hússins var upphaflega talsvert frábrugðin því sem hún er í dag. Þegar húsið var byggt náði fjaran nánast alveg upp að því. Hendrikk var með árabát standandi beint fyrir neðan húsið og réri þaðan til fiskjar. Börn og unglingar í bænum nýttu fjöruna reglulega til leikja og marhnútatveiða. Hendrikk átti jafnframt stórar lóðir í kringum húsið sem hann gaf síðar bræðrum sínum.

Nútíminn og framtíðaráform

Strandgata 1920

Strandgata 1920. Hendrikshús lengst til vinstri.

Húsið hefur í gegnum tíðina hýst ýmsa starfsemi, allt frá því að vera hreint einbýlishús yfir í að hýsa litlar verslanir.
Vegna þess hve sögufrægt húsið er hefur það verið friðað. Nýjustu kaflarnir í sögu þess snúa að miklum skipulagsbreytingum. Minjastofnun hefur gefið leyfi fyrir því að húsið verði flutt af núverandi lóð sinni við Strandgötu að lóð við Bröttukinn. Áformin gera ráð fyrir að húsið verði endurgert þar í upprunalegri dýrð, á meðan nýtt og stærra húsnæði verður byggt á gömlu lóðinni við Strandgötu.

Hendrik Hansen og Jónína

Hafnarfjörður

Hendrikshús að Strandgötu 17.

Hendrik Hansen og Jónína Jónsdóttir voru frumbyggjar í Hendrikshúsi. Þau bjuggu í því ásamt dóttir sinni Hendrikku Hendriksdóttir. Hún bjó þar öll sín búskaparár ásamt eiginmanni sínum Ólafi Runólfssyni og dætrunum Sigríði, Jónínu og Guðnýju. Sigríður og Alfreð maður hennar bjuggu síðast í húsinu.

Afkomendur þeirra seldu húsið eftir hennar dag.
Sigríður Ólafsdóttir var hjúkrunarfræðingur og Alfreð norskur að uppruna. Börn þeirra voru: Sveinn, Hendrikka og Ólöf.

Hafnarfjörður

Hendrikshús – lóðin.

Húsið var, sem fyrr segir, reist af Hendrik Jóhannessyni Hansen og eiginkonu hans, Jónínu Jónsdóttur. Þau hófu búskap sinn í húsinu beint eftir byggingu þess árið 1890. Hendrik var mikill athafnamaður og dugnaðarforkur. Fjölskyldan stækkaði fljótt lóðina og ræktaði umhverfið, en Hendrik átti stóran þátt í að byggja upp þetta svæði miðbæjarins.

Einkadóttirin Hendrika og verslunin

Hendrik og Jónína áttu eina dóttur sem hét Hendrika Hansen. Hún ólst upp í Hendrikshúsi og bjó þar alla sína ævi, allt til dauðadags.

Hafnarfjörður

Hafnarfjörður – Hendrikshús.

Hendrika giftist Ólafi Runólfssyni, sem var bóndi og kaupmaður. Ólafur og Hendrik tengdafaðir hans unnu náið saman og nýttu lóðina við Strandgötu 17 undir atvinnurekstur:
• Lítil verslunarbygging: Árið 1917 byggði Hendrik nýtt og lítið einlyft verslunarhús neðar í lóðinni.
• Reksturinn: Ólafur Runólfsson rak þar sölubúð og verslun í mörg ár. Seinna hýsti þetta litla hús ýmsar aðrar þekktar rekstrareiningar í Hafnarfirði, en það stendur enn sem elsta upprunalega húsið við götuna.

Bræðurnir og Welding-ættin

Hafnarfjörður

Hendrikshúsið og verslunarbyggingin.

Hendrikshús var líka miðstöð fyrir stórfjölskylduna. Bróðir Hendriks, Einar J. Hansen, ólst að hluta til upp með honum í húsinu. Einar reisti síðar eigið tvílyft timburhús árið 1908 á nærliggjandi hluta lóðarinnar.
Heimilislífið á Strandgötu 17 endurspeglaði gamla tímann þar sem fólk tók að sér ættingja og skjólstæðinga. Á heimili Hendriks bjó meðal annars ungur maður, Jón Árnason, sem síðar varð þekktur í bænum undir nafninu Jón Welding, en frá honum er hin kunna Welding-ætt í Hafnarfirði komin.

Flutningur og endurbygging

Hafnarfjörður

Hendrikshúsið 2026 – bíður flutnings.

Flutningur og endurbygging Hendrikshúss er flókið verkefni sem lýtur ströngum reglum húsafriðunar. Skipulagsáformin sýna hvernig á að bjarga sögu þess á nýjum stað á meðan nútímavæðing á sér stað á gömlu lóðinni.
Í febrúar 2026 samþykkti byggingarfulltrúinn í Hafnarfirði opinberlega flutninginn á nýjan stað.
Þótt upphaflega hafi staðið til að flytja Hendrikshús á auða lóð við Hverfisgötu 12, sýna nýjustu samþykktu áformin að breyting varð á áætlunum. Samkvæmt nýjustu leyfum byggingarfulltrúa verða Hendrikshús ásamt tilheyrandi verslunarhúsi (Mhl. 01 og Mhl. 02) flutt af Strandgötu 17 yfir á lóðina við Bröttukinn 29.

Hvað verður endurnýtt og hvað víkur?

Hafnarfjörður

Strandgata 27 – Afgreiðslufundur byggingarfulltrúa 4. febrúar 2026.

Húsið sjálft hefur um árabil verið í mikilli niðurníðslu og þarfnast gríðarlegs viðhalds. Ferlið mun fara fram í nánu samstarfi við Minjastofnun Íslands:
• Grindin varðveitt: Ljóst þykir að stór hluti timbursins er kominn á tíma vegna fúa, en skylda er að nýta allt það sem enn er heillegt og nýtanlegt, sérstaklega hluta af upprunalegu grindinni.
• Litla verslunarhúsið: Þótt gamla, litla verslunarbyggingin á lóðinni (sem byggð var 1917) hafi verið friðuð, fékkst leyfi til þess að hún flyttist með á nýja staðinn frekar en að hún yrði rifin á gömlu lóðinni.

Nýbygging á Strandgötu 17

Með því að færa Hendrikshús losnar ein eftirsóttasta byggingarlóðin í miðbæ Hafnarfjarðar. Samkvæmt gildandi deiliskipulagi miðbæjarins er gert ráð fyrir að þegar gömlu húsin hafa vikið, megi reisa þar nýtt og nútímalegt tveggja hæða hús með portbyggðu risi sem mun hýsa verslunar- og íbúðarhúsnæði í takt við aðra uppbyggingu við götuna.

Sjá meira um Bröttukinn 29 HÉR.

ÓSÁ tók saman.

Hafnarfjörður

Hendrikshúsið að Strandgötu 17 – loftmynd 2025.

Vikri Jóhanns

Í „Sjómannadagsblaði Grindavíkur 2026“ er umfjöllun um „Grindavíkurstríðið 1532“ undir fyrirsögninni „Blóðug barátta um skreiðina„. Engendingar sáu að staða þeirra við Ísland var orðin veik og óttuðust að missa síðustu bækistöð sína á Suðurnesjum [hafa ber þó í huga við lesturinn að Grindabvík er ekki á Suðurnesjum]:

Sjómanndagsblað Grindavíkur

Sjómannadagsblað Grindavíkur 2026.

„Vorið 1532 varð Grindavík vettvangur átaka sem sjaldan eru nefnd í almennri Íslandssögu en höfðu engu að síður mikil áhrif á verslun, sjósókn og samskipti Íslands við umheiminn. Þar mættust Englendingar, Þjóðverjar, Danir og Íslendingar í harðri baráttu um eina verðmætustu auðlind landsins, skreiðina.
Þessi átök voru síðar kölluð Grindavíkurstríðið. Þau stóðu aðeins í skamman tíma en voru hluti af lengri samkeppni um fiskimið Íslands og verlsun við landsmenn. Átökin sem hófust á Básendum en lauk með blóðugri árás í Grindavík mörkuðu tímamót í sögu verslunar og sjósóknar við Ísland.

Kapphlaup um gull hafsins
Á 15. og 16. öld var íslensk skreið mjög eftirsóptt útfluningsvara. Hún var flutt til Englands og meginlands Evrópu og seld með miklum hagnaði.

Grindavíkurstríðið

Englendingar við strönd Grindavíkur 1532.

Erlendir kaupmenn sigldu hingað á hverju vori og reyndu að tryggja sér sem mestan fisk. Samkeppnin var svo hörð að kaupmenn hlupu stundum um og merktu sér fiskistafla um leið og þeir komu til landsins. Fiskurinn var brennimerktur með stöfum kaupmannsins, jafnvel áður en kaup höfðu farið fram. þannig reyndu menn að „helga“ sér aflann áður en aðrir næðu til hans.
Þetta leiddi til sífelldra deilna. Kaupmenn töldu sig eiga fisk sem aðrir höfðu merkt. Sumir höfðu samninga frá fyrra ári en aðrir voru fyrstir á staðinn. Erfitt gat reynst að leysa ágreining sem upp kom og oft enduðu mál með hótunum eða ofbeldi.
Samkeppnin var ekki tilviljun. Skreiðin var einfaldlega gulls ígildi. Einn skipsfarmur frá Íslandi gat skilað svo miklum verðmætum að hann greiddi allan kostnað við ferðina og skildi jafnvel eftir verulegan hagnað. Það er því ekki undarlegt að kaupmenn hafi verið tilbúnir að taka áhættu og jafnvel berjast um fiskinn.

Básendar

Básendar – uppdráttur ÓSÁ.

Englendingar höfðu lengi verið ráðandi í Íslandsverslun. Þeir fiskuðu einnig sjálfir við landið og höfðu bækistöðvar víða. Þegar þýskir Hansakaupmenn, einkum frá Hamborg og Bremen, fóru aðs ækja hingað í auknum mælii harnaði samkeppnin enn frekar. Árið 1532 var svo komið að Englendingar höfðu missr flestar hafnir síðinar við Ísland. Þeir héldu þó enn Grindavík og Vestmannaeyjum og á hvorum stað voru miklir hagsmunir í húfi.

Hamborg og Bremen
Vorið 1532 kom þýski kaupmaðurinn Ludtkin Smith til Básenda. Samkvæmt venju fékk sá sem fyrstur kom í höfn rétt til verslunar og ætlaði Smith sér að halda höfhninni. Skömmu síðar komu tvö ensk skip með fjölmennari áhafnir. Englendingar vildu fá að leggja í höfninni og versla þar. Smith neitaði og spennan jókst.

Básendar

Básendar – festarhringur frá verslunartímanum.

Engendingarnir undurbjuggu árás, en Smith fékk liðsauka frá Þjóðverjum og Íslendingum sem voru á svæðinu. Snemma morguns 2. apríl hófst bardagi. Þrátt fyrir að vera færri höfðu Þjóðverjar betur. Englendingar töpuðu, menn féllu og skip voru gerð upptæk.
Orrustan á Básendum varð upphaf Grindavíkurstríðsins. Englendingar sá að staða þeirra við Ísland var orðin veik og óttuðust að missa síðustu bækistöð sína á Suðurnesjum.

Vígi reist
Enska skipið Peter Gibson var í Grindavík þegar fregnir bárust af átökunum á Básendum. Skipstjórinn John Breye, sem íslendingar kölluðu Jáhann breiða, ákvað að vígbúast. hann lét reisa virki við búðir sínar og safnaði mönnum sínum saman.

Gerðavellir

Gerðavellir – leifar virkis Jóhanns breiða.

Samkvæmt heimildum komu Englendingar stundum hart fram við heimamenn og reyndu að knýja fram viðskipti og Grindvíkingar kvörtuðu til fógeta Danakonungs á Bessastöðum, Diðriks frá Minden.
Fógetinn sá við þetta tækifæri til að bregðast við. Hann safnaði liði Þjóðverja og Íslendinga á Suðurnesjum og fékk einnig stuðning kaupmanna í Hafnarfirði. Samkvæmt heimildum náðist að safna saman um 189 manna liði. Ætlunin var að ráðast óvænt á Englendinga í Grindavík.

Blóðug nótt í Grindavík

Junkaragerði

Garður í Junkeragerði á Gerðavöllum – uppdráttur ÓSÁ.

Aðfaranótt 11. júní 1532 lagði liðið af stað. Englendingar höfðu ekki fengið fregnir af liðssöfnunni og voru margir þeirra við fiskveiðar en aðrir sváfu í búðum sínum [á Gerðavöllum]. Um klukkan tvö um nóttina hófst árásin. Menn fógetans réðust á Englendinga og bardaginn varð stttur en harður þar sem Englendingarnir náðu ekki að skipuleggja sig.
Um fimmtán Englendingar voru drepnir, þar á meðal Jóann Breiði. Aðrir flúðu til skipa sinna. Fimm ensk skip lágu á legunni fyrir utan Grindavík. Fjórum tókst að flýja en eitt strandaði og fórst. Árásarmenn náðu skipinu Peter Gibson og hlóðu herfanginu um borð. Grindavík var komin á vald árásarmanna og þar með lauk í raun Grinsarvíkurstríðinu. Það sem hafði byrjað sem kapphlaup um fiskstafla hafði endað með vopnaðir árás og mannfalli.

Aleiðingar og minjar

Hansakaupmenn

Minnismerki um Hansakaupmenn við Hafnarfjarðarhöfn.

Þótt átökin hefðu verið stutt urðu afleiðingarnar langvarandi. Englendingar misstu síðustu bækistöð sína á meginlandi Íslands og staða þeirra virtist veikjast verulega. Á næstu árum dró mjög úr enskum siglingum til landsins. Þjóðverjar styrktu hins vegar stöðu sína, sérstaklega í Hafnarfirði, og verslun þeirra jókst. Danakonungur sá einnig tækifæri til að efla vald sitt og þróunin leiddi síðar til einokunarverslunar Dana á Íslandi.
Á þessum tíma var Grindavík mikilvægasta verslunarhöfn landsins. þar komu erlendi kaupmenn og fiskur var verkaður og fluttur út. Enn í dag má sjá minjar sem tengdar eru þessum atburðum, m.a. ofan við Stóru-Bót þar sem hóll er sagður leifar af virki Englendinga. Vestar má sjá garða sem tengdir eru við búðir Þjóðverja.
Þessi svæði minna á þann tíma þegar Grindavík var alþjóðleg verslunarhöfn og vettvangur átaka milli stórvelda. Skreiðin var gull Íslands og erlendir kaupmenn voru tilbúnir að leggja mikið í söurnar til að ná henni.
Með Grindavíkurstríðinu lauk ensku öldinni við Ísland og nýtt tímabil hófst.“

Heimild:
-Sjómannadagsblað Grindavíkur 2026, Grindavíkurstríðið 1532 – Blóðug barátta um skreiðina, bls. 75-76.

Gerðavellir

Gerðavellir í Grindavík, virki Jóhanns Breiða – kort ÓSÁ.

Strandarkirkja

Við bifreiðastæðið sunnan Strandarkirkju í Selvogi er skilti. Á því er uppdráttur af Selvogi með tilheyrandi örnefnum og minjum frá fyrri tíð. „Uppdrátturinn er byggður á örnefnalýsingum fyrir Selvogsbæina (Örnefnastofnun Íslands) og heimildum Þórðar Sveinssonar (f: 1930) frá Bjargi, Þórarins Snorrasonar (f: 1931) frá Vogsósum og Kristófers Bjarnasonar (f: 1930), d. 2010) frá Þorkelsgerði.

Strandarkirkja

Strandarkirkja – skiltið sett upp 2011.

Uppdráttur; Ómar Smári Ármannsson, Sérleg aðstoð; Jóhann Davíðsson, Vinnsla og prentun; Stapaprent.  Gert með stuðningi Sveitarfélagsins Ölfuss árið 2011. Höfunarréttur; Ómar Smári Ármannsson.“

Á skiltinu er eftirfarandi upplýsingar:

Strandarkirkja
„Strandarkirkja er vinsæl til áheita og um tilurð kirkjunnar hafa myndast helgisagnir sem vitna um þann lífsháska sem sjómönnum var búinn fyrir klettóttri og hafnlausri úhafsströnd.

Strandarkirkja

Strandarkirkja – skiltið endurnýjað 2026.

Kirkjan á Strönd er að stofni til frá árinu 1200. Núverandi kirkja er frá 1888. Hún var endurvígð eftir endurbætur 1968 og enn endurbætt og endurvígð í núverandi mynd 1996.“

Selvogur
„Í Selvogi var fyrr á öldum fjölmennt útvegsbændasamfélag þrátt fyrir takmarkað gróðurlendi og erfiðar lendingar. Byggðin var öll rétt ofan við ströndina eins og sjá má á uppdrættinum. Sveitin var lengst af fremur afskekkt og einangrað byggðarlag. Húsarústir, tættur og túngarðar gæjast hér upp úr jörðinni og gefa glögga sýn í búsetu- og atvinnuhætti fyrri alda.“

Biskupsstofa kostaði prentun skiltisins. FERLIR afhenti það endurgjaldslaust og hefur séð um viðhald þess.

Strandarkirkja

Strandarkirkja – skilti.