Skrár – Síða 3

Þingvallaþankar og lýsing eyðibýla – Pétur J. Jóhannsson

Pétur J. Jóhannsson skrifaði um „Þingvallaþanka og lýsingu eyðibýla“ í Þingvallahreppi. Þar segir m.a.:

„Þingvalladalurinn

Pétur Júlíus Jóhannsson fæddist í Skógarkoti í Þingvallasveit 18. júlí 1911. Hann lést 2011. Í minningargrein um hann segir m.a.: „Snemma varð ljóst að Pétur J. Jóhannsson ætti öðrum mönnum fremur aðgang að námu, sem nú er eflaust lokuð, en það er vitneskja um leyndardóma Þjóðgarðsins á Þingvöllum í smæstu efnum. Að ráði varð því að hann fengi í hendur loftmyndir af þjóðgarðinum. Þar skrásetti hann örnefnin öll, sem honum voru kunn, vel á sjöunda hundrað innan þjóðgarðsmarkanna. Þingvallanefnd sýndi Pétri verðskuldaðan sóma af þessu tilefni. Nú er verkið varðveitt hjá Landmælingum Íslands. Mun það verða fræðibrunnur, þeim er ausa vilja af á komandi tíma. Með þeim hætti lét Pétur J. Jóhannsson okkur hinum í té heimild, sem hvergi er til nema þar.“ Í umleitan FERLIRs, bæði hjá Þjóðgarðinum og Örnefnastofnun virðist framangreind loftmynd glötuð.

Í Árnesingasögu Guðmundar Kjartanssonar, jarðfræðings, um jarðsögu Árnessýslu telur hann, eftir eigin rannsókn og heimildum úr ritum annarra jarðfræðinga sem hann vitnar til, að öll fjöll, sem umkringja Þingvallasveit, hafi myndast í eldgosum á síðustu ísöld og þá undir jökli, að Skjaldbreið undanskildum, sem er yngra fjall og hefur ekki orðið til fyrr en eftir ísöld. Þó séu líkur á því að Botnsúlur, Búrfell og Kjölur séu mikið eldri en önnur fjöll sveitarinnar, jafnvel fyrir síðustu ísöld.
Þegar gos hófust, þar sem Skjaldbreiður stendur nú í allri sinni tign fyrir botni Þingvalladalsins í norðausturátt, hefur mikið hraunflóð runnið í vestur og hrakið vatnið á undan sér.
Guðmundur Kjartansson leggur til í bók sinni, að öll þau hraun, sem runnið hafa ofaná Skjaldbreiðarhraun, bæði það sem rann úr Tindaskagahrauni og úr Eldborg á Hrafnabjargarhálsi, verði kallað Þingvallahraun, en það sé þó annað hraun, sem ber örnefnið Þingvallahraun, og þar á hann við hraunið á milli Almannagjár og Hrafnagjár. Mér fyndist betur viðeigandi, að hraunin væru kennd við þau eldvörp, sem þau eru runnin úr, og kölluð Tindaskagahraun og Eldborgarhraun. Hraunið, sem rann fram Þingvalladalinn, nær eitthvað út í vatn fyrir framan Skálabrekku og að austan vatnsins langleiðina fram með Arnarfelli að norðan.
Jarðfræðingar telja að ísöld hafi lokið hér á landi fyrir 9 til 10 þúsundum ára og þá er miðað við, að jöklar hafi ekki verið meiri um sig en þeir eru nú, jafnvel minni eins og ýmislegt bendir til. Einnig álíta jarðfræðingar að hraunin, sem runnu ofan í Þingvalladalinn frá Skjaldbreið, séu sjö til átta þúsund ára gömul.
Þegar jarðsigið varð í Þingvalladalnum og gjárnar mynduðust, hefur efri gjábarmur Almannagjár og hraunið þar fyrir ofan, sigið eitthvað, eða nógu mikið til þess að ár og lækir hafa fengið nægan rennslishalla fram á brún gjáarinnar. Það hefur auðvitað tekið langan tíma að bera sand og möl fram á hraunið, svo að þau frændsystkinin Öxará og Súlnalækirnir, kæmust leiðar sinnar niður í Almannagjá, en iðnin hefur verið ótakmörkuð, enda sýna verkin merkið.

Þingvellir – Öxarárfoss.

Eftir að Öxará var farin að renna fram af brún Almannagjár, hefur hún runnið austur í Stekkjargjá og niður í gegnum skarðið á neðri gjábarminum, vestan við Furulundinn. Þarna hafði áin mikið verk að vinna að fylla upp gjár og sprungur og síðan að skapa frægustu velli á landi hér: Þingvelli. Öxará gerði meira, hún hlóð upp mikið landsvæði fyrir framan núverandi ósa sína með framburði sínum.
Ketilbjörn gamli, sem nam Grímsnes að hluta og Laugardal, var fyrsta vetur sinn hér á landi hjá Þórði skeggja, tengdaföður sínum á Skeggjastöðum í Mosfellssveit. Vorið eftir fór hann austur yfir Mosfellsheiði og gerði sér skála þar sem þeir höfðu náttból og kölluðu þar að Skálabrekku.

Öxará – ný og gamli árfarvegurinn neðan Brúsastaða.

„En er þeir váru þaðan skammt farnir, þá kómu þeir á árís og hjuggu á vök ok feldu í öxi sína og kölluðu hana af því Öxará. Sú á var síðan veitt í Almannagjá ok fellr nú eftir Þingvelli.“ Þessi tilvitnun er tekin upp úr 1. bindi Sturlungu, sem Guðni Jónsson bjó til prentunar, Haukdælaþætti eftir Ara fróða og Ari hefur þetta eftir Teiti Ísleifssyni í Haukadal, eins og hann orðar þetta: „Svá segir Teitr.“

Þingvellir – Almannagjá.

Sumarið 1789 urðu miklir jarðskjálftar á Suðurlandsundirlendinu og einnig á Þingvallasvæðinu. Sveinn Pálsson læknir og náttúrufræðingur, sem var á ferð þar skömmu eftir jarðskjálftana, hefur það eftir prestinum á Þingvöllum, að jarðsigið á milli Almannagjár og Hrafnagjár hafi verið rúm alin. Þá fór megin hluti flatlendisins framan við Þingvelli, sem fyrr er á minnst, undir vatn. Landsigið varð ekki aðeins á Þingvöllum, heldur á allri strandlengjunni á milli gjánna.
Oftast hafa gamlar sagnir eða munnmæli, sem geymst hafa með kynslóðum, einhvern sannleik að geyma. Svo mun það vera með frásögn Ara fróða í Haukdælaþætti um breytingu fornmanna á rennsli Öxarár. Ég þykist vera búinn að færa rök fyrir því hér að framan, að Öxará hefur verið búin að renna niður á Þingvelli um árþúsundir og þar hefur hún runnið út úr Stekkjagjá niður á vellina, þegar Alþingi var valinn þar staður.

Þingvellir – minjar.

Ekki er undarlegt þótt Grímur Geitskór veldi þennan stað til þinghalds, sérstaklega ef hann hefur komið þar í góðu veðri. Gjárnar stórkostlegt náttúruundur, Hallinn og hraunið eflaust kjarri vaxið beggja vegna vallanna og áin liðaðist lygn og tær eftir þeim. Góð aðstaða fyrir fjölda hrossa á undirlendinu meðfram ósum Öxarár, þar sem vatnið og Almannagjá hélt að þeim að mestu á þrjá vegu, Hestagjá, Stekkjargjá og Hvannagjá allar vallgrónar og tvær þeirra með rennandi vatni.

Þórhallastaðir

Ölkofri – loftmynd.

„Þórhallr hét maðr. Hann bjó í Bláskógum á Þórhallastöðum“. Þannig er upphaf Ölkofrasögu. Guðni Jónsson, prófessor segir í formála fyrir sögunni, að álitið sé að sagan gerist nokkru eftir aldamótin 1000, og mun vera rituð fyrir miðja 13. öld. Hann var talinn vel fjáreigandi og hagur á tré og járn. Hann gerði öl og seldi það á þingum og varð brátt málkunnugur höfðing[j]um, sem keyptu mest af mungát.

Ölkofri – Gamlistekkur.

Hann var heldur við aldur þegar sagan gerðist. „Oftlega var það siðr hans at hafa kofra á höfði ok jafnan á þingum, en af því at hann var maðr ekki nafnf[r]ægr, þá gáfu þingmenn honum þat nafn, er við hann festist, at þeir kölluðu hann Ölkofra.

Þat varð til tíðenda eitt haust, at Ölkofri fór í skóg þann, er hann átti, ok ætlaði at brenna kol, sem hann gerði. Skógur sá var upp frá Hrafnabjörgum ok austr frá Lönguhlíð. Hann dvaldist þar nökkura daga ok gerði til kola ok brenndi síðan viðinn ok vakði um nótt yfir gröfunum. En er á leið nóttina, þá sofnaði hann, en eldr kom upp í gröfunum ok hljóp í limit hjá, ok logaði þat brátt. Því næst hljóp eldr í skóginn.
Tók hann þá at brenna. Þá gerist á vindr hvass.

Þórhallsstaðir.

Nú vaknaði Ölkofri ok varð því feginn, at hann gæti sér forðat. Eldrinn hljóp í skóginn. Brann sá skógr fyrst allr, er Ölkofri átti, en síðan hljóp eldr í þá skóga, er þar voru næstir ok brunnu skógar víða um hraunið. Er þar nú kallat á Sviðningi. Þar brann skógr sá, er kallaður var Goðaskógr. Hann áttu sex goðar. Einn var Snorri goði, annar Guðmundr Eyjólfsson, þriðji Skafti lögsögumaðr, fjórði Þorkell Geitisson, fimmti Eyjólfr, sonr Þórðar Gellis, sétti Þorkell trefill Rauða-Bjarnarson. Þeir höfðu keypt skóga þá til þess at hafa til nytja sér á þingi.“

Þórhallsstaðir – fjárhús.

Mín skoðun er sú, að Þórhallastaðir, sem líklega hafa verið fyrsta bændabýlið, sem byggt hafi verið í lághrauninu, hafi verið þar sem Jarðabók Árna og Páls segir, að kotið Ölkofra hafi staðið, og að síðar hafi þar verið hafður stekkur frá Skógarkoti. Það er vitað, að bæði í Þingvallasveit og yfirleitt um allt land, byggðust upp smábýli í góðærum, því þá fjölgaði fólki ört, en féllu svo úr ábúð, þegar tíðarfar fór að versna og plágur gengu yfir landið. Mér þykir líklegt, að Skógarkot hafi byggst á slíkum góðæristímum og ábúð þar einhverra hluta vegna haldist, en Þórhallastaðir fallið úr ábúð.

Þingvellir – brunnur Ölkofra.

Í suðaustur frá Skógarkoti, þar sem kotið Ölkofra var og síðar stekkur, er langur og nokkuð hár klapparhryggur, sem skýlt hefur bænum fyrir norðanátt. Vestast á þessum klapparhrygg er hár hóll, sem Ölkofrahóll heitir. Í klapparhryggnum austan við hólinn er mjög djúp laut, Ölkofradalur. Í vesturenda lautarinnar er tjörn, sem sjaldan þraut, nema í langvarandi sumarþurrkum eða í vetrarhörkum. Í túninu sunnan við klapparhrygginn er brunnur, sem ég hef aldrei komið að vatnslausum. Framan nefnd örnefni benda eindregið til þess að þarna hafi bær Ölkofra verið, Þórhallastaðir.

Böðvarshóll

Þingvellir – kort.

Böðvarshóll er örnefni á háum klapparhól skammt fyrir austan Vellankötlu vinstra megin við veginn, sem liggur austur yfir Gjábakkastíg á Hrafnagjá og var hann fyrsta bílfæra leiðin milli Þingvallasveitar og Laugardals. Þar er talið að byggt hafi verið býli á sextándu eða sautjándu öld og hafi fengið nafn af þeim, sem byggði það, en fallið fljótlega úr ábúð þar á eftir. Þó kom þangað árið 1711 maður að nafni Sæfinnur. Enga kú hafði hann með sér og dó þar eftir hálfs árs veru. Þessar upplýsingar er að finna í Jarðabókinni frá 1711.
[Böðvarshóls er sjaldan getið á kortum, enda sést þar lítið fyrir tóftum.]

Litla-Hrauntún

Litla-Hrauntún við Biskupsgötu.

Litla-Hrauntún er gamalt eyðibýli, sem var skammt austan Víðivalla við gömlu leiðina frá Ármannsfelli um Prestastíg og suður yfir Hrafnabjargarháls.
Eftir að Þjóðgarðsgirðingin var færð lengra austur á hraunið, lenti Litla-Hrauntún innan hennar? [Hafa ber í huga að Prestastígur hefur aldrei farið inn fyrir nefnda girðingu.]
Það eru engar skráðar heimildir til um byggðasögu þess, en Jarðabók Árna og Páls skýrir frá því eftir frásögn þá lifandi manna, að fyrir pláguna miklu hafi þar bændabýli verið, en farið þá í eyði og ekki byggst aftur.

Hrafnabjörg

Hrafnabjörg; bærinn.

Bærinn Hrafnabjörg er talinn hafa verið í hrauninu í norðvestur frá samnefndu fjalli við Prestastígsleiðina, sem áður er á minnst. Ármannssaga segir frá þessu býli og fleirum á Skjaldbreiðar- og Tindaskagahraunum og ábúendum þeirra.
Á Hrafnabjörgum bjó Hallketill, sem áður bjó að Hólum í Laugardal, en seldi jörð sína vegna of mikils nábýlis.
Í Jarðabók Árna og Páls er skráð, að á bænum Hrafnabjörgum hafi verið hálfkirkja eða þriðjungskirkja. Síðan segir, „sagt er að fyrir pláguna stóru hafi í allri Þingvallasveit verið 50 býli, og að Hrafnabjörg hafi þá staðið í miðri sveit.“ Þessi tala, 50 býli, getur ekki verið rétt, ef átt er við sveitarfélagið, en ef þeir meina kirkjusóknina, þá gæti talan 50 staðist en alls ekki orðin, „í miðri sveit.“

Reyðartún

Þingvellir – kort.

Reyðartún er talið hafa verið í svonefndum Bjargarbás, sem myndast á milli Hrafnabjargar og Tröllatinds, eða með nánari skýringu við suðvesturbrún Tindaskagaheiðar.

Ólafsvellir
Ólafsvellir er talinn hafa verið í Klukkuskarði, sem er á milli Tindaskaga og Skjaldbreiðar. Í Ármannssögu er ekki minnst á þetta bændabýli, en í sveitalýsingu Árnessýslu frá 1840, segir séra Björn Pálsson, þá prestur á Þingvöllum, að samkvæmt munnmælum, sem þá lifðu, hafi þar verið bændabýli til forna.

Eiríksstaðir
Jarðabók Árna og Páls telur, að Eiríksstaðir hafi verið miðsvæðis á Skjaldbreiðarhrauni, mitt á milli Skjaldbreiðar og Mjóufjalla og eiga þá við Gatfell, sem er innsti hluti Innra-Mjóafells og þar tengt Lágafelli. Gatfell er hæst og innst þessa fjallaklasa og ber nafn sitt af gati, sem er á kletti upp í fellinu og sézt vel, þegar farið er með því að austan.

Grímsstaðir

Grímastaðir.

Í Harðar sögu og Hólmverja, sem talin [er að] hafi gerzt á síðari hluta tíundu aldar, segir um Grímkel Bjarnason Gullbera á Gullberastöðum í syðri Reykjadal (Lundareykjadal). „Grímkell bjó fyrst suðr at Fjöllum skammt frá Ölfusvatni. Þar er nú kallat á Grímkelsstöðum og eru nú sauðahús.“ Grímkell flutti bú sitt eftir dauða konu sinnar til Ölfusvatns, því honum þóttu þar betri landkostir.
Þingvallavatn hét í upphafi Ölfusvatn og bær Grímkels eftir því. Eftir að Alþingi var stofnað, breyttist nafnið á vatninu og var kallað Þingvallavatn.

Grímastaðir.

Grímsstaðir er gamalt eyðibýli við gildrag með litlum læk, undir brekkunum, sem ná frá Svartagili og út á móts við Brúsastaði. Bærinn var við þriðja gilið, sem skera brekkurnar ef talið er austan frá. Austasta gilið heitir Sláttugil, miðgilið Hrútagil og það vestasta Grímsgil.
Grímkell bjó fyrstu búskaparár sín „suðr at Fjöllum skammt frá Ölfusvatni.“ Er þetta ekki ein og sama jörðin? þar sem Grímkell hóf búskap og síðar Grímur inn litli. Þótt báðir hafi kennt býlið við sig. Úr því verður víst aldrei skorið, en er ekki ólíkleg ágizkun.

Bárukot

Bárukot.

Bárukot er eyðibýli austan Leiralæksins við hraunbrúnina niður af vesturhorni Biskupsbrekkna. Í Jarðabók Árna og Páls er talið, að það sé sama býlið og Grímsstaðir, en hafi verið flutt þangað niður eftir vegna betra túnstæðis. Þetta býli, Bárukot var fyrst byggt 1686 og þar var búið í átta ár eða til 1694.
[Tóftir Bárukots sjást enn mjög vel, ef vel er að gáð.]

Múlakot

Múlakot

Vestan undir fellarananum eða múlanum, sem gengur suðvestur úr Ármannsfelli og myndar Bolabás að vestanverðu, er gamalt eyðibýli (rétt fyrir ofan skeiðvöllinn við Skógarhóla). Þegar Jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalíns er skráð árið 1711, telja upplýsingamenn þeirra, að þarna hafi verið búið í eitt ár, svo þeir viti, en oft hafi verið þar beitarhús frá Svartagili. Frá þessum stað hefur verið fagurt útsýni suður og vestur yfir sveitina. Skógar hafa verið í öllum hlíðum og ásum, enda sýnir það kjarr sem enn er á þessu svæði, að skilyrði fyrir skóga eru þar góð.
Ekki þætti mér þetta ólíklegur staður fyrir fyrstu byggð Ármanns. Gilið fyrir norðan Skógarhólana og nær upp í Skál heitir Ármannsgil.

Þingvellir

Þingvallakirkja og nágrenni – herforingjaráðskort 1910.

„Hjer er kirkjustaður og beneficium. Jarðardýrleiki er óviss.
Ábúandinn er staðarhaldarinn Sr. Jón Halldórsson. Landskuld er engin. Kvikfénaður vii kýr heima (en vi í fóðrum og iii veturgamlar kvígur kefldar, item iii kálfar), lxxxiiii ær, xxxvii sauðir gamlir, xvii þrevetrir, xxi tvævetrir, lxi veturgamalt gelt og gimbrar, lx lömb, vii hestar, ii folar þrevetrir, ii tvævetrir, i veturgamall, vii hross, ii unghryssi, v fyl. Fóðrast kunna vi kýr á heyjum.
Afrjett hefur staðurinn átt á Skjaldbreiðarhrauni, en hefur ekki brúkaður verið yfir 40 ár, lætur nú presturinn brúka fyrir afrjett Ármannsfell, Kvíindisfell og Gagnheiði. Fjallhagar eru svo að kalla óþrjótandi. Útigangur á vetur er hjer hinn allra bezti og nærri að kalla óbilandi, og er hjer engum kvikpeníngi fóður ætlað, nema kúm og nautum alleina.

Þingvellir 1906 – Ásgrímur Jónsson.

Skóg á staðurinn bæði mikinn og góðan, en mjög svo er skógurinn til skemda höggvinn og eyddur. Þeir, sem skóginn kaupa í staðarskógnum, eiga að gefa v álnir fyrir hvern kolahest, og svo eins fyrir raftvið svo mikinn sem lagður er á einn hest. 5 tunnur kola segja þeir að gangi á hest. Silungsveiði í Þingvallavatni er bæði góð og mikil, og svo líka nokkur í Öxará.

Eins og sézt á þessari skýrslu úr Jarðabókinni, er fóður til sem duga myndi handa 6 kúm. Það hafa ekki verið sex kýr á heygjöf heldur er þetta viðmiðun á heyforðanum, sem til var. Þurft hefur að minnsta kosti einn hest brúkunarhæfan, og eitthvað hefur lömbum verið ætlað í aftökum. Þau lifðu ekki á hrísinu eingöngu, þau urðu að hafa hey með.

Þingvellir – kort.

Það er stórmerkilegt að nokkur skógarhrísla skuli vera til í Þingvallahrauni, eftir þá meðferð sem skógarnir hafa fengið í gegnum aldirnar. Þeir voru höggnir, brenndir og beittir og ekki aðeins af Hraunjörðunum, heldur sóttu allir bændur sveitarinnar eldivið í skóginn eftir þörfum, og mér er kunnugt um, að utansveitarmenn fengu að brenna skóg til kola, og að afla sér raftviðar til húsagerðar.
Fyrr á öldum á meðan skógarnir voru ekki uppurnir, var meira lagt upp úr því að hafa nautgripi, sem bústofn, en sauðfé. Nautgripir þoldu betur skógarbeit en sauðfé.“ – Pétur Jóhannsson, Skógarkoti.

Heimild:
-Pétur J. Jóhannsson. (e.d.). Þingvallaþankar og lýsing eyðibýla. Örnefnastofnun Íslands.

Skrár

Hólavallakirkjugarður – skilti

Í Hólavallakirkjugarði eru fjögur skilti. Á þeim má m.a. lesa eftirfarandi:

Velkomin í Hólavallagarð

Hólavallagarður – leiði Guðrúnar Oddsdóttur. Guðrún var því fyrsta manneskjan sem ver jarðsett í kirkjugarðinum, og er þar af leiðandi vökukona hans.

„Hólavallagarður var vígður árið 1838 og vökuaður hans er Guðrún Oddsdóttir, sýslumannsfrú, sem lést 11. nóv. 1938.

Garðurinn er einn elsti og sögufrægasti kirkjugarður Íslands og hér hvíla margir af merkustu Íslendingum sögunnar. Garðurinn er ætlaður öllum, óháð trúarbrögðum.

Kirkjugarðurinn var friðlýstur í júní árið 1925.

Friðlýsing
Hólavallakirkjugarður var friðlýstur 2025. Friðlýsingin tekur til Hólavallagarðs í heild; veggjar umhverfis garðinn, heildarskipulags hans, klukknaports, minningarmarka og ásýndar garðsins.

Hólavallagarður er meðal merkustu kirkjugarða landsins og hefur mikið menningar-, sögu- og náttúrufarlegt gildi. Skráð byggingarár hans er 1838 og var garðurinn síðar stækkaður í nokkrum áföngum. Þróun hans endurspeglar því með einstökum hætti skipulagssögu og uppbyggingu íslenskra kirkjugarða á 19. og 20. öld, meðal annars í skipulagi grafa og gatna á milli grafaraða.

Hólavallagarður – skilti.

Í garðinum hefur varðveist eitt merkasta og heillegasta safn minningarmarka á Íslandi. Minningarmörkin hafa mikið gildi fyrir listasögu, táknfræði og þróun ólíkra stílgerða. Garðurinn er um þrís hektarar að stærð og þar er fjölbreyttur gróður, bæði blóm og tré auk fágætra mosa- og sveppategunda. Gróðurinn og minningarmörkin mynda saman sérstætt umhverfi sem geymir mikilvægar heimildir um sögu Reykjavíkur.

Friðlýsingin hefur ekki áhrif á daglega umhirðu eða rekstur Hólavallagarðs. Markmið friðlýsingarinnar er að tryggja að sérkenni, menningarminjar og ásýnd garðsins varðveitist til framtíðar.

Hólavallagarður var umhverfisverndað svæði í aðalskipulagi Reykjavíkur 2004-2024, meðal annars vegna sérstakrar gróðurfjölbreytni, en í garðinum er að finna yfir 200 plöntutegundir.

Færeysku reitirnir og franski reiturinn

Hólavallagarður – reitur franskra sjómanna.

Stærsti samfelldi reiturinn í Hólavallagarði er Franski reiturinn. Eftir því sem frönskum skipum fjölgaði hér við lans var farið að helga sérstakan reit þeim frönsku sjómönnum sem ekki áttu afturkvæmt. Fyrst er getið greftrunar í reitinn árið 1864 en síðast mun hafa verið grafið í hann árið 1922.

Árið 1963 reisti ríkisstjórn íslands minnisvarða á reitnum um hina frönsku sjómenn. Á dranganum er tilvitnun í bók Pierre Loti, Pecheur d’islande (Á Íslandsmiðum í þýðingu Páls Sveinssonar), á frönsku og íslensku.

Hólavallagarður – minnismerki um áhöfn Anna av Toftum.

Í Hólavallagarði eru tveir reitir þar sem hvílir hluti áhafna færeyskra skipa. Í öðrum hvíla fjórtán af sautján manna áhöfn kúttersins Anna av Toftum sem fórst úti fyrir Grindavík þann 5. apríl 1924 og í honum eru jarðsettir sjö menn úr áhöfn færeysku skútunnar Acorn frá Klakksvík sem fórust er eldur kom upp um borð þann 20. mars 1928.

Líkhúsið og klukknaportið

Hólavallagarður – klukknaportið.

Á árunum 1830-1851 stóð líkhús í Hólavallagarði. Gamla líkhúsið mun hafa verið reist árið 1838 eða stuttu þar á eftir. Á meðan á stækkun Dómkirkjunnar stóð árin 1847-1848 var líkhúsið notað sem kirkja Reykvíkinga. Veturinn 1950-1951 var það tekið ofan enda mjög farið að láta á sjá eftir að hafa staðið í um 110 ár án nauðsynlegs viðhalds. Það hafði þó verið klætt bárujárni fyrr á öldinni. Saga líkhússins var þó ekki öll. Það var flutt í Fossvog, reist að nýju og lengi notað sem geymsla. Þar mun líkhúsið hafa staðið fram á sjöunda áratuginn þegar það var talið ónýtt með öllu og rifið.

Hólavallagarður – líkhúsið.

Klukknaportið, sem stendur í miðju elsta hluta garðsins, var reist snemma árs 1951 á grunni líkhússins og er teiknað af Guðjóni Samúelssyni húsameistara ríkisins. Blómareiturinn kringum Klukknaportið markar grunn þess og er klukkan í portinu sú sama og hékk í turni líkhússins. Hún var erlend og líklega gömul skipsklukka en ýmis ummerki á henni benda til að upphaflega hafi húnverið kirkjuklukka. Aðsiða var fyrr á tíð að klukkunni væri hringt þegar jarðað var í garðinum en sá siður er nú aflagður og hefyr klukkunni ekki verið hringt í áraraðir.

Melshús

Í þeim hluta garðsins sem farið var að grafa í um 1903 sóð áður Melshús.

Hólavallagarður – skilti.

Melshúsabæirnir voru raunar þrír. Tveir voru sambyggðir og vissi framhlið þeirra til austurs. Þriðji bærinn var ögn vestar og sneri framhlið hans til vesturs.
Sú saga hefur verið sögð að Bjarni Matthíasson dómhringjari sem bjó í Melshúsum hafi valið sér legstað þar sem rúm hans hafi staðið í bænum.“

Margan meiri fróðleik um Hólavallagarð er að finna á skiltunum, ýmsu merkilegu hefði mátt við bæta og öðru miður merkilegu sleppa.

Annars er ganga um garðinn ávallt þess virði, enda margt merkilega sögulegt þar að finna, ef vel er að gáð.

Hólavallagaraður – Jóhann Páll Jóhannsson, umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra, staðfestir friðlýsingu vegna Hólavallagarðs við Suðurgötu.

Skrár

Selvogsgata – forna þjóðleiðin

Í Morgunblaðinu 18. sept. 1995 fjallar Bolli Kjartansson um „Selvogsgötu – fornu þjóðleiðina“:

Selvogsgata, Hlíðarvegur og Stakkavíkurgata.

„Víða um land eru glögg merki um gamlar þjóðleiðir milli byggða. Dæmi um slíka leið í nágrenni þéttbýlisins á höfuðborgarsvæðinu er Selvogsgata. Nánar tiltekið er það leiðin milli Hafnarfjarðar og Selvogs í Árnessýslu. Þessi leið var skemmsta leið um 30 km frá fjörunni í Hafnarfirði og til strandar í Selvogi. Mun hér lýst leiðinni frá Kaldárseli og Valahnúkum og í Selvog.

1. áfangi: Kaldársel – Grindaskörð
Hér er miðað við að hefja gönguna við Kaldársel ofan Hafnarfjarðar og ganga norður fyrir Valahnúka. Þegar komið er vel austur fyrir Valahnúka liggur gatan um úfin hraun sem m.a. eru komin úr Grindaskörðum. Á þessari leið yfir hraunin í stefnu á Grindaskörð eru vörður við veginn, sem lagfærðar hafa verið eða endurhlaðnar fyrir nokkrum árum. Nú er Helgafell á hægri hönd en Húsfell á vinstri. Eftir klukkustundar gang frá Kaldárseli er komið á helluhraun og þar er gatan glögg.

Selvogsgatan gengin – FERLIRsfélagar á ferð.

Stefnan er í vestasta skarð Grindaskarða [Kerlingarskarð] sem er um það bil 5 suðaustur og er Selvogsgata alla leið í Selvog nokkurn veginn gengin í þá stefnu.
Forfeður okkar voru glöggir á beinustu og auðveldustu leið milli byggða. Þegar komið er upp í Grindaskörð er gott að líta yfir farinn veg og héðan er góð yfirsýn yfir innnesin og til Esju og Akrafjalls. Þennan áfanga frá Kaldárseli og í Grindaskörð má auðveldlega ganga á 2-3 klst.

2. Áfangi: Grindaskörð — Hvalskarð

Hvalskarð.

Í Grindaskörðum eru eldvörp á alla vegu. Úr Miðbollum hafa runnið hraun eftir landnám og náð í sjó fram milli Straumsvíkur og Hvaleyrarholts. Þegar horft er úr Grindaskörðum í stefnu á Selvog blasir Hvalskarð við. Þangað eru um 4—5 km og liggur Selvogsgata milli hrauns og hlíðar eins og víða á fornum þjóðleiðum.
Úr Grindaskörðum hallar nokkuð niður í sigdal þar sem Heiðin há er á vinstri hönd en hraunbreiða þekur sigdalinn. Þegar komið er niður í sigdalinn austan hraunbreiðunnar er komið að fallegri eldborg er ber nafnið Kóngsfell. Við Kóngsfell skiptu fjallkóngar úr Selvogi í leitir og þar af nafnið. Við Kóngsfell er kjörið að draga upp nestið og setjast niður smástund.
Hér er Selvogsgatan hálfnuð, þ.e. öll leiðin frá Hafnarfirði í Selvog. Héðan er um klukkustundar ganga í Hvalskarð og leiðin auðrötuð milli hrauns og hlíðar.

3. áfangi: Hvalskarð – Katlabrekkur

Varða við Katlabrekkur ofan Strandardals.

Þessi áfangi er um 7 km og fer nú að halla undan fæti. Hér er Selvogsgatan nokkuð óglögg og vörður margar hálffallnar. Neðar verður leiðin aftur greinilegri og verður nokkur lækkun er kemur í Katlabrekkur vestan Urðarfells og stutt leið niður á láglendið í Selvogi.

4. áfangi: Katlabrekkur – Hlíð/Strandarhæð
Síðasti áfanginn eftir að komið er ofan af fjallinu er annaðhvort vestur með hlíðinni eða Hlíðarvatni og bænum Hlíð er þar stóð eða ganga í suður í stefnu á Vörðufell.

Selvogsgata/Kerlingarskarðsvegur.

Vörðufell er lág hæð, þar sem Selvogsmenn réttuðu og smalar hlóðu þar vörður ef þeir fundu ekki gripi sína. Brást þá ekki að gripirnir fundust. Hér er því gott að rifja upp sögur af séra Eiríki í Vogsósum, en héðan sést til Vogsósa við ósa Hlíðarvatns. Héðan sést einnig til Eiríksvörðu á Svörtubjörgum. Selvogsheiði er í austri héðan og Hnúkar tróna þar efst á heiðinni.
Á þessum slóðum eru margir hraunhellar og sumir notaðir af Selvogsmönnum sem fjárhellar.

Gengið um Selvogsgötu – björgunarskýlið.

Hér hefur stuttlega verið lýst Selvogsgötu frá Kaldárseli og í Selvog. Algengast er þó að ganga frá björgunarskýlinu neðan við Grindaskörð og í Selvog og er það um 6 klst. ganga á góðum degi.
Þessa leið er gott að ganga vor, sumar og haust.“ -Bolli Kjartansson

Hafa ber í huga að Selvogsgatan skiptist neðan við björgunaskýlið; annars vegar í Selvogsgötu um Grindarskörð skammt austar og hins vegar í Hlíðarveg um Kerlingarskarð vestar. Selvogsgatan að sunnanverðu endar í Selvogi, en Hlíðarvegurinn endar ofan við Hlíðarvatn.

Heimild:
-Morgunblaðið 18. sept. 1995, Selvogsgata – forna þjóðleiðin, bls. 29.

Selvogsgata (Suðurferðavegur), Hlíðargata og Stakkavíkurgata/-Selsstígur.

Skrár

Ketilsstígur og aðrar leiðir frá Hafnarfirði til Krýsuvíkur – Ólafur Þorvaldsson

Í Árbók Hins íslenska fornleifafélags 1943 fjallar Ólafur Þorvaldsson um „Fornar slóðir milli Krýsuvíkur og Hafnarfjarðar„, þ.á.m.a. Ketilsstíg:

„Ég ætla nú að lýsa að nokkru vegum, götum og stígum, sem liggja milli Hafnarfjarðar og Krýsuvíkur og oftast voru farnir. Að sjálfsögðu sleppi ég hér þeim nýja Krýsuvíkurvegi, sem nú er að mestu fullger. Þó á hann þegar nokkra sögu, en hún er annars eðlis og skal ekki rakin hér.

Undirhlíðavegur

Krýsuvík – gamlar götur (ÓÞ).

Fyrst skal hér lýst þeim vegi, sem mest var farinn og aðallega, þegar farið var með hesta. Vegur sá var tekinn úr Hafnarfirði öðru hvoru megin Hamarskotshamars, upp yfir Öldur, þar sem nú er kirkjugarður Hafnfirðinga, upp í Lækjarbotna, með Gráhelluhrauni sunnanverðu, upp að Gjám, sem er hraunbelti frá því móts við Fremstahöfða, upp í Kaldársel. Þar var venjulega aðeins staldrað við, hestar látnir drekka, þegar farið var yfir ána, því að oftast var ekki um annað vatn að ræða, fyrr en til Krýsuvíkur var komið.
Frá Kaldárseli lá leiðin yfir smáhraunbelti, unz komið var að Undirhlíðum. Lá vegurinn suður með þeim, víða allsæmilegur, moldar- og melgötur. Vegurinn liggur yfir eitt hraunhaft, norðarlega með Undirhlíðum, kringum eldvörp þau, sem Ker heita, og hefur hraun streymt þar upp undan hlíðinni á vinstri hönd, þegar suður er farið.
Syðst með Undirhlíðum, eða nokkru sunnar en Stórihríshvammur, er farið yfir mel úr rauðu gjalli, og heitir sá melur Vatnsskarðsháls, þaðan er stutt í Vatnsskarð, þar sem hinn nýi vegur liggur nú úr hrauninu upp á hálsinn. Í Vatnsskarði var talin hálfnuð leiðin milli Hafnarfjarðar og Krýsuvíkur. Venjulega var áð þar snöggvast, lagað á hestunum, gert að, sem kallað var, stundum kippt ofan, einkum ef lest var ekki þung.

Fornar þjóðleiðir millum Hafnarfjarðar og Krýsuvíkur.

Þegar lagt er upp úr Vatnsskarði, taka við hinir svonefndu Hálsar, réttu nafni Sveifluháls, og má segja, að suður með hálsinum sé góður vegur. Sem næst þriggja stundarfjórðunga lestagang frá Vatnsskarði skerst dálítil melalda fram úr hálsinum, og heitir þar Norðlingaháls. Nokkru þar sunnar sjást í hálsinum leifar af brennisteinshverum, og heitir það svæði Köldunámur. Þar litlu sunnar tekur við stór grasflöt, sem Hofmannaflöt heitir. Við suðurenda hennar rís upp úr hálsinum hæsti tindur Sveifluháls, sem Miðdagshnjúkur heitir.

Sveifluháls – örnefni.

Veit ég ekki, hvernig það nafn er til orðið, — en gamalt er það. Ef um dagsmörk er að ræða í því sambandi, getur það ekki komið frá Krýsuvík. Fremur gæti það átt við frá Hvaleyri eða Ási eða annars staðar í grennd Hafnarfjarðar. Þegar Hofmannaflöt sleppir, er skammt ófarið að Ketilsstíg, þar sem vegurinn liggur upp yfir hálsinn. Stór steinn er á hægri hönd og á honum dálítil varða, og er það leiðarmerki um það, að þeir, sem til Krýsuvíkur ætluðu, tækju stíginn upp í hálsinn, en héldu ekki lengra suður með, því að sá vegur lá til Vigdísarvalla og enda alla leið suður fyrir háls, og er syðsti útvörður þessa langa og tindótta háls, fagurt, keilulagað fell, — Mælifell.

Ketilsstígur norðan Ketils.

Þegar Ketilsstígur er tekinn, liggur vegurinn fyrst upp allbratt klettahögg, en þegar upp á það er komið, liggur Ketillinn svo að segja fyrir fótum manns. Ketillinn er kringlóttur, djúpur dalur eða skálinn og ofan í hálsinn. Grasflöt er í botni Ketilsins, sem er svo djúpur, að botn hans mun vera jafn undirlendinu fyrir neðan Hálsinn.

Ketillinn. Fíflvallafjall , Grænadyngja og Hrútafell fjær

Vestur- og norðvesturbrún Ketilsins er þunnur móbergshringur, en norður-, austur- og suðurhliðar eru hálsinn sjálfur upp á brún, og er hæð hans þar um 350 m. Ketilsstígur liggur því í fullan hálfhring um Ketilinn, hærra og hærra, þar til á brún kemur. Láta mun nærri, að verið sé 30—4 5 mín. upp stíginn með lest, enda sama þótt lausir hestar væru, því að flestir teymdu hesta sína upp stíginn.

Ketilsstígur

Ketilsstígur er tvímælalaust erfiðasti kaflinn á þessari hér umræddu leið. Slæmt þótti, ef laga þurfti á hestum í stígnum, og búast mátti við, ef baggi hrökk af klakk, hvort heldur var á uppleið eða ofan, að hann þá, ef svo var lagaður, ylti langt niður, því að utan stígsins, sem heita má snarbrattur, eru mest sléttar skriður ofan í Ketilbotn. Ketilsstígur er mjög erfiður klyfjahestum og sízt betri niður að fara en upp. Þegar upp á brún kemur, sést, að hálsinn er klofinn nokkuð langt norður, allt norður að Miðdagshnjúk, og eru í þeirri klauf sanddalir, sem Folaldadalir heita. Af vestari brún hálsins liggur vegurinn spölkorn eftir sléttum mel til suðausturs, og blasir þar við hæsta nípa á austurbrún hálsins og heitir Arnarnípa. Litlu sunnar er komið að dálitlu stöðuvatni, sem Arnarvatn heitir. Eftir það fer að halla niður af hálsinum að sunnan, og er nú ekki eins bratt og að vestan, þar til komið er fram á síðari brekkuna, sem er brött, en stutt. Þegar brekkunni sleppir, er komið í grashvamm, sem Seltún heitir.

Ketilsstígur.

[Framangreind lýsing er verulega ýkt. Ekkert snarbretti er á þessari leið og er hún mjög auðveld göngufólki upp á hálsinn.]
Allur er hálsinn uppi, norðan vegar, gróðurlaus, en sunnan vegar er sæmilegur gróður. Allhár og umfangsmikill hnjúkur er sunnan vegarins, þegar austur af er farið, og heitir sá Hattur. Víðsýnt er af vesturbrún Sveifluháls, þaðan sér yfir allan Faxaflóa, allt til Snæfellsness, en af austurbrún blasir Atlantshafið við, sunnan Reykjaness.

Arnarvatn við Ketilsstíg.

Þegar í Seltún kemur, er talið, að komið sé til Krýsuvíkur, þó er um einnar stundar lestagangur heim að Krýsuvík. Í Seltúni eru nokkrir leirhverir, og kraumar í sumum græn leðja, aðrir eru dauðir.
Úr Seltúnshvamminum er farið yfir alldjúpt gil, Selgil. Á sumrum seytlar þar vatn í botni, en á vetrum getur það orðið ófært með hesta sökum fannar, sem í það skeflir, þar eð gilið er djúpt og krappt.
Sunnan gilsins er Seltúnsbarð, og stóðu þar fram yfir aldamót síðustu tvö allstór timburhús, sem enskt félag, er rak brennisteinsnám þar og í Brennisteinsfjöllum á síðari hluta nítjándu aldar, reisti þar.

Brennisteinsnámuvinnslusvæðið við Seltún.

Nú eru þessi hús löngu horfin. Af Seltúnsbarði er haldið yfir svonefnda Vaðla. Eftir það taka við melar, og liggur vegurinn þar á vesturbakka Grænavatns. Nokkru norðvestar er Gestsstaðavatn, umlukt háum melum, og sést ekki af veginum. Þegar Grænavatni sleppir, er örstuttur spölur suður á móts við Nýjabæina, Stóri-Nýibær til vinstri, Litli-Nýibær til hægri, og þar með komið í Krýsuvíkurhverfi. Milli Nýjabæjanna og heimajarðarinnar Krýsuvíkur er um 12 mín. gangur. Tún heimajarðarinnar liggur sunnan undir og uppi í Bæjarfelli, en bæjarhús, kirkjan og kirkjugarðurinn standa á hól eða hrygg sunnarlega á túninu.

Ketilsstígur.

Hér hefur verið lýst að nokkru aðalveginum milli Krýsuvíkur og Hafnarfjarðar, sem, eins og fyrr segir, var oftast farinn og aðalleið á sumrin, þegar farið var lausríðandi eða með lest, og var þessi leið talin um 8 klst. lestagangur.

Dalaleið ofan Gvendarselshæðar.

Þá mun ég hér að nokkru lýsa tveimur stígum, sem vestar liggja og aðallega voru farnir af gangandi mönnum, svo og ef farið var með fáa hesta að vetrarlagi, bæði af því að þessar leiðir lágu mun beinna við til Hafnarfjarðar eða frá, svo líka eftir því, hvernig snjór lá, ef mikill var. Ef snjó setti niður af austri eða norðaustri, t.d. meðan menn höfðu viðdvöl í kaupstaðnum, var venjulega snjóléttara á þessum leiðum en með Undirhlíðum og Hálsum. Hins vegar gat síðartalda leiðin verið snjóminni, ef mikið snjóaði af suðvestri. Þetta þekktu menn af langri reynslu. Annars voru vetrarferðir fátíðar með hesta milli Krýsuvíkur og Hafnarfjarðar. Þó kom fyrir, að farið var fyrir jólin, aðallega þá með rjúpur til að selja, svo og stöku sinnum á útmánuðum. Venjulega fóru menn vetrarferðir, ef farnar voru, gangandi, og ýmist báru menn þá eða drógu á sleða það, sem með var verið. Stillt var svo til, að tungl væri í vexti og færi og veðurútlit sem ákjósanlegast. Margir voru þá mjög veðurglöggir, og var þar eftir ýmsu að fara, sem löng reynsla, ásamt skarpri eftirtekt kenndi mönnum.

Stórhöfðastígur

Stórhöfðastígur.

Þegar ferðamenn fóru Stórhöfðastíg, var farið frá Hafnarfirði upp hjá Jófríðarstöðum, um hlaðið í Ási, oft gist þar, ef menn t. d. komu frá Reykjavík. Frá Ási var farið suður úr Skarði, yfir Bleiksteinsháls, suður yfir Selhraun, vestan undir Stórhöfða, nokkurn spöl suðaustur með honum, lagt á hraunið frá suðrhorni hans, fyrst um gamalt klappahraun, þar til komið var á nýrra brunabelti, sem á sínum tíma hefur runnið ofan á gamla hraunið.

Stórhöfðastígur, ruddur sunnan Stórhöfða.

Gegnum nýja brunann liggur stígur eða gata, sem enginn veit, hvenær ruddur hefur verið, annars með öllu ófær hestum. Í nýja brunanum, spölkorn austur af stígnum, eru tveir dálitlir blettir eða hólmar, sem bruninn hefur ekki náð að renna yfir. Hólmar þessir heita Snókalönd. Ekki ber þau hærra en umhverfið og sjást því ekki lengra til, og helzt ekki fyrr en að er komið. Hestfær götuslóð liggur norður í Snókalönd, nokkru austar en þar, sem Stórhöfðastígurinn kemur suður úr brunanum.

Snókalönd.

Ekki eru Snókalöndin jafnstór, það vestra nokkru stærra, og slóð á milli. Hvað liggur til grundvallar þessu nafni, veit víst enginn lengur, en á tvennt mætti benda. Í fyrra lagi, að þarna hafi vaxið villihvönn, snókahvönn — geitla. Í öðru lagi, að blettir þessir, sem hafa verið miklu gróðurríkari en umhverfið, hafi fengið nafn sem land af töngum þeim og hornum, sem hinn ójafni brunakantur myndar þarna í grennd, og gæti því þýtt „Krókalönd“. Í orðabók Blöndals segir, að snókur sé angi eða útskiki út frá öðru stærra. Gætu því tangar þeir, sem út úr brunanum ganga, verið stofn að þessu nafni. Þó finnst mér fyrri tilgátan sennilegri. Líkur benda til, að þarna hafi verið nokkur skógur og máske verið gert þar til kola fyrrum.
Gatan út í Snókalöndin bendir á nokkra umferð þangað. Sökum fjarlægðar þessa staðar frá alfaraleið óttast ég, að svo geti farið, að hann gleymist og nafnið týnist, þar sem þeir, er mest fóru þar um og héldu með því við mörgum örnefnum, voru fjármenn og smalar, en þeim fækkar óðum um þessar slóðir sem víðar.

Gata í Snókalönd.

Af þessum örsókum get ég hér þessara litlu hólma með hinu fágæta og fallega nafni. Þess má geta, að gren er í vestara Snókalandinu — Snókalandagren.
Þegar suður úr brunanum kemur, liggur stígurinn upp með suðvesturbrún hans, og fylgir maður brunanum, þar til komið er móts við Vatnsskarð í Undirhlíðum, sem farið er þá að nálgast.

Stórhöfðastígur – Fremstihöfði og Helgafell fjær.

Úr því liggur stígurinn meira til suðurs, þar til komið er að Fjallinu eina. Er það fremur lágt, hrygglaga fjall með klettaborg á suðurenda. Austan undir því liggur stígurinn, og er þá Sandfell á vinstri hönd allnærri. Er nú stutt þar til komið er á Undirhlíðaveginn, skammt suður af Sandfellsklofa.
Stórhöfðastíg fóru stundum lausríðandi menn frá Krýsuvík til Hafnarfjarðar. Fóru þá sem leið lá inn með hálsum, þar sem sú leið er allgóður reiðvegur, þar til kom á móts við, þar sem Stórhöfðastígurinn lá vestur á milli Fjallsins eina og Sandfells. Sá stígur var stundum tekinn, því að við það féll úr mikill krókur, inn með Undirhlíðum um Kaldársel, en hitt bein lína til Hafnarfjarðar. Þó að Stórhöfðastígurinn sé frekar slitróttur, var gott að láta hestinn njóta hægu ferðarinnar, en jafnsnemma komið til Hafnarfjarðar eða fyrr, þrátt fyrir stirðari veg.

Hrauntungustígur

Hrauntungustígur.

Þeir, sem ætluðu sér Hrauntungustíg frá Hafnaríirði til Krýsuvíkur, fóru um Jófríðarstaði að Ási, þaðan um bkarð vestan Ásfjallsaxlar, yfir hraunhaft milli Grísaness og Hamraness, undir vesturenda þess, austur að stórum steini flötum ofan, sem er þar stakur á jafnsléttu. Frá honum er farið suður á gamalt helluhraun um 10 mínútur, þá tekur við Nýibruni eða Háibruni, sem runnið hefur ofan á eldra hraunið. Gegnum brunann er, eins og á Stórhöfðastíg, rudd allgreiðfær gata, sennilega gerð á svipuðum tíma og Stórhöfðastígur, en hver það hefur látið gera, veit víst enginn, en nijög gamlar eru þessar vegabætur, og eru þær sennilega fyrstu vegabætur, sem gerðar hafa verið til Krýsuvíkur. Þó kann að vera, að stígurinn gegnum Ögmundarhraun, sem fyrr getur, sé eldri, og þá sennilega þær fyrstu. Gegnum Háabrunann er sem næst 20 mín. gangur með lest, og þegar á suðurbrún hans kemur, ganga til beggja handa suður úr brunanum tvær brunatungur, sem stígurinn liggur suður á milli, og ná þessar tungur spölkorn suður á svokallaðan Almenning, sem er nú búfjárhagar Hraunajarðanna, en hefur fyrr á öldum, eins og nafnið bendir til, verið frjáls til afnota fleiri en Hraunabændum, t. d. til kolagerðar, og sjást þar enn allvíða leifar gamalla kolagrafa. Af brunatungum þessum tel ég víst, að stígurinn hafi nafn fengið, Hrauntungustígur.

Hrauntungustígur.

Eftir að suður úr Hrauntungum kemur, er óglögg, sums staðar jafnvel engin gata, og verður því sjónhending að ráða, enda torfærulaust yfir kjarri vaxið lágahraun, en allt á fótinn. Þegar kemur dálítið upp í Almenninginn, fer maður nálægt gömlu selstæði, sem Gjásel heitir, og er þar venjulega vatn. Sennilega hefur þar verið haft í seli frá Þorbjarnarstöðum eða Stóra-Lambhaga í Hraunum.

Fornasel – vatnsstæði.

Nokkru austar er annað selstæði, sem Fornasel heitir. Þegar suður á há-Almenning kemur og útsýnið víkkar til suðurs, sést hár klettahryggur í suðvestur, og eru það Sauðabrekkur. Norður af þeim er farið yfir víða og djúpa gjá, á jarðbrú, Sauðabrekkugjá, eftir það er komið á svonefnda Mosa, sem er flatt grámosahraun, og er gata þar allglögg. Þá er hár brunahryggur, sem liggur frá norðri til suðurs á vinstri hönd og heitir Hrútagjá, Hrútadalir þar suður af. Þegar Mosum sleppir, hefur maður Mávahlíðarhnjúk og Mávahlíðar skammt sunnar á hægri hönd.
Móti Mávahlíðum syðst er komið í Hrúthólma; er það langur, en fremur þunnur melhryggur, nokkuð gróinn neðan, öllum megin, smávin í þessari brunaeyðimörk.

Hrúthólmi – stígur.

Þegar úr Hrúthólma er farið, taka við sléttar hraunhellur, ágætar yfirferðar. Sunnarlega á þessum hellum er stakt móbergsfell, Hrútafell. Þegar á móts við það kemur, en það er nokkuð til hægri við stíginn, er stutt þar til komið er á sumarveg Krýsuvíkur, skammt norðan Ketilsstígs.
Þessi leið, sem hér hefur lýst verið að nokkru, var að heita má eingöngu farin af gangandi mönnum, og stundum ráku Krýsvíkingar fé til förgunar þessa leið. Sömuleiðis kom fyrir, að hún var farin af Herdísarvíkurmönnum, svo og Selvogsbúum, þegar þeir ráku fé í kaupstað, ef snjór var fallinn á fjallið og Kerlingarskarð, sem annars var þeirra aðalleið til Hafnarfjarðar og Reykjavíkur.
Hér hefur þá nokkuð ýtarlega verið gerð tilraun til að lýsa þeim þremur höfuðleiðum, sem lágu milli Hafnarfjarðar og Krýsuvíkur, frá því þar varð fyrst byggð, fram á síðustu ár.

Hrútfell.

Að lokum vil ég svo geta að nokkru fjórðu leiðarinnar, sem kom fyrir, að Krýsvíkingar fóru, ef með hesta voru fyrir néðan, þ.e. í Hafnarfirði, og dreif niður svo miklum snjó, að hinum leiðunum var engri treyst. Þá gat þessi leið verið fær. Leið þessi lá frá byggð í Hraunum sunnan Hafnarfjarðar.

Rauðamelsstígur.

Þegar menn fóru þessa leið, var venjulega farið út af Suðurnesjaveginum, norðan Rauðamels, skammt sunnan Óttarsstaða, um Óttarsstaðasel, vestan undir Skógarnefjum, sunnan Einihlíða, en norðan Lambafells, fram hjá afar stórum klettum, sem eru einstæðir á sléttum mosaflákum og Bögguklettar heita, þaðan yfir brunatagl, sem liggur upp að norðurhálsi Trölladyngju, upp slóða yfir hálsinn, síðan yfir helluhraun slétt norðan Hörðuvalla, sem er nokkurt undirlendi mót norðri, milli Trölladyngju og Grænudyngju. Þá er komið að fjalli, sem Fíflavallafjall heitir, og farið nokkuð suður með því að austan, þar til komið er undir Stórusteinabrekku, þaðan liggur stígurinn yfir slétt helluhraun norðan Hrútafells, unz komið er á stíginn upp úr Hrúthólma, sem er á Hrauntungustígsleið, sem áður getur.
Önnur leið upp úr Hraunum lá nokkru norðar, — eða upp frá Þorbjarnarstöðum, venjulega norðan Draughólshrauns, um Straumsel, norðan Gömluþúfu, sem er hár og umfangsmikill klettur upp úr hæstu hæð Hraunaskógar (Almennings). Þegar upp fyrir Gömluþúfu kom, mátti fara hvort menn vildu heldur, austan eða vestan Sauðabrekkna, og var komið á Hrauntungustíg norðan Mávahlíða. Þessi leið var helzt farin af Hraunamönnum, er svo voru almennt kallaðir, sem fóru aðallega til fjárleita haust og vor til Krýsuvíkur, svo og af Krýsvíkingum, þegar fyrir kom, að þeir sóttu sjóföng til Hraunabænda, því að meðan Hraunajarðir voru almennt í byggð sem bændabýli, sem var fram yfir síðustu aldamót, — enda tvær jarðir enn —, var þaðan mikil sjósókn.

Krýsuvíkurvegur undir Hellunni.

Áður en við yfirgefum þessar slóðir að fullu, skulum við nú, þegar við hverfum frá Krýsuvík að þessu sinni, fara leið, sem við höfum ekki áður farið. Þessi leið er hin svonefnda Vatns- eða Dalaleið. Nú vill svo til, að nokkur kafli hins nýja vegar frá Hafnarfirði til Krýsuvíkur liggur með Kleifarvatni að vestan, svo að nú gefst fleiri mönnum kostur á að fara þessa leið en áður var.

Hellan vestan Kleifarvatns.

Þessi leið mun ekki hafa talizt til höfuðleiða milli Krýsuvíkur og Hafnarfjarðar, enda sjaldan farin, og þá helzt á vetrum. Þó tel ég hana ekki með öllu ómerkilega, og ber fleira til en eitt. Það er þá fyrst, að þessi leið er stytzta og beinasta lestaleiðin milli Krýsuvíkur og Hafnarfjarðar. Hún er greiðasta og hægasta leiðin. Hún liggur í sérkennilegu og fögru umhverfi. Hún var nokkrum annmörkum háð, — og hún gat verið hættuleg.
Þessa leið var ekki hægt að fara, jafnvel svo árum skipti, nema ísar væru tryggir, og lágu til þess tvær meginástæður. Annars vegar réðu hér um vetrarhörkur, hins vegar náttúrufyrirbæri, sem enn eru óskýrð, svo að fullsannað sé. Hér kom fram sem oftar, að ekki fóru ávallt saman óskir ferðamannsins og lögmál náttúrunnar. Til þess að hægt væri að fara þessa leið með hesta að vetri til, varð Kleifarvatn að vera á hestís. Reynslu voru menn búnir að fá fyrir því, að Kleifarvatni var ekki að treysta á ís með hesta fyrr en eftir vetrarsólhvörf.

Hverir við sunnanvert Kleifarvatn.

Meginorsök þess, hve vatnið leggur seint, er vafalaust sú, að allmikill hiti er í botni þess, sér í lagi að sunnanverðu, og hafa, þegar vatnið er lítið, verið talin þar milli 10 og 20 hveraaugu, sem spýta sjóðheitri gufu upp í vatnið og í loft upp, þegar út af þeim fjarar. Hvað sem um skoðanir manna og reynslu í þessu efni er að segja, er hitt víst, að frosthörkur voru venjulega meiri og stóðu oft lengur, eftir að kom fram yfir miðjan vetur. Hins vegar var vorís ekki treyst, þótt þykkur væri.“

Heimild:
-Árbók Hins íslenska fornleifafélags 01.01.1943, Fornar slóðir milli Krýsuvíkur og Hafnarfjarðar – Ólafur Þorvaldsson, bls. 83-87.

Arnarvatn við Ketilsstíg.

Skrár

Helgufoss, Helgusel, Helgustekkur, Helguhellir, Helgusker, Helguhóll, Helguvík, Helguklettur

Í Mosfellingi 2014 segir af „Stofnun fólkvangs í landi Bringna í Mosfellsdal – 18.6 hektarar við Helgufoss„:

„Umhverfis- og auðlindaráðherra, Sigurður Ingi Jóhannsson, Kristín Linda Árnadóttir forstjóri Umhverfisstofnunar og Haraldur Sverrisson bæjarstjóri hafa staðfest friðlýsingu fólkvangs á hluta af jörðinni Bringum, efst í Mosfellsdal við Helgufoss.

Samtals er hið friðlýsta svæði um 18,6 hektarar að stærð. Markmið friðlýsingarinnar er að vernda hluta jarðarinnar Bringna til útivistar almennings, náttúruskoðunar og fræðslu. Friðlýsingin verndar auk þess sérstakar náttúru- og menningarminjar.

Mosfellsbær – Bringur; uppdráttur ÓSÁ.

Bújörðin Bringur varð til sem nýbýli úr landi prestsetursins að Mosfelli árið 1856 en fór í eyði árið 1966. Jörðin er staðsett norðan Köldukvíslar, en þaðan er víðsýnt yfir Mosfellsdal og allt til hafs. Í Köldukvísl, rétt við túngarðinn, er Helgufoss. Vestan við fossinn er Helguhvammur, rústir Helgusels og Helguhóll, sem einnig er nefndur Hrafnaklettur.
Samþykkt á 25 ára hátíðarfundi bæjarsjórnarFriðlýsingin/stofnun fólkvangsins er að frumkvæði bæjarstjórnar Mosfellsbæjar sem samþykkti á hátíðarfundi á 25 ára afmæli bæjarins að stefna að friðun fossa í Mosfellsbæ. Markmiðið er að tryggja vernd mikilvægra náttúru- og söguminja og um leið gott aðgengi almennings til að njóta þeirra. Er þetta í samræmi við aðalskipulag Mosfellsbæjar og þau markmið sem sett eru fram í stefnumótun bæjarins um sjálfbært samfélag þar sem stefnt skal að frekari friðlýsingu svæða og náttúrufyrirbæra í sveitarfélaginu.

Bringur – bæjarstæðið.

Við stofnun þessa fólkvangs eru auk hans í Mosfellsbæ eitt friðlýst náttúruverndarsvæði (Friðland við Varmárósa), fjögur svæði á náttúruminjaskrá (Leiruvogur, Úlfarsá og Blikastaðakró, Varmá og Tröllafoss) og tveir friðlýstir fossar (Tungufoss og Álafoss, sem friðlýstir voru á síðasta ári).
Undirritunin fór fram í Bringum við Helgufoss þriðjudaginn 20. maí og hefur friðlýsingin nú þegar öðlast gildi.“

Í tímaritinu Helgafelli 1942 og 1943 rekur Ólafur Lárusson „Ýmislegt um Bárðar sögu Snæfellsáss“ í tveimur greinum. Hér verður tekið út það er varðar Helgu Bárðardóttir er fyrrnefndur Helgufoss er kenndur við:

„Það er sjaldgæft, að örnefni séu talin til skrauts. En til eru hér á landi örnefni svo tíguleg og fögur, að þau geta talizt til listaverka. Þau bera þess vitni, að þeir, sem gáfu þau, höfðu glöggt auga fyrir fegurð náttúrunnar, hvort sem hún birtist í blíðum yndisþokka eða í mikilfenglegum hrikaleik.

Minningarnar, sem við örnefnin eru tengdar, eru með margvíslegum hætti, sumar fornar og aðrar nýjar, sumar bjartar og aðrar dapurlegar. Sumar þeirra eru ofboð hversdagslegar. Þær lúta að einhverjum þætti í hinum daglegu störfum fólksins á bænum, eins og þau eru nú, eða eins og þau voru áður. Þarna er t. d. Seljadalur. Nafnið minnir á, að þar var haft í seli fyrir langa löngu, fyrir minni allra, sem nú lifa, meðan selfarir tíðkuðust, og hugurinn hverfur aftur til þeirra tíma, og myndum úr lífinu í selinu bregður upp fyrir sjónum hans, af selstúlkunni, er sat þar sumarlangt í einveru og kyrrð og gat þó mætt ótrúlegum og örlagaríkum ævintýrum í nábýli sínu við huldufólk og aðrar dularvættir.
Minningarnar hafa tendrað bál sín hér á landi, bál, sem lýst hafa út í

Bárður Snæfellsás.

myrknættið, og bjarmann af þeim hefur lagt á sálir mannanna og gert líf þeirra fyllra og auðugra. Ótalmargar örnefnasögur eru enn við líði, og sjálfsagt eru þær þó enn fleiri, sem glataðar eru og gleymdar. Margar þessara sagna eru einber skáldskapur. Samband við hið liðna er engin nýjung hér á landi, það sýna fornbókmenntirnar bezt. Þær sýna m.a., að það er langt, síðan örnefnasagnir tóku að ganga manna milli hér á landi. Hefur varla liðið langt frá landnáminu sjálfu, þar til þær urðu til. Þessar sagnir hafa alltaf verið eign alþýðunnar. Það hafa allir tekið meira og minna hlut í þeim fróðleik. En innan um hafa ávallt verið einstöku menn, sem lagt hafa sérstaklega mikla rækt við þessi fræði, hafa lagt á minnið allt, sem þeir heyrðu um þau efni, og haft yndi af öllu slíku, örnefnum, örnefnasögnum og öðrum sögnum. En því miður hefur mest af fróðleik flestra þeirra farið í gröfina með þeim sjálfum.

Bringur – kálgarður ofan bæjar.

Einn slíkur fræðaþuIur var uppi á Snæfellsnesi fyrir sex hundruð árum. Vér kunnum nú eigi að nefna hann með nafni, en hann hefur augljóslega haft mikinn áhuga og ást á sagnafróðleik átthaga sinna, örnefnum, örnefnasögnum og öðrum þjóðsögum. Þessi maður settist við og færði í letur sögu landvættar héraðsins, Bárðar Snæfellsáss. Síðar hélt annar maður sögunni áfram og jók við hana frásögnum af Gesti Bárðarsyni, og þannig hefur hún geymzt til vorra daga. Hin eiginlega Bárðarsaga er 10 fyrstu kapítular sögunnar, eins og hún er nú, og mun hún enn vera óbreytt frá því, sem höfundurinn gekk frá henni, að öllu verulegu.

Helgusel – uppdráttur ÓSÁ.

Bárðarsaga er ofin úr þjóðsögum, sem gengið hafa í munnmælum á utanverðu Snæfellsnesi á dögum höfundarins. Ber þar ekki hvað sízt á örnefnasögum. Í sögunni er fjöldi örnefna, tiltölulega miklu fleiri en í nokkurri annarri sögu. Mörg þeirra nefnir höfundurinn sýnilega eingöngu til þess að geta komið að sögnum um uppruna þeirra.

Bringur – yngra útihús.

Flest eru örnefnin úr yztu byggðunum, milli Búðahrauns og Ólafsvíkurennis, og mun höfundurinn hafa verið upprunninn á þeim slóðum. Hann hefur í öllu falli verið gagnkunnugur þar. Flest eru örnefni þessi kunn enn í dag. Guðbrandur Vigfússon kom fram með þá undarlegu skoðun, að söguhöfundurinn myndi hafa búið þessi örnefni til, og héraðsbúar síðan tekið þau upp eftir sögunni. Er þetta næsta ólíkleg tilgáta, og hitt miklu sennilegra, að nöfnin séu eldri en sagan, en sagan hefur að líkindum síðar átt sinn þátt í því, að þau varðveittust svo vel sem raun er á.

Helgusel.

Finnur Jónsson segir um Bárðarsögu, að „Indholdet af den er meget ubetydeligt“. Það mál er eins og það er virt. Sagan hefur aldrei verið talin til stórvirkjanna eða snilldarverkanna í íslenzkum bókmenntum, enda á hún það ekki skilið.

Helgusel í Bringum. Helgufoss fjær.

Höfundur lætur t. d. Helgu Bárðardóttur fæðast, meðan Haraldur hárfagri er í æsku, flytjast á barnsaldri til Íslands með föður sínum snemma landnámstíðar, hrekjast, fáum árum síðar, til Grænlands og hafa þar þá veturvist með Eiríki rauða. Þó hefur höfundurinn verið nokkuð bókfróður. Hann hefur t. d. haft Landnámu með höndum og notað hana og farizt það laglega. Hann hefur ekki reynt að skyggnast neitt inn í sálarlíf persónanna í sögunni, þar er aðeins að finna nokkur drög til einnar slíkrar mannlýsingar, og þau drög hefur hann sennilega fengið annars staðar að. En sagan er létt rituð og lipurt, þótt hvergi séu nein tilþrif í stíl höfundarins, og mál hans er fornt og gott. En það, sem gefur sögunni gildi, er þó einkum efni hennar. Hún er eins konar þjóðsagnasafn, safn af almúgasögnum, sem gamla fólkið hefur frætt unglingana á í bæjum og verbúðum þessa útskaga snemma á 14. öld, og vér myndum kjósa, og vilja gefa mikið fyrir, að eiga fleiri slík söfn frá þeim tíma og þótt yngri væru.
Í 5. kapítula sögunnar er frá því sagt, er Helga Bárðardóttir var í Grænlandi, að hún stóð úti einn dag og litaðist um og kvað vísu:

Sæl væra ek,
ef sjá mættak
Búrfell ok Bala,
báða Lóndranga,
Aðalþegnshóla
ok Öndvertnes,

Heiðarkollu
ok Hreggnasa,
Dritvík ok möl
fyrir dyrum fóstra.

Vísan er tilfærð hér, eins og hún er prentuð í útgáfu Guðbrands Vigfússonar af Bárðarsögu (1860).

Viðey – örnefni.

Söguhöfundurinn leggur Helgu Bárðardóttur vísu þessa í munn, en það fær varla staðizt, eftir því sem honum að öðru leyti segist frá. Vísa þessi lætur ekki mikið yfir sér. Hún virðist vera lítið annað en upptalning á örnefnum.

Viðey.

En í öllum einfaldleik sínum er hún samt perla. Hún angar af heimþrá og hjartahlýju, af ást til átthaganna og bernskuheimilis og snertir strengi í brjósti hvers manns, sem hefur verið slitinn upp frá æskustöðvum sínum og dreymir síðan um þær og þráir þær.
Stúlkan, sem vísuna kvað, — því að vísan er ort af konu, hvort sem hún hefur heitið Helga Bárðardóttir eða öðru nafni, — hefur ef til vill alizt upp í Dritvík, og er það enda líklegast, því að jafnvel leshátturinn „Dritvík ok möl“ bendir nánast til þess. Bernskuheimili hennar hefur þá verið búðsetumannsheimili. Í Dritvík hafa aldrei aðrir búið en búðsetumenn, sem ekki hafa haft annað sér til lífsbjargar en stopulan sjávaraflann. Þeir hafa allar aldir verið fátækir. Skorturinn hefur staðið sífelldlega við dyrustaf þeirra og oftlega þokað sér innfyrir hann, jafnvel alla leið inn á gafl. Samt hefur hún elskað og þráð þetta fátæka æskuheimili sitt og hið hrikalega og óblíða umhverfi þess. Getur það verið íhugunarefni fyrir þá menn, er ætla, að ættjarðar- og átthagaást manna sé undir því komin, hversu mikið er í pyngjunni eða hversu mikilla ytri lífsþæginda menn njóta.

Viðey – Helguörnefni.

Í Bárðarsögu eru nafngreindar þrjár dætur Bárðar og fyrri konu hans, Helga, Þórdís og Guðrún. Fluttust þær til Íslands með föður sínum og uxu upp hjá honum á Laugarbrekku og urðu bæði ,,miklar ok ásjáligar“.

Helgusker (Geirshólmi).

Á Arnarstapa bjó Þorkell RauSfeldsson, hálfbróðir Bárðar. Þorkell átti tvo sonu, Sölva og Rauðfeld. Þessi frændsystkin léku sér saman á vetrum á svellunum við Barnaár. Var kapp mikið milli þeirra í leikjunum, og vildu hvorug vægja fyrir hinum.
Eitt sinn lágu hafísar þar við land. Voru þau þá að leik niðri við sjóinn, og sló í kapp með Rauðfeldi Þorkelssyni og Helgu Bárðardóttur. Endaði leikurinn svo, að Rauðfeldur hratt Helgu á sjó út á ísjaka. Þoka var á og vindur hvass af landi, og rak jakann út til hafíssins. Helga komst upp á ísinn, en hina sömu nótt rak ísinn undan landi og á haf út. Rak hann svo ört, að Helga komst innan sjö daga með ísnum alla leið til Grænlands. Grænlendingum þótti hún hafa komið með undarlegu móti „ok fyrir þat var hún tröll kölluð af sumum mönnum“. Hún var kvenna vænst og svo þroskuð, að hún var karlgild að afli til hvers, sem hún tók.

Kollafjörður – Helgusker.

Helga fékk vist hjá Eiríki rauða í Brattahlíð, en dvölin þar varð henni örlagarík. Hún hitti þar fyrir íslenzkan mann, Skeggja Bjarnarson frá Reykjum í Miðfirði (Miðfjarðar-Skeggja). Skeggi tók Helgu að sér og hafði við hana fylgjulag. Um veturinn komu tröll og óvættir ofan í Eiríksfjörð. Voru þau þrjú saman, karl og kerling og sonur þeirra. Gerðu þau mönnum margs konar mein, en Skeggja tókst að ráða þau af dögum, og naut hann þá hjálpar Helgu, sem „gaf honum náliga líf“. Næsta sumar fór Skeggi með Helgu til Noregs, og voru þau þar veturlangt, en síðan fór hann heim til Íslands, til bús síns á Reykjum, og Helga með honum. Bárður, faðir hennar, frétti til hennar og kom um haustið norður að Reykjum og sótti hana og hafði heim með sér, enda var Skeggi þá kvæntur.

Kollafjörður – kort 1903.

Helga varð aldrei söm eftir þetta. „Engu undi hún sér, síðan er hún skildi við Skeggja; mornaði hún ok þornaði æ síðan“. Hún undi ekki heima og hvarf þaðan á burt. Fór hún víða um landið og festi hvergi yndi, var alls ötaðar með dul og oftast fjarri mönnum og oft í hreysum og hólum.

Lóndrangar neðst í Drangahrauni. Helguhellir ku hafa verið sem nú er nefndur Vatnshellir.

Söguhöfundurinn segir, að Helguhellir í Drangahrauni sé við hana kenndur, „ok miklu víðar eru örnefni við hana kennd um Ísland“. Annars segir sagan aðeins frá einu sérstöku atriði úr lífi hennar á þessum hrakningum. Hún þáði veturvist að Hjalla í Ölfusi hjá þeim feðgum, Þóroddi goða og Skafta lögsögumanni. Var hún þar sem annars staðar með dul og lá í yztu sæng í skála og hafði fortjald fyrir. Hún sló þar hörpu nær allar nætur, því að henni varð ekki svefnsamt. Heimafólkið leiddi getum að, hver kona þessi myndi vera. Austmaður var þar á vist, er Hrafn hét. Hann forvitnaðist eina nótt undir tjaldið og sá, að Helga sat uppi í einum serk, og sýndist honum konan fríð mjög. Vildi hann upp í sængina til hennar, en hún varnaði þess, og tókust þau á, og urðu þær lyktir, að annar fótleggur og annar handleggur austmannsins gengu sundur, en Helga hvarf þaðan litlu síðar.

Hjalli 1898.

Fleira segir höfundur Bárðarsögu oss ekki frá Helgu. En sá, sem jók þætti Gests Bárðarsonar við söguna, leiðir Helgu aftur snöggvast fram á sjónarsviðið. Hann segir frá því, hversu Bárður hefndi dóttur sinnar á Skeggja. Hann kom að Reykjum haustkveld eitt, í dulargervi, og nefndist Gestur. Falaði hann veturvist þar og fékk hana fyrir atbeina Eiðs Skeggjasonar. Um veturinn tældi hann Þórdísi, dóttur Skeggja, fimmtán vetra gamla. Ól hún sveinbarn um haustið eftir í seli föður síns og nefndi drenginn Gest, eftir hinum horfna föður hans. Næsta dag kom ókunnug kona í selið og bauð að taka við sveininum og fóstra hann, og lét Þórdís það eftir.
Tólf árum síðar kom hin sama kona með drenginn til Þórdísar, sagði henni, að hún væri Helga Bárðardóttir Snæfellsáss, og Bárður, faðir sinn, væri einnig faðir drengsins. Hafði Helga alið hann upp, „en víða höfum vit Gestr verit, því at heimili mitt er eigi í einum stað“. Hvarf hún síðan á brott, og er þess eigi geti, að Þórdís sæi hana síðar. Að öðru sinni getur höfundur þáttarins Helgu, er hann telur hana meðal boðsgestanna í tröllaveizlunni miklu, er Hít tröllkona í Hítardal hélt, en ekki er Helgu að öðru neitt getið við þá atburði, er gerðust í veizlu þessari.

Geldinganes – Helguhóll.

Höfundur Bárðarsögu segir sögu Helgu aðeins í stórum dráttum. Er það sönnun þess, að sú saga er ekki skáldskapur hans sjálfs. Ef hann hefði sjálfur búið sögu þessa til, myndi hann hafa sagt hana miklu nákvæmar og greint fleiri einstaka atburði úr ævi hennar. Hann hefði þá eigi látið sér nægja að segja, að hún hefði „náliga“ gefið Skeggja líf í viðureign hans við tröllin í Eiríksfirði. Hann hefði sagt, með hvaða hætti hún hefði hjálpað honum. Hann myndi hafa sagt frá fleiri atburðum úr ferðum hennar um landið en viðureign hennar við austmanninn á Hjalla einni saman. Hann myndi hafa greint fleiri örnefni, sem við hana væru kennd, en Helguhelli einn, úr því að hann á annað borð fór að geta þess, að örnefni væru við hana kennd víðar um landið en á Snæfellsnesi. Allt bendir til þess, að það, sem sagan segir af Helgu, sé aðeins ágrip af ítarlegri sagnaþætti, sem af henni hefur gengið og höfundurinn hefur þekkt. En einhverra hluta vegna hefur hann annaðhvort ekki talið þörf á að segja þá sögu ítarlegri en hann hefur gert eða ekki talið sér það fært. Vegna þessarar tregðu hans kunnum vér nú ekki meira úr sögunni af Helgu Bárðardóttur en það, sem greinir í hinu stutta ágripi hans, og er hér sem oftar, að vér eigum þá sök á hendur höfundinum að telja, að hann hefur sagt oss færra en hann gat sagt og færra en vér myndum kjósa, að hann hefði sagt.

Helgustekkur – loftmynd.

En aðalatriðin úr sögunni af Helgu Bárðardóttur hefur höfundurinn þó sagt og nóg til þess, að vér getum skilið, að sú saga hefur verið nokkuð sérstæð meðal hinna fornu sagna vorra, þeirra, er vér nú kunnum skil á. Saga Helgu er harmsaga konu, er beið tjón á sálu sinni. Hún hafði fengið að njóta alsælu ástar sinnar um stund, en brátt var hún svipt þeirri sælu, og síðan bar hún brostinn streng í sálu sér.

Helgustekkur í Grafarvogi.

Tapað hefur seggurinn svinni, sumarlangt gleðinni minni, kvað ókunn skáldkona fyrir löngu síðan. Skeggi tapaði gleði Helgu, ekki sumarlangt, heldur ævilangt. Hún reikaði eirðarlaus stað úr stað, einræn og mannfælin, var með dul, þegar hún var meðal manna, en oftar var hún þó fjarri mönnum, ein með sorg sinni. Þegar harmar hennar bönnuðu henni svefn, lék hún á hörpu sína, tjáði sorg sína og leitaðist við að sefa hana með tónum hörpunnar. Þessi var harmsaga Helgu Bárðardóttur, og er hún þó ekki fullsögð.
Sagan segir ekkert um hug Skeggja til hennar, hvort hann hefur fest ást á henni eða aðeins tekið hana til sín, sér til stundargamans á ferðum sínum erlendis, og hún segir ekkert um það, hvers vegna hann lét hana eina. En það er eins og vér getum lesið á milli línanna, að þessi örlög Helgu hafi verið henni ásköpuð. Þau Skeggi voru hvort af sínum heimi og Helga þó af fleiri heimum en einum. Hún var ekki mennsk nema að nokkru.

Jóra í Jórukleyf – Mynd; Ásgrímur Jónsson.

Dumbur, föðurfaðir hennar var tröllaættar að móðerni, og móðir hennar var dóttir Dofra jötuns úr Dofrafjöllum. Tröllið og maðurinn hafa togazt á í sál hennar. Hin fagra og glæsilega kona, sem knúði hörpu sína í lokrekkjunni á Hjalla, og sumir héldu, eins og síðar verður vikið að, að væri sjálf Guðrún Gjúkadóttir, hin stolta drottning úr heimi hetjukvæðanna, sat líka veizluna hjá Hít tröllkonu, með Jóru úr Jórukleif, Surti af Hellisfitjum, Ámi og Glámi úr Miðfjarðarnesbjörgum og mörgum öðrum tröllum víðsvegar af landinu, svo langt og vítt sem bilið þó var milli Niflunga og bergþursa. Þegar tveir svo ólíkir eðlisþættir mætast í einni mannssál, þá er viðbúið, að það sé fyrirboði harmsögu, og sú varð raunin á um Helgu.

Helgustekkur – uppdráttur.

Saga Helgu Bárðardóttur er bæði forn og ný. „Flúinn er dvergur, dáin hamratröll“, kvað Jónas Hallgrímsson, og í einni yngstu tröllasögunni í íslenzkum þjóðsögum er frá því sagt, að þá voru einar tvær tröllkonur eftir hér á landi, og þær sáu fram á það, að tröllakynið yrði aldauða í landinu með sér, og nú eru þær sjálfsagt báðar dauðar fyrir löngu.

Bjólfell.

Sá sem er einn á ferð á milli Bjólfells og Búrfells, þarf ekki að kvíða því, að hann heyri tröllkonurnar í fjöllum þessum kallast á um pottlán til að sjóða hann í, eins og kom fyrir Gizur á Lækjarbotnum forðum. Ferðamönnum, sem leita sér skjóls í kafaldsbyljum í einhverju djúpu hamragili inni á öræfum, stoðar ekki að kveða Andrarímur, þótt þá langi í heitan graut, því að nú er þar enginn, sem réttir þeim grautarausu að kvæðalaunum. En þótt tröllin séu horfin úr hömrum og hellum, er ekki örgrannt um, að finna megi vott af eðli þeirra hjá mannfólkinu. Enn á það sér stað, að manneðli og trölleðli togast á í sálum manna, og enn sem fyrr verða þau átök upphaf að margs konar harmsögum.

Helguhóll í Bringum.

Sagan um Helgu Bárðardóttur hefur ekki verið staðbundin á Snæfellsnesi. Hún hefur verið kunn víða um landið, ef til vill um land allt. Höfundur Bárðarsögu segir, að Helguhellir í Drangahrauni sé við hana kenndur. Er þetta í heimahögum hans sjálfs. Drangahraun er hraunið fyrir utan Dagverðará, og dregur það nafn af Lóndröngum. En hann getur þess einnig, að miklu víðar séu örnefni við hana kennd um Ísland, og allt niður á síðustu öld geymdust munnmæli um Helgu í öðrum héruðum og örnefni kennd við hana.

Helgusel – uppdráttur úr fornleifaskráningu.

Síra Magnús Grímsson getur þess, að sagnir séu um það, að Helga Bárðardóttir hafi um hríð hafzt við í Helguseli í Mosfellsdal, og sé það við hana kennt. Sel þetta stóð norðan undir miðju Grímmannsfelli niðri við Köldukvísl. Helgufoss er í ánni, skammt fyrir ofan selið, Helguhvammur heitir hvammurinn, sem selið stóð í, og Helguhóll er hamrahóll fram undan selinu. Síra Magnús telur, að öll þessi nöfn séu kennd við Helgu, og í Helguhól á hún að hafa gengið í elli sinni og aldrei komið út aftur.
Helgufell heitir í fjöllunum milli Hítardals og Dunkárdals. Helgusæng er lág þar uppi í fjallinu og Helguhóll stór hóll í miðjum flóa neðanvert við Dunkárdal. Örnefni þessi eiga öll að vera kennd við Helgu Bárðardóttur. Hún á að hafa búið í Helgufelli, haft legurúm sitt í Helgusæng og verið heygð í Helguhól, er hún andaðist.
Mér þykir ekki líklegt, að þessi munnmæli og nöfn stafi frá Bárðarsögu. Hitt er sennilegra, að þau séu frá þeim tímum, er saga Helgu enn gekk í munnmælum, fyllri en hin ritaða saga.

Helgusel – uppdráttur ÓSÁ 2006.

Þegar landnámsmennirnir sáu Ísland rísa úr sæ, hið ókunna land, sem átti að verða heimkynni þeirra og niðja þeirra, og þegar þeir stigu þar á land og svipuðust um, er líklegt, að þær hugsanir hafi hvarflað að þeim flestum eða öllum, hvers konar vættir myndu byggja landið, hvers þeir myndu þurfa að gæta til þess að gera sér þær hollar, og hvað þeir þyrftu að varast til þess að styggja þær ekki.

Skjaldarmerki Íslands – landvættirnir.

Á landnámsöld var trúin á landvættir enn í fullum blóma á Norðurlöndum. Hún átti sér þar djúpar rætur og langan aldur, og er líklega eitt af því, sem frumlegast er og elzt í fornum átrúnaði Norðurlandabúa. Víða um lönd hafa frumstæðar þjóðir trúað því, að ýmiss konar dularvættir drottnuðu yfir jörðinni, hver í sínu ríki. Menn trúðu því, að vættir byggju í fjöllum og fossum, í hömrum og steinum, í lindum og lundum, og þeir töldu það vera eitt hið mesta vandamál mannanna að kunna að haga réttilega sambýli sínu við vættir þessar. Fræðimenn greinir á um upptök trúar þessarar. Ætla sumir, að landvættirnar séu í fyrstu andar framliðinna manna. Aðrir telja, að þær hafi, a.m.k. sumar, verið náttúruvættir frá upphafi vega, og til þess getur það m.a. bent, að landnámsmennirnir íslenzku bjuggust við að hitta landvættir fyrir í hinu mannlausa landi, er þeir hugðust að nema. Vér sjáum enn nokkrar minjar af trú forfeðra vorra á landvættir, bæði í fornbókmenntunum og í örnefnum. Þær minjar eru þó mjög í brotum, og þekking vor á þessu máli er því ófullkomin. En eitt af því, sem oss er kunnugt um í þessu efni, er það, að menn trúðu því, að vættir byggju í fjöllum. Sönnun þess er t.d. nafnið Ármannsfell í Þingvallasveit. Fellið hefur hlotið þetta nafn vegna þess, að menn trúðu því, að landvættur (ármaður) byggi í því.

Helgusel – stekkur o.fl. – Uppdráttur ÓSÁ; eldri selsminjar í Bringum. Helguhóll lengst t.v.

Landnámsmennirnir hafa fljótlega gengið úr skugga um það, að Ísland var ólíkt öðrum löndum, er þeir þekktu. Þeir sáu hér náttúrufyrirbrigði, sem þeir höfðu hvergi séð annars staðar, svo sem eldfjöll og hraun, hveri og laugar. Auk þess var margt, sem þeir þekktu annars staðar að og hittu fyrir hér, með nýjum brag. Fjöllin íslenzku voru t. d. með allt öðrum svip en fjöllin, er þeír þekktu í fjalla- og fjarðabyggðum Noregs.

Spil við Helgustaði í Garði.

Landnámsmönnum, er sigldu að landi með Snæfellsjökul fyrir stafni, hefur ekki dulizt það, að slíkt fjall höfðu þeir hvergi séð í löndum þeim, er þeir komu frá. Þótt þeir kunni að hafa litið öðrum augum á náttúruna en vér nútímamenn gerum og lagt annað mat á fegurð hennar og tign en vér gerum, þá fer varla hjá því, að þeim hafi þótt Jökullinn tilkomumikill, þar sem hann gnæfði við loft, höfði hærri en hnjúkarnir allir, sem fylkt var að baki honum inn eftir endilöngu nesinu, stóð þar eins og fyririrliði í brjósti fylkingar sinnar og horfði út til hafs af yztu þröm skagans. Fer varla hjá því, að þeir hafi hugsað eitthvað á þá leið, að í slíku fjalli hlyti mikil vættur að búa, að ás Snjófells hlyti að vera bæði voldugur og máttugur. Þeir, er námu land umhverfis Jökulinn, settust að í umhverfi, sem alls staðar var svipmikið og stórfenglegt, og sums staðar jafnvel ægilegt og ógnandi. Þeim hefur litizt svo á, sem þetta nýja umhverfi þeirra væri líklegt til að vera aðsetur margs konar vætta og sumra, sem eigi mundu reynast mönnunum hollar. Kynni þeirra af hamförum hafs og storma og baráttan, sem þeir urðu að heyja við þessi trylltu náttúruöfl, hafa enn styrkt þá í trúnni á vættirnar.
Í slíku landi gat mönnunum verið ærin þörf á hjálp hollvætta, er haldið gátu illvættunum í skefjum. Var þá eigi önnur vættur líklegri til hjálpar en ás fjallsins mikla, er lyfti ægishjálmi sínum hátt á loft yfir byggðum þessum. Það er því ekki ótrúlegt, að trúin á Snæfellsásinn sé jafngömul byggðinni á nesinu.

Helgufoss.

Annars verðum vér að hafa það hugfast, að ekki er ólíklegt, að þriggja alda kristni hafi breytt nokkuð hugmyndum manna um landvættirnar og þær hafi því, er Bárðarsaga var rituð á 14. öld, verið orðnar ólíkar því, sem þær voru í landnámsöld. Vera má enn fremur, að höfundur sögunnar hafi bætt einhverju frá sjálfum sér inn í sagnirnar, sem hann skráði, og ef til vill breytt einhverju í svip Bárðar frá því, sem munnmælin höfðu lýst honum.

Sturlaugur við áletrun á berginu ofan Helguvíkur við Keflavík.

Hjá Bárði mættust þannig ólíkir eðlisþættir, og svo fór, að trölleðli hans fékk yfirtökin um stund. Hvarf Helgu, dóttur hans, leiddi til byltingar í sálarlífi hans. Hann trylltist, er hann fékk fréttina um það, spratt þegar upp og gekk inn að Arnarstapa, tók bróðursyni sína undir sína hönd hvorn, fleygði Rauðfeldi niður í Rauðfeldsgjá í Botnsfjalli og Sölva fram af Sölvahamri, og létu þeir báðir líf sitt. Munnmæli síðari tíma bæta þriðja bróðurnum við, Þóri, er hann hafði fleygt fram af Þórishamri í Hamrendafjalli. Síðan átti Bárður illskipti við Þorkel, bróður sinn, og beinbraut hann, og skildust þeir bræður með fullkomnum fjandskap, en Þorkell flutti úr héraðinu. Eftir þetta gerðist Bárður „bæði þögull ok illr viðskiptis, svá at menn höfðu engar nytjar hans síðan“. Hann skildi það sjálfur, að hann bar „eigi náttúru við alþýðu manna“, og tók það ráð að hverfa úr mannheimum og gerast dularvættur. Þá komst aftur jafnvægi á skapferli hans, máske svo að risaeðlið hefur sætt manninn og tröllið í honum. Hann sættist við Þorkel, bróður sinn, og varð hollvættur héraðs síns.“

Eftirfarandi fróðleikur um örnefni í Keldnalandi eru tekin saman af Halldóri Vigfússyni laugardaginn 27. ágúst 1949 í viðræðum við við Björn gamla Bjarnarson (93 ára) í Grafarholti. Þar kemur m.a. fram staðsetning á hringmyndaðri rúst er nefnd hefur verið Helguhjáleiga, Helgustekkur eða Helgutóft. Um þann stað er sú þjóðsaga, að þar hafi búið Helga Bárðardóttir Snæfellsáss og sótt sér í soðið með því að renna færi fram af Helgukletti, nyrst á Geldinganesi“. Helgusel í Helguhvammi neðan við Helgufoss undir Bringum heitir einnig eftir henni. Auk þess Helguhóll í Viðey og Helgusker í Kollafirði. Helgustekkur hefur verið látinn óáreittur og er nú við göngustíg er liggur aftan (austan) við háu fjölbýlishúsin við Frostafold. Fleiri minjar, sem minnst er á, má enn sjá í Keldnalandi.

Helgusel – upplýsingaskilti í Bringum.

Við Helgusel í Bringum er upplýsingaskilti. Á því stendur m.a.: „Hér í svonefndum Helguhvammi eru rústir Helgusels. Landssvæðið og selið tilheyrðu prestsetrinu á Mosfelli á fyrri tíð og var selið notað á sumrin til að mjólka lambær og framleiða mjólkurafurðir, t.d. smjör og skyr.
GöBringur-6mul munnmæli herma að Helgusel sé kennt við Helgu Bárðardóttur, en frá henni segir í Bárðar sögu Snæfellsáss. Helga yfirgaf mannlegt samfélag og eigraði um landið eins og segir í sögunni: „Litlu síðar hvarf Helga þaðan í burt og fór víða um Ísland og festi hvergi yndi. Var hún og alls staðar með dul, en oftast fjarri mönnum.“
Fleiri örnefni tengjast Helgu á þessum slóðum, Helgufoss blasir við okkur og hér við ána er grjóthóll, sem heitir Helguhóll (einnig nefndur Hrafnaklettur). Þar á að vera Huldufólksbyggð og segir sagan að helga Bárðardóttir hafi horfið í hólinn í elli sinni og ekki komið út síðan.“

Helgustekkur.

Framangreindur Helgustekkur er á grænu svæði sem er á milli húsana Frostafoldar 14 og 18 og Jöklafoldar 23-33. Svæðið er grasi gróið. Um hann segir í Örnefnalýsingu: „Á hábungunni beint vestur af Keldum er hringmynduð rúst, kölluð Helguhjáleiga, Helgustekkur eða Helgutóft. Um þann stað er sú þjóðsaga, að þar hafi búið Helga Bárðardóttir Snæfellsáss og sótt sér í soðið með því að renna færi fram af Helgukletti nyrst á Geldinganesi. Einnig. „Skrýtilegt er það, að vestast á Viðey er klettadrangur sem heitir Helguhóll eða Helguklettur, og Helgusker er í Kollafirði.“

Heimildir:
-Mosfellingur, 8. tbl. 22.05.2014, Stofnun fólkvangs í landi bringna í Mosfellsdal, 18.6 hektarar við Helgufoss, bls. 12.
-Helgafell, 8.-10. tbl. 01.12.1942, Undir Jökli, Ólafur Lárusson; Ýmislegt um Bárðar sögu Snæfellsáss, bls. 337-348.
-Helgafell, 1.-3. tbl. 01.01.1943, Undir Jökli, Ólafur Lárusson; Ýmislegt um Bárðar sögu Snæfellsáss, bls. 51-62.
-http://www.keldur.hi.is/um_ornefni.htm?detail=1003119&name=frettasida
-Örnefnskrá Halldórs Vigfússonar yfir Keldur, eftir frásögn Björns Bjarnarsonar. (Ö.Keldur.1).
-Örnefnastofnun. Keldur. H.V. Skráð 1949. Örnefnastofnun Gufuness.
-Fornleifaskrá Reykjavíkur, Bjarni F. Einarsson, 1995.

Helgusel.

Skrár

Gjásel – Fornasel

Gengið var um Brunntorfur að Gjáseli í Almenningum. Þangað er um 20 mín. gangur eftir slóða að skógræktinni sunnan Rallycross-brautarinnar við Krýsvíkurveginn og áfram í gegnum gróið hraun sunnan við Hrauntungur.

Fornasel – vatnsból.

Selið er við svonefndar Gjár. Stekkur er norðan undir hraunhól, sem selið stendur á og vatnsstæðið er í grónum hólnum vestan við seltóftirnar. Líklega er um að ræða fornt sel frá Þorbjarnarstöðum. Stígur liggur upp í það frá bænum, framhjá því og áfram upp í Fornasel, sem er þarna ofar og austar. Vörður eru við stíginn í gegnum Gjárnar og er heil varða á fallegum stað skammt neðan við selið. Skammt vestan við Gjásel eru tveir skúta með hleðslum fyrir, Kápuskjól og Kápuhellir. Á milli þeirra liggja landamerki Þorbjarnastaða og Straums, yfir Jónshöfða.

Stígnum var fylgt upp í Fornasel. Þangað er u.þ.b. 15 mín. gangur.

Fornasel – uppdráttur ÓSÁ.

Vel gróið er í kringum Fornasel, stekkur sunnan við hólinn, sem það stendur á og stórt og vatnsmikið vatnsból svo til í miðju tóftanna.

Í Fornaseli.

Þarna eru tóftir tveggja rýmis húsa, auk þess sem stök tóft stendur skammt sunnar. Það mun hafa verið eldhúsið. Bjarni Einarsson, fornleifafræðingur, gróf í tóftirnar sumarið 2002 og kom þá í ljós að þær virtust vera frá því um 1400-1500.
Í bakaleiðinni var gengið í gegnum hinn mikla furu- og greniskóg í Brunntorfum og komið við í Þorbjarnarstaðaborginni.
Frábært veður. Gangan tók 1 klst og 1 mín.

Gjásel – uppdráttur ÓSÁ.

Skrár

Ratleikur Mosfellsdals 2026

Ratleikurinn er einfaldur en getur verið hvatning bæði til útiveru og til að kynnast örnefnum, minjum og sögu Mosfellsdals.

Ratleikur Mosfellsdals 2026 – vettvangsskilti.

Búið er að merkja 10 staði með skiltum. Á skiltunum stendur númer og Ratleikur Mosfellsdals og að auki er QR kóði á skiltunum sem vísar á facebook síðu ratleiksins. Ratleikurinn er fjölskylduvænn.
Það skiptir engu máli í hvaða röð leitað er eftir skiltunum.
Þegar skilti finnst tekur þáttakandi mynd af sér ásamt skiltinu. Ef tekst að finna öll merkin 10 er hægt að safna öllum myndunum saman á eitt þáttökublað, merkja það með nafni þátttakandans, heimilisfangi og símanúmeri og senda það inn í skilaboðum á facebooksíðu ratleiksins. Sjá sýnishorn af þáttökublaði aftast í þessu skjali.

Beitarhús í Æsustaðafjalli – tilgáta.

Kort af svæðinu eru hér sem grænir punktar þar sem skiltin eru. Punktarnir eru ekki 100% nákvæmir en nærri lægi og settir inn á map.is. Um að gera að skoða svæðið á map.is til að kynna sér það enn frekar.
Fimm vinningshafar verða dregnir úr innsendum nöfnum. Vinningar eru verðlitlir í peningum talið en eru fyrst og fremst til gamans.

1. Víghóll

Víghóll.

Skiltið er undir sunnanverðum Víghólnum.
Víghóll er stakur áberandi hóll austan við Helgafell. Íbúasamtök Mosfellsdals heita í höfuðið á þessum fallega áberandi hól. Nafngiftin á hólnum er ekki vituð en til er saga um að Hlaðgerður í Hlaðgerðarkoti og Æsa á Æsustöðum hafi barist á Víghól en þjóðsögur af fornaldar nágrannakerlingum í átökum eru algengar. Önnur kenning er að Víghóll hafi í upphafi heitið Veghóll en það lá vegur hjá þessum hól milli Lágafells og Mosfells. Það er algengt að örnefni taki breytingum og athyglisverða umfjöllum um Víghóla og Veghóla má finna t.d. á www.ferlir.is.

2. Beitarhús frá Norður Reykjum

Beitarhústóftin 2026.

Skiltið er í beitarhúsinu.
Í suðvesturhlíð Æsustaðafjalls eru rústir beitarhúss frá Norður-Reykjum. Þegar gengið er upp á Æsustaðafjall frá Skammaskarði og komið upp á fyrstu öxlina má finna vegslóða sem liggur til hægri. Þessi vegslóði liggur skammt frá rústum beitarhússins. Greina má nýlegan hjólastíg til vinstri í lúpínunni sem liggur alveg upp við beitarhúsið en fyrstu merki um tóftir er elfting. Hætt hefur verið að nota beitarhúsin um 1940.
Beitarhús urðu algeng frá bæjum eftir að seljatíðin lagðist af um í kringum 1870.

3. Þjóðleið

Mosfellsdalur – þjóðleið.

Skiltið er við tré og sést frá skógarstíg sem fylgir, á þessum stað, gömlu þjóðleiðinni ofan Leynihóls.
Ofan við Kúahól er Leynhóll eða Leynihóll og bak við hann lá þjóðgata. Nú eru þessir hólar skógivaxnir og vart greinanlegir fyrir trjám. Þjóðgatan lá meðfram Æsustaðafjalli og um Skammaskarð sem liggur á milli Helgafells og Æsustaðafjalls og er lítt greinanleg.
Þjóðleiðir, markaðar af manna- og dýrafótum, tíðkuðust hér á landi um eitt þúsund ára skeið. Síðar tóku við takmarkaðar vagnvegabætur uns bílvegurinn varð aðalflutningsleiðin.

4. Stekkur frá Æsustöðum

Æsustaðastekkur.

Skiltið er í stekknum.
Vestan við Gleiðaskarð er móbergsklettar sem nefnast Katlar fyrir neðan þá er Katlaflöt og þar enn neðar er Stekkjarflöt. Á Stekkjarflöt eru rústir stekks. Þessi stekkur hefur trúlega verið aflagður uppúr 1910. Stekkir voru til þess að skilja lömb frá ám svo hægt væri að nytja mjólkina úr kindunum.
Stekkir eru merkilegt landbúnaðarfyrirbæri. Þeir þróuðust út frá þúsund ára sögu seljabúskaparins, færðust nær bæjunum þegar fólki fækkaði í sveitum og lentu loks við túngarðinn þegar fáu fólki í sveitum var til að dreifa.
Hér má finna fróðleik um stekki: https://ferlir.is/stekkir-og-stekkjatid/

5. Bringur

Bringur.

Skiltið er við hlaðinn túngarð ofan við bæjarstæðið.
Árið 1856 var reistur bær á mótsvið Helgufoss skammt frá Helguseli sem nefndur var Bringur reyndar Gullbringur til að byrja með en búið var á Bringum í rúm 100 ár. Bærinn varð frægur ári eftir að hann byggðist þegar mannskaðinn á Mosfellsheiði varð í marsmánuði 1857 en þá lentu 14 menn frá uppsveitum Árnessýslu í aftakaveðri á Mosfellsheiði þegar þeir voru á leið suður til róðra. Komust átta af þeim við illan leik niður i Bringur þar sem hlúð var að þeim en sex urði úti á heiðinni. Umfjöllun um atburðinn má finna m.a. á www.ferlir.is.

6. Nóngilsfoss

Nóngilsfoss.

Skiltið er á grasflöt við fossinn.
Nóngil er forn eyktarmörk frá Helgadal. Við Nóngili eru landamerki milli Helgadals og Suður-Reykja. Eftir Nóngili rennur Nóngilslækur og í honum er Nóngilsfoss en við fossinn mættust landamerki Helgadals, Suður-Reykja og Æsustaða.
Nóngil er fallegur og skjólsæll staður undir litríkum fossi. Ætla mætti að staðurinn hefði verið brúkaður til frekari nytja, en svo er ekki að sjá á vettvangi.
Gangan upp Nóngilið áleiðis að Torfdal er bæði auðveld og vel þess virði að vera gengin.

7. Guddulaug

Guddulaug.

Skiltið er við Guddulaug
Í Túninu heima fjallar Halldór Laxness um Guddulaug og segir hana vera himneskan heilsubrunn. Fólk fær bót sinna meina við að drekka vatn úr lindinni. Halldór gekk oft niður með Köldukvísl, yfir Laxneslæk og upp með Laxnestungulæk sem rann það litlu neðar. Í Laxnestungulæk rennur vatn úr Guddulaug. Guddulaug er kaldavermsl. Kaldavermsl kallast lindir sem frjósa og hitastigið í þeim er jafnt allt árið, oftast svipaður meðalhita umhverfisins sem þær eru í. Vatnsveita Mosfellsbæjar tekur vatn úr Guddulaug og öðru nálægu vatnsbóli, Laxnesdýjum.

8. Diskur, landamerkjavarða

Mosfell- Diskur.

Skiltið er utan í Diski norðanverðum.
Þegar gengið er upp á Mosfell göngustíginn sem stikaður er frá Mosfellskirkju er stefnt á formfagran koll sem nefnist Diskur. Á Diski er landamerkjavarða frá Minna Mosfelli. Í fornleifaskráningu Mosfellsbæjar frá 2006 er vitnað í Landamerkjabók frá 1890 með þessum orðum „…þaðan í vörðu á Skolladalshólum þaðan beint austan á Disk úr Diski í túngarðsendann“ (Landamerkjabók).
Heimildaskrá: Landamerkjabók í afsals- og veðmálsbók fyrir Gullbringu- og Kjósarsýslu 1890.

9. Haugur Egils á Víðodda

Egilsdys á Víðiodda.

Skiltið er í graslaut þar sem haugurinn á að hafa staðið.
Egill Skallagrímsson dó um 990 þá áttræður að aldri. Er hann lést bjó hann á Mosfelli hjá bróðurdóttur sinni Þórdísi Þórólfsdóttur og manni hennar Grími Svertingssyni lögsögumanni. Grímur lét gera haug á Tjaldanesi þar sem Egill var lagður í og vopn hans og klæði. Þegar Hrísbrúarkirkja var gerð lét Þórdís flytja bein Egils til kirkjunnar. Síðar voru bein Egils færð í kirkjugarðinn við Mosfellskirkju. Í fornleifaskráningu Mosfellsbæjar segir: „Sunnan við Köldukvísl er hluti af stykki því, sem nefnt er Víðir og er í eigu Hrísbrúar. Neðsti Oddinn á Víðinum nefnist Tjaldanes en á nesi því var Egill Skallagrímsson heygður“. Tjaldanes heitir svo því þar tjölduðu Borgfirðingar gjarnan þegar þeir fóru landleiðina til Reykjavíkur.

10. Gamla brúin yfir Köldukvísl

Kaldakvíls – gamla brúin.

Merkið er við suðurenda gömlu brúarinnar.
Árið 1912 var byggð einbreið, steinsteypt bogabrú á Köldukvísl. Við brúarendana voru hlaðnir grjótveggir sem gefa brúnni fallegt yfirbragð. Brúin er friðuð því lögum samkvæmt eru öll hús og mannvirki sem eru 100 ára eða eldri friðuð. Bílum fjölgað svo mikið á stríðsárunum að brúin frá 1912 annaði ekki lengur umferðinni sem fór eftir þjóðveginum um Mosfellssveit og var byggð ný brú yfir Köldukvísl 1942. Hún var höfð neðar í ánni þar sem hægt var að gera betri að komu. Þessi gamla brú hefur verið löguð, sett á hana nýtt brúarhandrið og er í dag notuð sem göngu- og reiðbrú.

Sjá tilvísun í Ratleik Mosfellsdals 2026:
–https://www.facebook.com/share/1EwGbXFdvo/

Ratleikur Mosfellsdals 2026.

Skrár

Þorbjarnarstaðir

Gengið var um Þorbjarnarstaði í Hraunum. Veður var frábært – sól og logn. Tjörnin milli Þorbjarnarstaða og Gerðis, Brunntjörn, var spegilslétt. Norðvestar er Fagurgerði umgirt.

Þegar komið er að Þorbjarnarstöðum frá gamla Keflavíkurveginum er fyrst komið að Þorbjarnarstaðaréttinni (Hraunaréttinni), sem mun hafa verið allfjörug á meðan var. Réttin stendur vel heilleg austan undan Sölvhól.

Þorbjarnarstaðir – Þorbjarnarstaðastekkur/Himnaríki.

Byrjað var á því að ganga austan með hleðslugarði bæjarins, en heimatúnið er girt hringinn með slíkum garði – reyndar tvöföldum. Sunnan undir hraunhól skammt sunnar er tótt og gerði framan og til hliðar við hana. Skammt sunnan þess er önnur heilleg tótt og hlaðinn garður sunnan hennar. Þar virðist hafa veriðum matjurtargarð að ræða. Vestan garðsins er gamalt gerði og tótt sunnan í því. Framundan er Tjörnin. Í henni gæti sjávarfalla, en tjörnin er ekki síst merkileg vegna þess að ferkst vatn kemur í hana undan hrauninu þegar fjarar út. Suðvestast í henni eru mannvirki – hlaðinn bryggja út í tjörnina. Ef vel er að gáð má einnig sjá hlaðna brú út í hólma, sem þarna er og aðra hlaðna bryggju frá honum út í tjörnina. Í hólmanum mótar fyrir tótt. Þarna var m.a. ullin þveginn sem og annar fatnaður á árum fyrrum.

Þorbjarnarstaðir – tilgáta.

Stígur (þvottastígur) liggur frá aðstöðunni við tjörnina upp á heimtröðina. Þegar honum er fylgt sést skeifulaga lægð á vinstri hönd. Í henni er skúti. Á hægri hönd er hringlaga lægð. Í henni er einnig skúti. Tótt er vestan við lægðina. Efsti hluti heimtraðarinnar er hlaðinn beggja vegna. Þegar komið er að bæjarhúsunum má sjá tveggja rýma hús á vinstri hönd og fjölrýma hús á þá hægri.

Þorbjarnarstaðir – uppdráttur ÓSÁ.

Þetta voru bæjarhúsin á Þorbjarnarstöðum. Stutt er síðan þakið féll af syðri húsunum. Greinilegt er að tréþiljað hefur verið að framan á nyrðri húsunum og er fallegur gangur þar framan við. Vestan og sunnan við bæinn er hlaðinn garður. Frá bænum sést Miðmundarvarða á Miðmundarhól vel, fallega hlaðinn á sprungubarmi. Hún var eitt eyktarmarkanna frá Þorbjarnastöðum.

Þorbjarnarstaðir – brunnur í Brunntjörn.

Tótt er syðst á túninu. Þegar komið var yfir suðurveggina sást móta fyrir gamalli hleðslu neðan ytri veggjarins skammt austar. Vestan við hleðsluna er laut og sunnan hennar fótur af gamalli vörðu. Norðan hennar liðast Alfaraleiðin gamla úr vestri til austurs. Alfaraleiðin var aðalgatan út á Útnesin. Önnur varða sést við götuna skammt vestar.
Beint framundan til suðurs sjást hraunbakkar. Undir þeim er gömul hlaðin rétt. Inni í henni er hlaðinn dilkur og tveir aðrir vestan í henni. Réttin stendur enn mjög vel, enda hefur hún upphaflega verið vel gerð.

Þorbjarnarstaðir – flugmynd.

Þegar gengið er norður með vestanverðum heimatúnsgarðinum sést vel hversu mikið mannvirki hann hefur verið. Við norðvesturhorn hans er nokkurs konar dalur í hrauninu. Þar gæti hafa verið nátthagi. Innan og norðanundir garðinum er minni dalur. Innst í honum er skúti. Vestan við hraunhólinn, sem myndar dalinn, er enn ein tóttin. Auðvelt er að greina húsaskipan af tóftum Þorbjarnarstaðabæjarins, sem fór í eyði um 1930.

Þorbjarnastaðaborgin er upp í Brunntorfum, en henni eru gerð góð skil í öðrum FERLIRslýsingum, s.s. HÉR og HÉR.

Þorbjarnarstaðaborg.

Á Þorbjarnastöðum bjó hið ágætasta fólk og eru afkomendur þess m.a. margir mætir Hafnfirðingar.
Gangan tók u.þ.b. klukkustund. Gerður var uppdráttur af svæðinu.

Þorbjarnarstaðastekkur.

Skrár

Vífilsstaðasel II

Í ritinu Heima er best árið 2012 ritar Þorkell Jóhannesson, „Þankabrot um Vífilsstaðasel, sel og selbúskapur á Íslandi„. Þar segir hann m.a.:

Vífilsstaðasel – uppdráttur ÓSÁ.

„Örugglega má telja, að landnámsmenn hafi í árdaga flutt með sér þekkingu á seljum og selbúskap til nýrra heimkynna á Íslandi og þá væntanlega mest frá vestanverðum Noregi. Um þetta vitna frásagnir í gömlum lögum, elstu máldögum kirkna, Landnámsbók og Íslendingasögum svo sem Njáls sögu og Grettis sögu. Veigamesta heimild um sel og selbúskap á fyrri tíð er Jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalíns frá byrjun 18. aldar. Fyllstu upplýsingar um sel og selbúskap á Íslandi er hins vegar að finna í viðamikilli úttekt eftir þýskan mann, Egon Hitzler, sem birtist árið 1979. Frekari rannsókn á seljum og selbúskap er þó án efa þörf.

Vífilsstaðasel – uppdráttur.

Vífilsstaðasel í landi Vífilsstaða í Garðabæ (áður Garðahreppi í Gullbringusýslu) hefur verið allstórt sel. Rúst þess er og stæðilegri en rústir margra annarra selja í Gullbringu- og Kjósarsýslu, en einmitt á því svæði voru mörg sel. Það vekur því athygli, að Vífilsstaðasel er í námunda við þekkta gönguleið og reiðleið eftir línuvegi meðfran háspennulínum til Straumsvíkur og þar er stundum áð. Meðan annars af þeim sökum er freistandi að gera Vífilsstaðaseli í nokkur sérstök skil.
Nýlega hefur verið gerð úttekt á rúst Vífilsstaðasels af hálfu Minjasafns Reykjavíkur. Er stuðst við þau gögn hér á eftir, þegar fjallað er um selsrústina. Þá er stuðst við örnefnalýsingu Gísla Sigurðssonar og Svans Pálssonar og leiðalýsingu um svæðið.

Vífilsstaðasel – tilgáta.

Reynt er að huga að legu selgötunnar til heimabæjar svo og að sérstakri rúst í næsta nágrnni viðs elið. Með stoð í Íslenskum þjóðháttum Jónasar Jónasonar frá Hrafnagili, frásögnum frá tveimur meðal síðstu seljanna, sem starfrækt voru hér á landi, og öðrum heimildum er fjallað um búskap í seljum, en hann snerist umfram allt um mjaltir og mjólkurvinnslu. Í því efni var enn fremur leitað fanga í þremur heimildaritum frá fyrri tíð. Þá eru hugleiðingar um langt hnignunuarskeið selsbúskaparins á Íslandi og lok hans. Í lokaorðum er reynt að meta hve lengi Vífilsstaðasel hafi verið notað og vísbendingar um brunn við selið og álykta enn frekar um efnið.

Vífilsstaðasel – stekkur.

Vífilsstaðasel er einn af mörgum stöðum í nágrenni þéttbýlis Stór-Reykjavíkur, sem minnir á horna búskaparhætti í seljum. Mörg þessara selja hafa verið utan heimajarðar og seljavegir því oft verið langir eða fremur langir. Vífilsstaðasel var dæmigert heimasel og því ekki óhæfilega langt til heimahúsa eða veturhúsa og stundum var nefnt.
Að vestan og norðan takmarkast hvilft af Selási og Selholti austan og sunnan Vífilsstaðasels.

Í Vífilsstaðaseli.

Við mastur nr. 29 í syðri háspennulínunni, sem ekki er fjarri hábrún Vífilsstaðahlíðar að austan, opnast til suðurs víður, grasigróinn hvammur, sem nefna má Selhvamm. Selás er á austurbrún hvammsins og Selholt lokar honum til suðurs og afmarka hvamminn frá suðurhvilftinni með Grunnavatni syðra. Vestanvert hvamminum er Selhóll og framan í honum allmikill grágrýtishamar, sem nefndur hefur verið Selhamar. Gísli Sigurðsson nefnir í örnefnalýsingu sinni Selkvíar við Selhólinn. Ekki hefur það verið rannsakað til hlítar, hvort þar leynist rúst af kvíum. Þða hlýtur að teljast líklegt.
Suðaustanhallt í hvamminum undir Selásunum eru greinilegar rústir Vífilsstaðasels. Sjáanlegar eru rústir þriggja húsa, sem liggja nokkurn veginn frá norðvestri til suðausturs…

Vífilsstaðasel – tilgáta.

Í lýsingu Garðaprestakalls frá 1842 segir síra Árni Helgason (1777-1869), sem var prestur í Görðum á Álftanesi 1825-1858, að síðast hafi verið haft í seli í Görðum 1832, en selbúskapurinn hafi yfirleitt lagst af í hreppnum á árunum 1780-1790. Heimildum síra Árna og Egon Hitzler ber því ekki fyllilega saman og verður nú ekki skorið úr því hvort þeirra hefur rétt fyrir sér.“

Þess má geta að í framangreindi athugun á selsrústunum yfirsést Þorkeli t.d. stekkur ofan við Vífilsstaðasel, fyrrnefnda kvíin í Selkvíum, tvær eldri selsamstæður sunnan meginselsins sem og stekks suðvestan þeirra.

Heimild:
-Þorkell Jóhannesson, „Þankabrot um Vífilsstaðasel, sel og selbúskapur á Íslandi“ – Heima er bezt, 1. tbl. 62. árg. 2012, bls. 29-39.

Vífilsstaðasel – tilgáta ÓSÁ.

Skrár

Kollafjarðarrétt

Kollafjarðarrétt er hlaðin fjárrétt ofan Kollafjarðar á Kjalarnesi. Auk gerðis eru þar 15 dilkar. Þegar FERLIR heimsótti réttina [2007] var ekki að sjá að hún hafi verið notuð um skeið. Veggir eru hlaðnir úr mógrjóti af vettvangnum, vel þykkir og standa enn vel. Hins vegar keppast bæði óheftur kerfillinn og ómarkviss trjárækt að gera minjarnar ósýnilegar í landslaginu.

Kollafjarðarrétt.

Ekki er kunnugt um aldur réttarinnar, Steinunn Guðmundsdóttir, húsfreyja á Heiðarbæ í Þingvallasveit, fæddist í Kollafirði, en flutti þaðan árið 1961. Hún kvaðst muna eftir réttinni, en líklega væri Magnús í Stardal fróðari um hana. Aðspurður kvaðst Magnús Jónasson muna eftir því að réttin lagðist af um það leiti sem Kjalarnes sameinaðist Reykjavík [1998]. Faðir hans, Jónas Magnússon, hefði verið þar réttarstjóri og auk þess Oddur gamli í Þverákoti (kom þangað 1916- eða ’17). Kjalarnesrétt hefði legið mjög vel við Mosfellsbæ, Kjalarnesi og Kjós, auk þess sem bændum úr Þingvallasveit hafi verið skipað til réttar þar. Magnús kvaðst ekki vita hversu gömul réttin væri, en hún væri a.m.k. frá 19. öld. Eftir að hætt var að rétta þar hefðu hestamenn notað réttina og hefðu þá hleðsluveggirnir skemmst talsvert vegna ágangs hrossanna. Vonaðist hann til að réttin yrði einhvern tímann hlaðin upp að nýju.

Í Kollafjarðarrétt.

Undir réttarveggnum voru rifjuð upp skáldsöguleg tengsl hennar við frumburð skáldsögunnar hér á landi. Rétt þessi þykir nefnilega ekki síst merkileg fyrir það að hún kemur fyrir í skáldsögunni Piltur og stúlka eftir Jón Thoroddsen (1818-1868) frá árinu 1850, sbr. meðfylgjandi: „Það var einn dag um þetta leyti og skömmu eftir að Ormur var suður kominn, að veður var fagurt, en vegir þurrir, og var réttað upp í Kollafjarðarrétt, og reið margt fólk úr Víkinni sér til skemmtunar upp í réttirnar, bæði konur og flestar gervistúlkur bæjarins, svo og margir karlmenn, sem við voru látnir. Gjörðist þá mikill skortur reiðskjóta í bænum, og urðu margir að setjast aftur, sem höfðu ætlað að fara. Kaupmaður Á. og kona hans fóru. Guðrún hafði einhvers staðar getað aflað sér hests, en Sigríði vantaði reiðskjóta, og leit út fyrir, að hún yrði heima að sitja, en þó langaði hana til að fara, því hún hafði aldrei komið þar upp eftir. Möller átti hest gráan, það var gæðingur, norðlenskur að kyni, af Bleikáluætt úr Skagafirði, er þá var mest orðlögð um landið. Hesturinn var stríðalinn á hverjum vetri, en lítið riðið á sumrin, því sjaldan kom nokkur annar maður honum á bak en eigandi, og ekki hlýddi nokkrum að biðja um hann til láns, hvað sem við lá. Líður nú fram að hádegi, og ríða allir á stað, sem hesta höfðu fengið, en ekki hafði Sigríður enn getað útvegað sér neinn reiðskjóta, en Guðrún beið hennar þó, ef verða mætti, að eitthvað réttist úr fyrir henni.

Í Kollafjarðarrétt.

Nú er hvergi fyrir sér að leita, Sigríður mín! Ég býst við, að þú verðir að sitja kyrr, nema þú viljir biðja hann kaupmann Möller um hann Grána hans; ég held það sé eini hesturinn, sem til er hérna eftir í Víkinni, sagði Guðrún.
Það gjöri ég ekki, og ég get ekki ætlast til þess, að hann ljái mér hann, þar sem hann vill ekki ljá nokkrum öðrum hann.
Veit ég það, að hann hefur afsagt þeim þremur eða fjórum hérna í morgun um hann, en hvar kemur það þá fram, sem hann segir um þig, ef hann gjörir sér ekki mannamun? Og farðu, Sveinki litli, og skilaðu við hann kaupmann Möller, að hún Sigríður, sem er hjá honum kaupmanni Á., biðji hann að ljá sér hann Grána sinn upp að réttunum í dag.

Sveinn litli fór og kom aftur að lítilli stundu liðinni og teymdi þá Grána og sagði, að kaupmaður hefði beðið sig að skila, að hann hefði ekki vitað, að hún ætlaði að fara, ella mundi hann hafa boðið henni hann að fyrra bragði.

Kollafjarðarrétt.

Sér þú nú, góða mín, sagði Guðrún, hvernig Möller er, þar sem hann tekur því, enda vissi ég það, hvernig fara mundi, ef hann fengi boð frá þér, en ekki hefði hann gjört það fyrir aðrar hérna í Víkinni; því það er eins og ég segi þér, þó þú trúir því ekki.
Ekki trúi ég því nú heldur fyrir að tarna, sagði Sigríður, en nú er þá best að ríða á stað, fyrst reiðhesturinn er fenginn.
Síðan ríða þær stöllur, og með því hestarnir voru góðir, náðu þær flokknum, sem á undan var riðinn, skammt fyrir innan Hellisárnar; og brá þá mörgum í brún, er þeir sáu Sigríði koma þeysandi á Grána Möllers og varð mönnum harla fjölrætt um það, hverju það sætti, að Sigríður hefði orðið fyrir þeirri mildi að fá hann. Um daginn skemmtu menn sér við réttirnar, en sneru heim um kvöldið, og var þá komið fram á nótt, er menn komu aftur til Reykjavíkur.“
Svo mörg voru þau orð, en myndirnar segja kannski svolítið meira um það sem allflestir eru ómeðvitaðir um í „örskotsfjarlægð“ frá fjölmennstu byggðasvæði landsins.

Heimild m.a.:
-Piltur og stúlka – skáldsaga – Jón Thoroddsen.

Kollafjarðarrétt – uppdráttur ÓSÁ.

Þingvallaþankar og lýsing eyðibýla – Pétur J. Jóhannsson

Hólavallakirkjugarður – skilti

Selvogsgata – forna þjóðleiðin

Ketilsstígur og aðrar leiðir frá Hafnarfirði til Krýsuvíkur – Ólafur Þorvaldsson

Helgufoss, Helgusel, Helgustekkur, Helguhellir, Helgusker, Helguhóll, Helguvík, Helguklettur

Gjásel – Fornasel

Ratleikur Mosfellsdals 2026

Þorbjarnarstaðir

Vífilsstaðasel II

Kollafjarðarrétt

Um okkur

Síður

Viltu styrkja þessa síðu?