Skógræktarfélag Hafnarfjarðar

Jónatan Garðarsson tók eftirfarandi saman í tilefni af „80 ára afmæli Skógræktarfélags Hafnarfjarðar“ 2026:

Jónatan Garðarsson

Jónatan Garðarsson

„Skógræktarfélag Hafnarfjarðar var stofnað fyrir 80 árum af hugsjónafólki, sem horfði til framtíðar með þá fullvissu í brjósti að hægt væri að græða upp bæjarlandið þó svo að það væri tötrum klætt, eftir óhefta sauðfjárbeit og uppblástur.
Hafnfirðingar voru stoltir af ræktunarstarfi Málfundafélagsins Magna í Hellisgerði, undir forystu Ingvars Gunnarssonar, kennara Barnaskóla Hafnarfjarðar. Hann leiddi hópa fullnaðarprófsnema í vorferðum skólans í Undirhlíðar við Kaldársel. Börnin fengu að gróðursetja tré í Litla Skógarhvammi þar sem Skólalundur er núna.
Nokkrir eldhugar byrjuðu að rækta í Sléttuhlíð um miðjan þriðja áratug síðustu aldar og bærinn grænkaði um leið og tré sem gróðursett höfðu verið í húsagörðum tóku að vaxa og skapa skjól.

Skógræktarfélag Íslands

Skógræktarfélag Íslands

Skógræktarfélag Íslands – merki (stofnað 1930).

Skógræktarfélag Íslands var stofnað á Þingvöllum sumarið 1930 sem höfuðfélag skógræktarmála í landinu og héraðsfélag skógræktar á suðvesturhorni landsins. Það fyrirkomulag virkaði ekki nógu vel og var lögum félagsins breytt á aðalfundi 1946 í því skyni að stofna skógræktarfélög í Reykjavík og Hafnarfirði.

Skógræktarfélag Hafnarfjarðar stofnað
Skógræktarfélag Hafnarfjarðar var stofnað 25. október 1946 og fékk úthlutað landi á Beitarhúsahálsi, norðan Hvaleyrarvatns. Landið var illa farið og ekki hægt að hefja skógrækt að svo búnu. Óskað var eftir því við bæjarstjórn að félagið fengi nokkurra hektara svæði í Gráhelluhrauni rétt ofan Lækjarbotna og var það samþykkt. Landið var girt af fyrri hluta árs 1947 og mættu spariklæddir félagar í Gráhelluhraunsgirðinguna í lok maí sama ár og gróðursettu 3.000 trjáplöntur.

Skógræktarfélag Hafnarfjarðar

Skógræktarfélag Hafnarfjarðar – merki (stofnað 1946).

Næstu árin var fastur liður í sumarbyrjun að gróðursetja tré í þessum reit með ærnu erfiði. Hraunið var illt yfirferðar og notast þurfti við sérstaka haka til að gera holur fyrir trjáplönturnar. Margir áhugasamir bæjarbúar tóku þátt í þessu verkefni.

Svæði bætast við
Skógræktarfélag Hafnarfjarðar tók við Litla Skógarhvammi 1952 og 1961 var 60 ha svæði bætt við sitthvoru megin við Kúadal í Undirhlíðum. Árið 1958 var lokið við að girða landið á Beitarhúsahálsi og Vatnsendahlíð við Hvaleyrarvatn og útplöntun gat hafist. Sama ár var 56 ha svæði umhverfis Stóra Skógarhvamm í Undirhlíðum girt og árið eftir hófst þar gróðursetning barrtrjáa. Ungir drengir í vinnuskólanum í Krýsuvík unnu það verk 1959 til 1964 undir stjórn kennaranna Hauks Helgasonar og Helga Jónassonar.

Áföll efldu starfið

Hvaleyrarvatn

Hvaleyrarvatn – gróðurbruni.

Páskahretið 1963 kom skyndilega eftir mikinn hlýindakafla vikurnar á undan. Trjágróður hafði tekið við sér í hlýindunum og varð kuldakastið til þess að kal kom í tré af erlendum uppruna og drápust mörg þeirra. Um líkt leyti gerði grenilús mikinn usla og stórskemmdi rauðgrenitré. Forráðamenn félagsins réðust strax í að fella ónýt tré og gróðursetja stafafurur og sitkagreni.
Vorið 1979 voru margir á ferli við Hvaleyrarvatn þegar krakkar kveiktu eld innan skógræktargirðingarinnar sem breiddist hratt út. Vanbúið slökkvilið réð illa við ástandið og þarna brann 15 ha skógur, meðal annars elstu trén við Hvaleyrarvatn. Þetta var mikið áfall og verulegt tjón. Ákveðið var að gróðursetja strax í stóran hluta brunareitsins, en skilja ónýt tré eftir til áminningar um skaðsemi eldsins. Á þessu svæði er núna trjásýnireitur félagsins með mörg hundruð trjátegundum og kvæmum, sem eru merkt með nöfnum trjánna.

Veruleg stækun ræktunarsvæðis

Sléttuhlíð

Sléttuhlíð – haust.

Árið 1990 stækkaði umráðasvæði félagsins verulega þegar við bættust Höfðaland, Klifsholt og stór hluti hraunsins suður og vestur af Sléttuhlíð. Landinu var skipt upp í misstórar spildur sem úthlutað var til landnema, sem tóku reitina í fóstur. Stór hluti þessa svæðis var nauðbitinn og uppblásinn, en núna er þetta fallega gróið og skjólsælt útivistarsvæði.

Girðingar felldar og lagning skógarstíga

Hvaleyrarsel

Hvaleyrarsel.

Þegar búið var að girða allt uppland Hafnarfjarðar þótti ástæðulaust að halda við þeim girðingum sem umluktu skógræktarsvæðin. Þær voru felldar í áföngum og áhersla lögð á grisjun, uppkvistum og lagningu skógarstíga til að auðvelda aðgengi að svæðum félagsins. Skógarstígarnir njóta ómældra vinsælda og sífellt lengjast þeir og nýir stígar bætast við. Þar á meðal er Græni stígurinn, sem er nánast fullbúinn í Græna treflinum í Hafnarfirði en í framtíðinni á hann að liggja alla leið frá Kaldárseli að Esjurótum.

Nyrsti rósagarður heims

Höfðaskógur

Höfðaskógur – aðstaða Skógræktarfélags Hafnarfjarðar.

Sumarið 2005 gróðursettu félagar í Rósaklúbbnum 100 rósir af 34 tegundum í sunnanverðum Húshöfða. Allskonar rósir blómstra þar á sumrin, á svæði sem var áður uppblásið holt. Minningarlundir og minningarskildir tileinkaðir frumkvöðlum félagsins eru á nokkrum stöðum. Við Skólalund er minningarsteinn með nafni Ingvars Gunnarssonar og víðsvegar má sjá steina með nöfnum frumkvöðlanna. Þar á meðal eru Ólafur Vilhjálmsson, Guðmundur Þórarinsson, Jón Gestur Vigfússon, Jón Magnússon, Garðar Þorsteinsson, Þorvaldur Árnason, Björn Árnason og Hólmfríður Finnbogadóttir.

Skógarreitir

Værðarlundur

Værðarlundur.

Værðarhvammur við enda Værðarstígs var gerður 2011 að tilstuðlan Lionsklúbbsins Ásbjarnar til minningar um Gísla S. Geirsson. Minningarreitur um hjónin Hjálmar R. og Else S. Bárðarson var útbúinn í Vatnshlíð árið 2012. Nokkru vestar í hlíðinni er Cuxhavenreiturinn, þar sem félagar í Cuxhavenfélaginu annast gróður setningu.

Næst fjölennasta skógræktarfélagið
Skógræktarfélag Hafnarfjarðar er annað fjölmennasta skógræktarfélag landsins, með fjölbreytta starfsemi og nýtur trausts bæjarbúa og þeirra sem stjórna bænum.

Stóri-Skógarhvammur

Stóri-Skógarhvammur í Undirhlíðum – piltar frá Vinnuskólanum í Krýsuvík við skógræktarstörf.

Fjöldi sjálfboðaliða hafa komið að starfi félagsins í gegnum tíðina, hvort sem það eru einstaklingar, skólafólk, fjölskyldur, vinahópar, fyrirtæki eða stofnanir. Allt þetta fólk hefur skilað ómetanlegu starfi á löngum tíma. Mestu hefur munað um fjölmarga vinnuhópa ungs fólks sem unnið hafa hjá félaginu á sumrin. Unga fólkið hefur m.a. unnið að stígagerð, grisjun, gróðursetningu og umhirðu svæðanna sem Skógræktarfélagið hefur umsjón með.

Jólin í Höfðaskógi
Það er fastur liður hjá mörgum að mæta í Höfðaskóg á aðventunni og kaupa jólatré og jólaskreytingar og fá sér heitt súkkulaði og piparkökur.

Skógræktarfélag Hafnarfjarðar

Skógræktarfélag Hafnarfjarðar – aðstaðan á Húshöfða.

Með þessu móti styður fólk starfið því afraksturinn fer í að gróðursetja meira og viðhalda svæðum félagsins. Á sumrin nýtur gróðrarstöðin Þöll mikilla vinsælda, en hún er sjálfstætt rekstrarfélag með fjölbreytt trjáplöntuúrval. Stór hluti þeirra trjáplantna sem gróðursettar eru árlega á svæðum félagsins eru ræktaðar í gróðurhúsum félagsins. Starfsfólk félagsins annast umhirðu í stórum hluta upplandsins, einkum í kringum Hvaleyrarvatn, eina vinsælustu útivistarperlu bæjarins.
Aðalfundur Skógræktarfélags Íslands hefur þrisvar verið haldinn í Hafnarfirði og hafa félagsmenn tekið virkan þátt í forystusveit Skógræktarfélags Íslands.

Mikil breyting

Undirhlíðar

Undirhlíðar – Stóri-Skógarhvammur.

Uppland Hafnarfjarðar hefur tekið stakkaskiptum frá því að þar voru uppblásin og stórgrýtt holt og melar með illa förnum gróðurtorfum. Þá var algengt að moldrok legði yfir bæinn yfir sumartímann. Með þrautseigju og dugnaði hefur þróuninni verið snúið við og núna er fátt sem minnir á auðnina sem þarna var á sínum tíma enda hafa verið gróðursett nokkur milljón tré á þessum átta áratugum.“

Heimild:
-Fjarðarfréttir 1. okt. 2026, Skógræktarfélag Hafnarfjarðar 80 ára.

Vatnshlíð

Vatnshlíð.

Mosfellsbær

Innst við Reykjaveg í Mosfellsbæ er skilti. Meðfylgjandi átta ljósmyndir er á skiltinu með viðeigandi texta:

Mosfellsbær

Saga Reykjaveitu – skilti.

Mosfellsbær

Saga Reykjaveitu – skilti.

Mosfellsbær

Saga Reykjaveitu – skilti.

Mosfellsbær

Saga Reykjaveitu – skilti.

Mosfellsbær

Saga Reykjaveitu – skilti.

Mosfellsbær

Saga Reykjaveitu – skilti.

Mosfellsbær

Saga Reykjaveitu – skilti.

Mosfellsbær

Saga Reykjaveitu – skilti.

Hellisgerði

Almenningsgarðurinn Hellisgerði er sagður opnaður fyrir eitt hundrað árum, 24. júní 1923, og í tilefni af því blésu Hafnfirðingar til veislu laugardaginn 26. ágúst 2023. Garðurinn var þó formlega stofnaður 1. mars sama ár. Það breytir þó engu í hinu sögulega samhengi…

Hellisgerði – Níutíu ára skrúðgarður
Í Skógræktarritinu 2013 er fjallað um „Hellisgerði – Níutíu ára skrúðgarður„:

Hellisgerði

Skipulagsuppdráttur af Hellisgerði 1958.

„Hellisgerði er skrúðgarður Hafnarfjarðar og liggur vestan Reykjavíkurvegar, norðan Hellisgötu og sunnan Skúlaskeiðs.

Hellisgerði

Hellisgerði – Fjarðarhellir.

Nafnið tengist Fjarðarhelli fyrir miðju garðsins sem var upphaflega ofurlítið fjárskjól. Það má því segja að þessi litla nefna hafi orðið að stórum garði.
Hellisgerði var afhent Málfundafélaginu Magna í sumarbyrjun 1923 (1. mars) og hófst ræktunin sumarið eftir. Sumarið 1927 var Hellisgerði opnað almenningi á sunnudögum og nokkrum árum seinna var það opið alla daga eftir hádegi yfir sumarmánuðina. Núna er Hellisgerði almenningsgarður sem er öllum opinn. Þó svo að Hellisgerði sé formlega talið vera níutíu ára gamalt má rekja upphafið til ræktunartilrauna athafnamannsins Bjarna Sívertsens.

Ræktunartilraun Bjarna Sívertsen

Bjarni Sívertsen

Bjarni Sívertsen.

Bændur úr Ölfusi og Selvogi sóttu kaupstað í Hafnarfirði og versluðu við Bjarna Sívertsen, ungan kaupmann úr Selvogi, sem hóf verslun í Hafnarfirði árið 1794. Bændurnir tjölduðu á Víðistöðum þegar þeir komu í kaupstað. Þar var gott haglendi fyrir hrossin og öruggt vatnsból. Stundum létu menn sig hafa það að gista í Fjarðarhelli ef annað var ekki í boði.
Bjarni Sívertsen var umsvifamikill kaupmaður, stundaði útgerð og smíðaði skip sem dugðu vel. Hann sigldi oft milli landa í viðskiptaerindum og heillaðist af blómskrúði og skógum sem hann kynntist í þessum ferðum. Afréð hann að reyna trjárækt á Íslandi árið 1813. Árni Helgason, prófastur í Görðum á Álftanesi, ritaði eftirfarandi greinargerð um þessa tilraun Bjarna árið 1817:

Hellisgerði

Hellisgerði 2023.

„Sami Kaupmaður Riddari B. Sigurdsson, flutti hingad, á árinu 1813, 500 vidarplöntur af ymsuum tegundum, frá Skotlandi, svo enn væri tilreynt að koma hér upp skógi. Sú ógiæfa vildi til, ad hann átti útivist lánga í þetta sinn, mætti hrakníngum og vard ad afferma skip sitt í Orkneyum, og bæta skada þann er hann fengid hafdi í hafinu. Vegna þessara slisa voru nockrar vidarplöntur hans, er hingad kom, nær dauda en lífi, og sumar aldeilis vidskila. Sumar plönturnar setti hann nidur í Hafnarfirdi, og þó einstakar hafi sídan útdáid, eru þó fleiri lifandi og hafa nád nockrum þroska; plöntum sem annarsstadar voru niðursettar, og hann útbýtti til þeirra manna er hann ætladist til að helst mundu leggia alúd á ad reyna hvört úngvidi þetta ei gæti þrifist á hólma vorum, er sagt hafi reidt verr af. Opt hefir eg heyrt Riddarann yfir því qvarta, ad hann kynni ei ad fara med þessar plöntur né rækta tilhlýdilega.

Akurgerði

Akurgerði og klettar ofan þess. Samsett mynd.

En þó þetta fyrirtæki heppnist ei ad þessu sinni, mun honum samt ei þykia hluturinn fullreyndur, því bædi gerdi þad skada úngvidinu, ad svo leingi var án moldar, og líka er ei til þess ætlandi, að madur fá, er ad eins hefur lesið um medferð hlutarins, þó vel sé gáfadur, kunni eins med ad fara og þeir sem sed hafa adferdina og numid allt handlag med því ad leggja hönd á verkid. Tekid hefir hann eftir því, ad þegar vindur stendur af sjó, visna blöd á plöntunum þeim megin er ad sjónum veit, og af því dregur hann þá ályktan, ad betur mundi fara ad gjöra þessa tilraun lengra frá sió.“

Rannveig Filipusdóttir

Rannveig Filipusdóttir.

Þetta var skrásett fjórum árum eftir að Bjarni hóf tilraun sína til að stunda trjárækt hér á landi. Bjarni gróðursetti hluta trjánna í skjólsælum hraunkrikum norðan við íbúðar- og vöruhúsin í Akurgerði skammt frá Fjarðarhelli. Hann færði vinum sínum tré sem þeir gróðursettu við húsin sín til að fá samanburð. Vera má að Bjarni hafi flutt fleiri trjáplöntur til landsins síðar, en hann var þekktur fyrir atorku sína og gafst ekki upp þó á móti blési. Rannveig Filipusdóttir, eiginkona Bjarna, lést 1825 og var gengið frá skiptum dánarbúsins eins og tíðkaðist. Bjarni fékk helming eignanna, en hitt skiptist á milli barnanna. Gerð var skrá yfir allar eigur hjónanna og meðal þeirra var grasafræðiritið The Planterers Callander, útgefið í Edinborg í Skotlandi 1812, sem vísar til þess að Bjarni hafi aflað sér einhverrar þekkingar áður en hann flutti plönturnar til Íslands.

Faktorsfrúrnar

Hús Bjarna riddara

Hús Bjarna riddara.

Ekki er ljóst hvaða trjátegundir Bjarni kom með til landsins eða hvernig trén spjöruðu sig til lengri tíma. Bjarni lést 1833 í Kaupmannahöfn og tveimur árum seinna voru allar eigur hans seldar. Umsvifamikill danskur kaupmaður, Peter Christian Knudtzon, keypti húsin í Hafnarfirði og næstu áratugi héldu danskir verslunarstjórar um taumana í Knudtzonsverslun. Þekktastur þeirra var Christian Zimsen, faðir Knuts Zimsen, fyrsta borgarstjóra Reykjavíkur. Faktorinn Knud Due Christian Zimsen flutti til Hafnarfjarðar 1868 og kvæntist sama ár ungri konu úr næsta húsi.

Anna Cathinca Jürgensen

Anna Cathinca Jürgensen Ziemsen.

Anna Cathinca Jürgensen var kjördóttir Jes Thomas Christensen, eiganda Nordborgarverslunar, sem stóð við hlið Knudtzonsverslunar í Akurgerðislandi. Anna Cathinca og Christian bjuggu í Knudtzonshúsi, eins og húsið sem Bjarni Sívertsen lét reisa 1803-5 var kallað eftir að Knudtzonsverslun eignaðist það. Anna Cathinca ræktaði blóm og grænmeti í vermireitum bak við verslunarhúsin í Akurgerði og Hellisgerði varð til þegar hún lét hlaða grjótgarð umhverfis Fjarðarhelli. Anna Cathinca tók við ræktunarstarfinu sem Bjarni Sívertsen hóf og bætti um betur. Knud Zimsen sonur hennar lýsti því hversu miklu máli Hellisgerði skipti fjölskylduna í ævisögu sinni „Við fjörð og vík”:

Nokkrum sinnum á hverju sumri var kaffi drukkið á sunnudögum uppi í Hellisgerði eða suður á Hvaleyri, en þar hafði faðir minn túnblett.

Hellisgerði

Fjarðarhellir.

Vestast í Hellisgerði var grashóll, er faðir minn hafði látið gera. Á hann var dúkur breiddur og kaffið drukkið þar. Hóll þessi var því ætíð kallaður Borðið. Hlóð voru einnig sett upp í Gerðinu, og fluttum við því stundum hitunaráhöld með okkur þangað. Við það fékk viðdvöl okkar þar efra nokkurn svip af útilegu, og það þótti okkur krökkunum ekki einskis virði. Þótt ekki væri langt í Hellisgerði heiman að frá okkur, þótti tilbreyting í að fara þangað upp eftir, en meira fannst okkur samt til um að komast suður á Hvaleyri.

Christian Knud Due Zimsen 1841-1908

Christian Knud Due Zimsen; 1841-1908.

Þegar kaupmaðurinn Jes Christensen andaðist 1884 keypti Christian Zimsen verslunina af tengdamóður sinni sem var ekkja Christensens. Christian byggði nýtt íbúðar- og verslunarhús sunnan gömlu verslunarhúsanna, þar sem Bókasafn Hafnarfjarðar stendur núna. Fjölskyldan flutti í nýja húsið og rak Christian Zimsen Nordborgarverslun til 1893 en það ár flutti fjölskyldan til Reykjavíkur. Knudtzon & Sön keyptu gömlu verslunarhúsin en Zimsen tók nýja húsið niður og endurbyggði það í Hafnarstræti 15. Þar verslaði hann til dauðadags og Jes Zimsen sonur hans eftir það.
Gunnlaugur Eggertsson Briem tók við stjórn Knudtzonsverslunar af Zimsen 1885 og gegndi starfinu til dauðadags 1897.

Hellisgerði

Gunnlaugur Eggertsson Briem (1847-1897) og Friðrika Claessen Briem (1846-1930).

Hann bjó ásamt eiginkonu sinni, Friðriku Claessen Briem, í Knudtzonshúsi. Friðrika var ræktunarkona eins og Anna Cathinca. Hún lét skipta túninu aftan við húsin í þrennt. Næst þeim var grasflöt og upp af henni kom langur grasbekkur með reynitrjám sem voru sótt í hraunin suður af Hvaleyri. Ofan þeirra voru blómabeð og vermireitir. Friðrika Briem var með matjurtagarð í Hellisgerði og hlúði að trjágróðrinum.

Matjurtagarður í Hellisgerði

Eftir andlát Gunnlaugs Briem hætti Knudtzon & Sön starfsemi í Hafnarfirði. Gengu kaupmannshúsin kaupum og sölum þar til J.T.P. Bryde keypti þau í ársbyrjun 1901. Húsunum fylgdi allt Akurgerðisland ásamt Hellisgerði.
Jes Gíslason og eiginkona hans önnuðust garðinn í Akurgerði næstu árin. Theódór Mathiesen skósmiður nýtti matjurtagarðinn í Hellisgerði þar til hann flutti til Reykjavíkur 1905.

Hellisgerði

Hellisgerði á frumrárunum.

Gísli Gunnarsson byggði sér hús austan við Hellisgerði við Djúpugjótu þar sem tjörnin var gerð seinna. Árið 1907 fékk hann leyfi Jóns Gunnarssonar, verslunarstjóra Brydeverslunar, til að nýta Hellisgerði án afgjalds. Byrjaði hann á að stækka smáblett nærri húsinu og útbjó góðan töðuvöll sem gaf af sér nægjanlegt vetrarfóður fyrir reiðhestinn hans.

Gísli ruddi lausu grjóti af flötinni og tókst að stækka túnblettinn með því að breiða út tað og úrgangshey á berar hraunklappir.

Hellisgerði

Hellisgerði – Djúpagjóta.

Einnig fyllti hann glufur í hrauninu með lausu grjóti og mold sem hann sótti í mýrarnar við Arnarnesvog. Gísli réð Ísak Bjarnason, bónda í Fífuhvammi og Sigurjón Sigurðsson í Eyrarhrauni til að endurhlaða grjótgarðana umhverfis Gerðið. Skörð voru iðulega brotin í garðana því þarna var gömul farleið sem menn vildu ekki hætta að nota. Gísli átti í útistöðum við nágranna sína vegna þessa og bar slóg og beingarða frá norskum línuveiðurum á landið sem ekki þótti gott að fá í föt eða á skó. Með þessu móti fékk hann fólk til að hætta að vaða yfir túnið.

Hellisgerði

Samkoma í Hellisgerði.

Gísli flutti mold í kálgarðinn og hlúði að trjánum sem enn voru heil. Hafnarfjarðarbær keypti Akurgerði og verslunarhúsin í nóvember 1910. Gísli gerði lóðaleigusamning við bæinn og greiddi 8 kr. árlega fyrir Hellisgerði. Hann féllst auk þess á að viðhalda öllum grjótgörðum umhverfis Gerðið.
Jón Bergsteinsson frá Óttarsstöðum, sem bjó á Hvaleyri, bauðst til að útvega Gísla reynitré vorið 1911. Hann sótti þrjú lítil tré í gjótu í jaðri Brunans ofan Þorbjarnarstaða og voru þau gróðursett í Hellisgerði.

Suðurgata 74

Suðurgata 74.

Veturinn 1918 kólu tré víða á landinu en Gísla tókst að halda lífi í trjánum í Hellisgerði. Gísli sagði í blaðaviðtali sem birtist í Alþýðublaðinu 14. nóvember 1946 þegar hann varð sjötugur: „Ég byggði hús við Hellisgötu, sem þá var raunar ekki til. Ég kom þá auga á staðinn, þar sem Hellisgerði er nú og hóf þar nokkru síðar ræktun. Það var upphaf Hellisgerðis, eins og það er nú. “
Gísli seldi húsið sitt 1920 og flutti að Suðurgötu 74, skammt frá Íshúsi Hafnarfjarðar. Hann flutti elsta reynitréð, sem hann gróðursetti 1911, með sér og stendur það enn sunnan við húsið. Gísli hélt leigunni á Hellisgerði til ársins 1922 en þá óskaði bæjarstjórn eftir því að hann léti landið af hendi svo að félagar í Málfundafélaginu Magna gætu hafið uppbyggingu skrúðgarðs.

Málfundafélagið Magni

Hellsigerði

Guðmundur Einarsson – skjöldur í Hellisgerði.

Ungmennafélög voru starfrækt víða um land en ekkert slíkt var í Hafnarfirði. Lögregluþjónninn Þorleifur Jónsson frá Skálateigi í Norðfirði og bóksalinn Valdimar Long frá Seyðisfirði höfðu góða reynslu af ungmennafélagsstarfi en báðir höfðu fest rætur í Hafnarfirði. Þegar Þorleifur lagði til við Valdimar að þeir stofnuðu málfundafélag var hann samþykkur hugmyndinni. Þorleifur ræddi við málsmetandi menn og Málfundafélagið Magni var stofnað þann 2. desember 1920. Stofnfélagar voru átján en þeim fjölgaði fljótlega í 24. Þetta var alþýðufræðslufélag sem lagði áherslu á að æfa menn í fundarsköpum, framsögn og flutning á fræðandi erindum.

Hellisgerði

Hellisgerði fyrrum.

Guðmundur Einarsson trésmiður hélt erindi á fundi 15. mars 1922 sem hann nefndi: Getur Magni haft áhrif á útlit Hafnarfjarðar? Guðmundur svaraði spurningunni sjálfur og sagði að félagsmenn gætu haft áhrif til bóta á útlit bæjarins. Hann lagði til að félagið kæmi upp blóma- og skemmtigarði og að gróður væri aukinn í bænum til prýði og yndis. Sagði hann mikilvægt að viðhalda sérkennum landslagsins svo hraunborgir og gjár fengju að halda sér.

Hellisgerði

Í Hellisgerði 2023.

Bærinn stækkaði hratt, hraunklettar voru brotnir niður, gjótur fylltar og landinu umbylt. Guðmundur gerði sér grein fyrir því að fegurð þessa sérkennilega landslags var í hættu. Honum var kunnugt um hugmyndir Gísla Gunnarssonar og Ögmundar Sigurðssonar, skólastjóra Flensborgarskóla, um að bæjaryfirvöld stæðu fyrir því að útbúa skrúðgarð í Hafnarfirði. Gísli og Ögmundur voru sammála um nauðsyn slíks garðs en þá greindi á um staðsetninguna. Gísli hélt fram ágæti Hellisgerðis en Ögmundur taldi að Hraunhvammur við Lækinn, þar sem Barnaskóli Hafnarfjarðar var byggður seinna, væri ákjósanlegasti staðurinn.

Hellisgerði verður fyrir valinu

Hellisgerði

Hellisgerði.

Erindi Guðmundar var vel tekið og á fundinum var skipuð undirbúningsnefnd undir forystu hans. Með Guðmundi í nefndinni voru Ingvar Gunnarsson og Davíð Kristjánsson og einsettu þeir sér að vinna hratt. Þeir höfðu fjögur atriði til viðmiðunar við val á hentugum stað:
1. Að staðurinn hefði sem gleggst og flest einkenni þess landslags, sem er sérkennilegt fyrir Hafnarfjörð.
2. Að það væri ekki óhæfilega víðáttumikið svæði, sem afgirða þyrfti, til þess að fyrrnefndum skilyrðum yrði náð.
3. Að hann lægi sem næst kaupstaðnum, eða helst í sjálfum bænum.
4. Að greiðfær vegur eða vegir lægju að landinu.
Nefndarmenn skiluðu af sér viku seinna og töldu að Hellisgerði uppfyllti öll framangreind skilyrði. Fyrir lá að nokkrir menn í bænum höfðu óskað eftir byggingarlóðum í Hellisgerði og var skjótra aðgerða þörf. Nefndin sendi erindi til bæjarstjórnar sem fjallaði um málið á fundi 4. apríl 1922. Málinu var vísað til fasteignanefndar og haustið eftir barst svar bæjarstjórnar.

Ágúst Flyenring

Ágúst Flygenring; 1865-1932.

Magni gat fengið yfirráð Hellisgerðis endurgjaldslaust gegn því skilyrði að skemmtigarðurinn væri opinn almenningi á sunnudögum á sumrin. Jafnframt var félaginu gert að girða landið og hefja ræktun innan tveggja ára, en missa rétt sinn til landsins ella.
Lánastofnanir vildu ekki lána fé til framkvæmda, en útgerðarmaðurinn August Flygenring gekkst í ábyrgð fyrir kostnaðinum. Vorið 1923 var búið að loka Hellisgerði með 250 metra vírnetsgirðingu og grjóti sem hlaðið var undir girðinguna. Jafnframt var ræðupúlt úr steinsteypu útbúið á klettasyllu skammt frá Fjarðarhelli og gerður stallur fyrir fánastöng.

Hellisgerði

Formleg stofnun Hellisgerðis 1. mars 1923.

Verkinu lauk í maí 1923. Haldin var Jónsmessuhátíð sunnudaginn 24. júní 1923 og selt inn á svæðið til að hægt væri að greiða lánið. Kostnaður við girðinguna, púltið og stallinn nam tæplega 590 krónum en tekjur af skemmtuninni fóru langt fram úr áætlun. Magnús Jónsson bæjarstjóri afhenti Magna Hellisgerði formlega á Jónsmessuhátíðinni og veitti Valdimar Long, formaður félagsins, landinu viðtöku.

Skipulagsskrá og garðráð

Hellisgerði

Hellisgerði – skipulagsuppdráttur 1958.

Skipulagsskrá var samin fyrir Hellisgerði og hlaut hún samþykki á félagsfundi 28. nóvember 1923. Bæjarstjórn samþykkti skipulagsskrána fyrir sitt leyti 5. febrúar 1924. Tilgangur garðsins var skilgreindur í 2. grein skipulagsskrár:

Hellisgerði

Hellisgerði – upplýsingaskilti.

1. Að vera skemmtistaður, þar sem bæjarbúar eigi kost á að njóta ánægju og hvíldar í tómstundum sínum. Hefur félagið Magni sett sér það mark að koma upp svo fjölskrúðugum gróðri innlendra og útlendra blóma og trjátegunda, sem kostur er á og jarðvegur og loftslag leyfir.
2. Að vekja áhuga bæjarbúa fyrir blóma- og trjárækt og verða þess megnugur að veita aðstoð í þeim efnum, meðal annars á þann hátt að láta í té blóm og trjáplöntur til gróðursetningar kringum hús bæjarmanna þegar þess er æskt.

Hellisgerði

Hellisgerði 1946.

3. Að geyma óraskaðar minjar um hið sérkennilega bæjarstæði Hafnarfjarðar, þegar mannvirki framtíðarinnar hafa máð þau út annars staðar í bænum. Fimm manna garðráð var þannig skipað að þriggja manna stjórn Magna var sjálfkjörin en tveir menn til viðbótar kosnir á aðalfundi Magna. Kristinn J. Magnússon málarameistari var lengst allra formaður félagsins og vann mikið að fjáröflun fyrir Hellisgerði. Fjármögnunin hvíldi þungt á Magnamönnum og var lögum félagsins breytt 1945 til að fjölga félögum í 48.

Garðráð hélt í orði kveðnu um stjórnartauma til 1977 þegar félagið var lagt niður.

Hellisgerði

Frá Hellisgerði.

Magni tók aftur til starfa 1986 en hætti endanlega 1991. Á þessu tímabili var Hellisgerði formlega afhent Hafnarfjarðarbæ til eignar.
Tré frá Vöglum, Þórsmörk og Hallormsstað Leitað var til sérfróðra ræktunarmanna þegar búið var að girða Hellisgerði en þeim leist ekki vel á staðsetninguna þar sem lítið var um jarðveg til gróðursetningar. Ráðgjafarnir bentu á Maríugerði austan Reykjavíkurvegar sem betri kost en ekki var aftur snúið. Haustið 1923 sendi Sigurður Sigurðsson búnaðarmálastjóri félaginu 1000 birkiplöntur frá Vöglum í Fnjóskadal án þess að um þær hafi verið beðið.

Hellisgerði

Hellisgerði fyrrum – gosbrunnur.

Garðráð tók við þeim og greiddi 10 aura fyrir stykkið komnar til Reykjavíkur, sem þótti vel sloppið. Voru þær dreifsettar um veturinn en þegar hefja átti gróðursetningu vorið 1924 kom í ljós að stór hluti var dauður eða svo lélegur að ekki voru nema 200 plöntur nothæfar til gróðursetningar. Garðráð hafði samband við Kofoed-Hansen skógræktarstjóra sem útvegaði 500 birkiplöntur austan úr Þórsmörk og 100 reynitré ásamt tíu lerki frá Hallormsstað. Vaglatrén sem lifðu fyrsta veturinn af spjöruðu sig vel enda voru þau gróðursett í vel undirbúinn jarðveg. Þórsmerkurbirkið var mjög smávaxið og varð að gróðursetja það í rýran jarðveg og þreifst illa. Gripið var til þess ráðs að færa trén vorið 1927 í betur undirbúinn jarðveg. Tóku þau vel við sér eftir það. Garðyrkjufræðingarnir Einar Helgason og Ragnar Ásgeirsson, skógræktarstjórinn Kofoed-Hansen og búnaðarmálastjórinn Sigurður Sigurðarson fylgdust vel með framgangi mála í Hellisgerði og gáfu góð ráð.

Ingvar Gunnarsson garðvörður
Hellisgerði
Ingvar Gunnarsson kennari var ráðinn garðvörður vorið 1924 og var forstöðumaður Hellisgerðis til æviloka.

Hellisgerði

Í Hellisgerði.

Ingvar fæddist 1. nóvember 1886 að Skjaldarkoti á Vatnsleysuströnd. Hann var ráðinn kennari við Barnaskóla Hafnarfjarðar 1920 og gekk í Magna 1922, rétt áður en Guðmundur Einarsson hélt erindið sem leiddi til þess að Hellisgerði varð að veruleika. Reynsla Ingvars af trjárækt var engin en brennandi áhugi hans á öllu sem tengdist ræktun og fegrun landsins var aðdáunarverður. Ingvar fékk góð ráð áður en hann gróðursetti fyrstu trjáplöntuna. þann 18. maí 1924. Næstu ár viðaði hann að sér hverskonar fróðleik um ræktunarmál og sá alfarið einn um gróðursetningu í tvo áratugi.

Hellisgerði

Frá Hellisgerði.

Strax kom í ljós að vinnan var tímafrekari og vandasamari en ráðgert var. Garðráð ákvað að láta vinna verkið eins vel og kostur var og horfa framhjá kostnaði og vinnutíma sem fór í þetta. Reynitrén frá Hallormsstað voru 10-24 sentímetrar á hæð en birkið frá Vöglum var örlítið stærra. Þórsmerkurbirkið var aðeins um 2-3 sentímetrar. Þegar aldarfjórðungur var liðinn frá stofnun félagsins voru allar plönturnar nema eitt reynitré lifandi og mörg tré voru orðin um 8 metra há.
Ingvar var samviskusamur og næmur á umhverfið og gerði sér grein fyrir að jarðvegurinn var allt of grunnur, enda höfðu ráðgjafarnir varað við þessum annmarka. Hann lagði sig fram um að útvega mold sem var sótt langar leiðir. Var henni ekið á vörubílum að Hellisgerði, síðan mættu félagsmenn á kvöldin eftir vinnu og báru moldina í pokum á bakinu.

Hellisgerði

Í Hellisgerði.

Þetta var eina færa leiðin þar sem ekki var byrjað að leggja stíga um garðinn og ómögulegt að koma fyrir flutningatækjum innan girðingar. Landið var mishæðótt og sæta þurfti lagi til að koma moldarpokunum á rétta staði. Fyrsta sumarið var þurrviðrasamt en ekkert vatn var að fá í Hellisgerði. Ingvar hafði áhyggjur af vatnsleysinu og færði þetta í tal við Guðleifu Eyjólfsdóttur sem bjó nærri Hellisgerði. Guðleif bauð Ingvari að fá vatn úr eldhúskrana sínum og lagði hann langa slöngu út um eldhúsgluggann hjá henni. Skipti þetta sköpum fyrir ræktunarstarfið og bjargaði nýgræðingnum fyrstu sumrin.

Seldu tré, blóm og túnþökur

Hellisgerði

Í Hellisgerði.

Hellisgerði átti að vera hvíldarstaður og skemmtigarður bæjarbúa en meginhugsunin var að fegra bæinn með trjárækt og skrúðgarðyrkju. Fyrsta sumarið fór mikil vinna í að koma trjáplöntunum til og ekki gafst tími til að sinna blómarækt að neinu gagni. Ragnar Ásgeirsson sáði til nokkurra tegunda af fjölærum jurtum í sáðkassa og sýndi Ingvari hvernig hann ætti að bera sig að við blómaræktina. Skrautblómin spruttu ágætlega og var plantað í reiti í ágúst. Þau voru geymd undir gleri um veturinn og vorið eftir hófst sala á fjölærum blómum. Félagið útvegaði bæjarbúum túnþökur en mest áhersla var lögð á að selja bæjarbúum tré til gróðursetningar í heimagörðum. Fyrsta sumarið seldust sex tré, næsta sumar töldu þau nokkra tugi og innan skamms seldi félagið mörg hundruð trjáplöntur á hverju sumri. Trén sem gengu af voru gróðursett á staðnum og þannig fjölgaði tegundum í Hellisgerði smám saman.
Þegar Magni hóf gróðursetningu í Hellisgerði voru fimm skrúðgarðar við heimahús í Hafnarfirði. Einum áratug seinna voru heimagarðarnir um 150 talsins. Kostnaður við ræktun, flutning á mold og vinnulaun voru 40 þúsund krónur í heildina fyrstu tíu árin. Trjásalan var mikilvægur þáttur í fjáröflunarstarfinu en mestu munaði um Jónsmessuskemmtanirnar.

Hellisgerði

Í Hellisgerði.

Jónsmessuhátíðirnar öfluðu 23 þúsunda, 10 þúsund fengust fyrir trjá- og blómasölu og það sem upp á vantaði var sótt til fyrirtækja, sveitarfélagsins, Magnafélaga og annarra einstaklinga.
Veturinn 1926-27 fékk Magni aukið land til umráða og varð garðurinn 4.000 fermetrar að stærð. Sumarið 1927 var Hellisgerði opið almenningi á sunnudögum í fyrsta sinn. Hélst þessi skipan þar til óhætt þótti að hafa garðinn opinn alla daga yfir sumarmánuðina.
Vorið 1929 var ráðist í að steypa 80 metra langa girðingu með fram Hellisgötu, en gatan var lögð með miklum erfiðismunum árin á undan. Vegagerðarmenn urðu að sprengja niður kletta og hlaða veginn upp að stórum hluta vegna Djúpugjótu. Efniviður úr gamla Hellisgerðis-grjótgarðinum kom að góðum notum við upphleðsluna.

Blómahaf brosir við auganu

Hellisgerði

Í Hellisgerði.

Vikublaðið Brúin, sem Þorleifur Jónsson ritstýrði, fjallaði um margvísleg málefni sem sneru að Hafnfirðingum. Vorið 1929 ritaði Þorleifur grein um Hellisgerði sem hófst á eftirfarandi orðum:

Hellisgerði

Hellisgerði – Hellisgata.

Í engum bæ eða kauptúni á landinu munu vera jafnþröng og örðug ræktunarskilyrði, eins og í Hafnarfirði, enda ber bærinn sjálfur og umhverfi hans þess glöggan vott. Bæjarstæðinu þarf ekki að lýsa og umhverfinu ekki heldur. Er þar lítið annað en hraun. Aðeins til einnar handar er ekki hraun. Og, sem að líkindum ræður, sjer þar helst merki ræktunar og gróðurs. Á bæjarstæðinu sjálfu hafa til langs tíma, smáir matjurtagarðar í hraunholunum verið sem sagt einu ræktuðu blettirnir. Blóma- eða trjágarðar voru að vísu við einstöku hús, en þeim hefir fjölgað mjög nú á seinni árum. Mikla fyrirhöfn og ærið fje hafa þessar garðholur kostað. En vel hefir gróðurinn dafnað í þessum „holum“, því að moldin er frjó þegar til hennar næst og nægur ylur í jörðu.

Hellisgerði

Hellisgerði – Oddrúnarbær er lítið hús sem enn stendur í Hellisgerði og var byggt árið 1924. Húsið er nefnt eftir Oddrúnu Oddsdóttur sem þar bjó á árunum 1950-1980. Húsið er dæmigert fyrir litlu kotin sem sem byggðust við götutroðningana sem lágu víðsvegar um Hafnarfjarðarbæ í hrauninu um aldarmótin 1900. Talið er að Oddrúnarbær sé síðasti bærinn sem byggður var með þessu lagi í Hafnarfirði.

Þorleifi var málið skylt þar sem hann átti hugmyndina að stofnun Magna og var í garðráði fyrstu árin. Þessu til viðbótar lýsti hann því yfir að Hellisgerði væri gróðrarstöð og jurtabúr bæjarbúa. Jafnframt sagði hann í greininni: Er staðurinn nú að miklu leyti þakinn margvíslegum gróðri. Fjöldi trjáplantna, ýmissa tegunda, og blómahaf, brosa nú við auganu – að sumrinu til – frá þeim stað sem áður var gróðurlítill eða „nakinn og ber“. Slík getur orðið uppskera þeirra, sem „leggja hönd á plóginn“ til þess að rækta landið. Og gróðurinn í Hellisgerði sannar mönnum það að moldin bregst ekki, sem muna hana.

Ingvar var natinn við að leita að trjáplöntum í bæjarlandinu. Hann fór gangandi um hraunin og gerði sér oft ferð í forna skógarreiti í Sléttuhlíð og Undirhlíðum. Hann sótti víðiplöntur í Sléttuhlíð og Litla-Skógarhvamm og birkitré í Stóra-Skógarhvamm í Undirhlíðum.

Hellisgerði

Hellisgerði – yfirlitsmynd.

Hann langaði til að gróðursetja bergfurur frá Noregi í upplandinu og sótti um leyfi til að girða Litla-Skógarhvamm. Þangað fór hann á vorin með nemendur sína sem lögðu grunninn að Skólahvammi. Ingvar sótti líka reynigræðlinga í gjótur í Leynidölum og Hrauntungum. Aspir fékk hann norðan úr Fnjóskadal og varð sér úti um framandi trjátegundir héðan og þaðan.

Litli-Skógarhvammur

Litli-Skógarhvammur.

Fyrstu fimm árin gróðursetti hann hrossakastaníu, blæösp, gráösp, ask, álm, hegg, hlyn og beyki sem tóku vel við sér en barrfellistrén þroskuðust illa. Ingvar gróðursetti grenitré, sem voru lengi að taka við sér, en eru orðin stærstu trén í Hellisgerði. Berjarunnar, eins og rifs, sólber og þyrniber, náðu góðum þroska en verr gekk með gullregn og blóðrifs. Rósarunnar spjöruðu sig í skjóli frá klettum og fleiri tegundir náðu þroska í Gerðinu. Á hverju sumri bættust við nýjar tegundir og innan skamms mátti finna þar flestar trjátegundir og runna sem á annað borð þrifust hér á landi.

Fjármögnun

Hellisgerði

Í Hellisgerði.

Starfsemi Magna snerist fljótlega að mestu um Hellisgerði og mikilvægi þess að tryggja reksturinn. Hafnarfjarðarbær greiddi helming launa garðvarðar, en félagið þurfti að útvega hinn helminginn, greiða fyrir trjákaup, moldarflutning og allan tilfallandi kostnað.

Fyrsta Jónsmessuhátíðin tókst það vel að ákveðið var að halda slíka skemmtun árlega. Gróðurinn í Hellisgerði var viðkvæmur fyrstu árin svo að hátíðin fór fram á Brydestúni aftan við Akurgerðishúsin, Óseyri, Hamarstúni og Víðistöðum. Fram til 1929 voru þetta einu útiskemmtanirnar í Hafnarfirði. Heimskreppa og atvinnuleysi settu strik í reikninginn næstu ár.
Sumarið 1934 hófst sælgætissala á sunnudögum en ágóðinn var takmarkaður. Vegna illviðris í júní 1935 var Jónsmessuhátíðin felld niður og tap varð á skemmtun félagsins haustið eftir. Verulega þrengdi að fjárhagnum þó félagsmenn skiptust á að standa helgarvaktina til að spara kostnað. Bæjarstjórn féllst á beiðni félagsins um árlegan styrk í upphafi árs 1936.

Hellisgerði

Hellisgerði að vetrarlagi.

Það sumar var Jónsmessuhátíðin haldin í Hellisgerði í fyrsta sinn frá 1923. Reistur var danspallur í Gerðinu en mikið ónæði skapaðist og var horfið frá þeirri hugmynd að halda dansleiki í Hellisgerði. Næstu ár var áhersla lögð á fimleikasýningar, þjóðdansa, glímu, kórsöng, lúðrablástur og ræðuhöld.
Þegar önnur félög tóku upp á því að halda útisamkomur hætti Jónsmessuhátíðin að skila hagnaði.

Árið 1939 hófst sala styrktarkorta og fengu styrktarfélagar ókeypis þá daga sem aðgangur var seldur á skemmtanir Magna. Gaf þetta góða raun og 1945 keyptu 1400 manns styrktarkort.

Hellisgerði

Hellisgerði – vetrarmynd.

Sala á jólakortum hófst 1944 ásamt póstkortum með myndum frá Hellisgerði. Hlutaveltur voru haldnar og sumarblóm seld, en trjásalan lögð niður þar sem nýrækt á trjáplöntum var ekki möguleg í garðinum. Jónsmessuhátíðir voru haldnar til ársins 1960 en lögðust af um nokkurra ára bil. Þegar hálf öld var liðin frá fyrstu Jónsmessuhátíðinni sumarið 1973 bar Jónsmessu upp á sunnudag eins og þegar Hellisgerði var afhent 1923. Haldin var afmælishátíð af þessu tilefni og bæjarbúum boðið til fagnaðar við lúðrablástur, kórsöng og ræðuhöld. Jónsmessuskemmtanir voru endurvaktar í framhaldinu með öðrum brag en tíðkaðist hjá Magnafélögum.

Hellisgerði

Fossinn í Hellisgerði.

Gjafir frá einstaklingum og félögum Lengi var inngangurinn í Hellisgerði á móts við miðja Hellisgötu og þar var járnhlið. Á sumrin var samskotakassi hafður á hraunkletti en honum var skipt út fyrir söfnunarbauk úr málmi sem Ásgrímur Sigfússon gaf Hellisgerði. Þetta var lítið líkneski af manni sem rétti út aðra höndina. Þegar peningur var settur í lófa karlsins, lyfti hann hendinni að munni sér og gleypti myntina. Söfnunarbaukurinn vakti kæti barna sem fengu að setja pening í lófann. Tekjurnar voru sveiflukenndar og varð félagið að treysta á fjárstyrk frá Hafnarfjarðarbæ til að tryggja reksturinn. Efnt var til samskota meðal bæjarbúa til að safna fyrir steyptri tjörn í Stórugjótu og gáfu útgerðarfyrirtæki það sem upp á vantaði.

Tjörnin var í lögun eins og hálfhringur, með blámáluðum botni og utan með henni voru hraunhellur.

Hellisgerði

Hellisgerði – Yngsti fiskimaðurinn.

Hjónin Bjarni Snæbjörnsson læknir og Helga Jónasdóttir gáfu styttuna „Yngsti fiskimaðurinn“ eftir Ásmund Sveinsson sem sýndi ungan dreng sem sat á golþorski. Spýttist vatn út úr munni þorsksins og myndaði þar með gosbrunn. Ásmundur gerði styttuna úr steinsteypu og var hún afhjúpuð á Jónsmessuhátíðinni 1942. Bjarni og Helga þökkuðu með þessu móti Hafnfirðingum fyrir 25 ára samveru en þau fluttu til Hafnarfjarðar 1917.
Sá siður skapaðist að fleygja smámynt í litla skál sem var í miðri tjörninni. Nokkur kúnst var að hitta í skálina og það þótti spennandi að sjá myntina glitra í vatninu er hún féll til botns. Myndir birtust af gosbrunninum með reglulegu millibili í íslenskum og erlendum tímaritum. Árið 1964 birti útgefandinn Svavar Gests forsíðumynd eftir Rafn Hafnfjörð af gosbrunninum á hulstri plötunnar Syngið með, með Fjórtán fóstbræðrum.

Styttur og minnismerki

Hellisgerði

Brjóstmynd af Bjarna Sívertsen í Hellisgerði – gerð af Ríkarði Jónssyni.

Sumarið 1945, þegar Magnamenn héldu upp á 25 ára afmæli Hellisgerðis, færðu útgerðarfélögin Hrafna-Flóki og Vífill félaginu 25 þúsund krónur að gjöf sem nota átti til að gera brjóstmynd af Bjarna riddara Sívertsen. Ákjósanlegasti staðurinn fyrir styttuna var á hraunhrygg ofan elsta hluta Hellisgerðis.
Ríkarður Jónsson myndhöggvari var ráðinn til að gera brjóstmyndina og var styttan afhent með formlegum hætti fimm árum seinna, þann 10. september 1950. Adolf Björnsson, fulltrúi gefenda og Helgi Hannesson bæjarstjóri héldu ræður og var margt um manninn. Kristinn J. Magnússon, málarameistari og formaður Magna, tók við gjöfinni. Þórdís Bjarnadóttir, afkomandi Bjarna Sívertsen, afhjúpaði styttuna sem stendur á stalli úr hraungrjóti sem flutt var úr Selvogi, þar sem Bjarni hóf verslun sína. Lúðrasveit Hafnarfjarðar lék við athöfnina og var ókeypis aðgangur af þessu tilefni.

HellisgerðiSumarið 1946 var mikil aðsókn að Jónsmessuhátíðinni og höfðu aldrei fleiri gert sér ferð í Hellisgerði. Voru steyptar tröppur á nokkrum stöðum til að auðvelda aðgengi um garðinn. Salernisbygging var tekin í notkun og mikið magn af mold bætt í blóma- og trjábeð. Undirbúningur fyrir ræktun hófst einnig á efri hluta Hellisgerðis með fram Skúlaskeiði.

Hellisgerði varð 40 ára 1963 og á sama ár fagnaði Guðmundur Einarsson 80 ára afmæli sínum. Hann átti hugmyndina að því að Magni réðst í það stórvirki að útbúa blóma- og skrúðgarð í Hellisgerði.

Húsin og Hellisgerði

Brydehús

Vesturgata 6, hús Bjarna Sívertsen og Brydehús. Byggðasafn Hafnarfjarðar
Hús Bjarna var byggt 1803 og er elsta hús Hafnarfjarðar. Brydehús var byggt 1865.

Árið 1945 var þeirri hugmynd hreyft að færa Sívertsenhús á lóðina númer 11 við Reykjavíkurveg, en þar stóð húsið sem Gísli Gunnarsson byggði. Skipuð var nefnd til að vinna að málinu. Á sama tíma var rætt um að fjarlægja húsin sem stóðu í jaðri Hellisgerðis og stækka ræktunarsvæðið frekar en þrengja að því.
Góðtemplarar í Hafnarfirði vildu breyta Sívertsenhúsi í sjómannastofu en aðrir töldu farsælast að færa það í upprunalega mynd og stofna þar byggðasafn.
Málið komst aftur á dagskrá 1957 þegar bæjarstjórn úthlutaði Verkalýðsfélaginu Hlíf Brydelóðina til að byggja þar félagshús í tilefni 50 ára afmælis félagsins.

Hús Bjarna riddara

Hús Bjarna riddara 1994.

Framkvæmdir drógust og Sívertsenhús drabbaðist niður þar til Bjarni Snæbjörnsson læknir fékk félaga sína í Rótarýklúbbi Hafnarfjarðar til að standa að varðveislu hússins árið 1964. Leitað var til forystumanna íþróttahreyfingarinnar og annarra félaga sem sameinuðust um að endurbyggja húsið. Á þeim tímapunkti var fallið frá hugmyndinni um að flytja Sívertsenhús í Hellisgerði.
Lengi stóðu ellefu hús á Hellisgerðislóðinni sem ráðgert var að fjarlægja en verkið tafðist vegna viðvarandi húsnæðiseklu.

Hellisgerði

Hellisgerði – húsin austast á sunnanverðu Skúlaskeiði.

Sjö húsanna hafa verið flutt á aðrar lóðir eða rifin en fjögur standa enn. Tvö eru við austanvert Skúlaskeið, eitt hús er á horni Skúlaskeiðs og Hellisgötu og Oddrúnarbær inni í Hellisgerði telst vera Reykjavíkurvegur 15b. Smákot í Hafnarfirði sem reist voru á steinhlöðnum kjöllurum í kringum aldamótin 1900 voru flest með einni burst og bíslagi.

Oddrúnarbær

Hellisgerði – Oddrúnarbær.

Oddrúnarbær var byggður 1924, síðast slíkra húsa í bænum. Oddrún Oddsdóttir frá Snæfellsnesi bjó þar frá 1950 til 1980, en húsið stóð autt þar til kaffihús var opnað þar sumarið 1998.  Húsið er dæmigert fyrir litlu kotin sem sem byggðust við götutroðningana sem lágu víðsvegar um Hafnarfjarðarbæ í hrauninu um aldarmótin 1900. Talið er að Oddrúnarbær sé síðasti bærinn sem byggður var með þessu lagi í Hafnarfirði. Undanfarin ár hefur í húsinu verið starfrækt kaffihús á sumrin.

Hafnarfjörður

Hafnarfjörður um miðja 19. öld.

Þrautseigjan skilaði árangri. Fyrstu árin höfðu ekki margir trú á því að þetta verkefni ætti eftir að ganga upp.

Hellisgerði

Oddrúnarbær í Hellisgerði.

Mikið mæddi á Ingvari Gunnarssyni sem hafði ekkert annað en brennandi áhuga og óþrjótandi þolinmæði til að byggja á. Hann sagði frá því í útvarpserindi 5. maí 1943 að mætur borgari í Hafnarfirði hafi komið til sín í Hellisgerði til að ræða um gróðurinn í garðinum. Sagði maðurinn við Ingvar: „Segðu mér í trúnaði. Trúir þú því sjálfur að þessir stubbar, sem þarna standa, verði nokkurn tíma að mannhæðar háum trjám?“ Ingvar tók þessari fyrirspurn af stakri ró og svaraði: „Ekki aðeins mannhæðar háum, heldur margra mannhæða háum trjám.“ Maðurinn hristi höfuðið, kvaddi og fór.

Hellisgerði

Hellisgerði.

Eitt sinn þegar Ingvar var á leiðinni heim að loknu dagsverki gengu þrjár ungar stúlkur á eftir honum. Þær voru að koma frá vinnu í fiskiðjuveri í bænum og heyrði Ingvar að ein þeirra sagði við hinar: „Ekki hefur Ingvar villst í skóginum í dag.“ Hlógu þær dátt að þessari fyndni.

Sem betur fór var þetta ekki almennt svona. Ingvar þurfti samt oft að sýna æðruleysi því það gekk á ýmsu. Þegar voraði seint varð að fresta opnun Hellisgerðis sem mörgum þótti alveg ófært. Fyrir kom að skemmdarverk voru unnin að næturlagi, trjágreinar eyðilagðar, blóm rifin upp með rótum, gler í vermikössum brotið og áhöld skemmd eða þeim hreinlega stolið.

Hellisgerði

Í Hellisgerði.

Ingvar skráði þetta allt hjá sér og gerði grein fyrir hverju og einu atviki á aðalfundum Magna. Þrátt fyrir allt gafst hann aldrei upp.
Hellisgerði er fyrir löngu orðinn svo sjálfsagður hluti af umhverfinu að fæstir leiða hugann að því hversu merkilegt brautryðjendastarf frumkvöðlanna var í raun og veru. Virðing fólks fyrir hinu merka starfi Ingvars og félaga hans í Magna jókst eftir því sem ásýnd Hellisgerðis breyttist. Ingvar Gunnarsson var sæmdur riddarakrossi hinnar íslensku Fálkaorðu janúar 1946 fyrir starf sitt í Hellisgerði.

Stjórnendur Hellisgerðis

Hafnarfjörður

Hafnarfjörður 1905.

Ingvar Gunnarsson var forstöðumaður Hellisgerðis í 38 ár. Hann andaðist 23. október 1961 og tók Sigvaldi Jóhannsson við af honum. Sigvaldi var forstöðumaður til 1966 en hann kom til starfa í Hellisgerði 1943. Fram að því var Ingvar eini starfsmaður Hellisgerðis en Magnamenn hjálpuðu honum þegar á þurfti að halda. Ingvar og Sigvaldi stóðu öðrum fremur að ræktun Hellisgerðis og stjórnuðu unga fólkinu sem ráðið var í sumarvinnu í Hellisgerði.
Svavar Kærnested skrúðgarðameistari, sem rak garðyrkjustöð í Faxafeni, tók við af Sigvalda og hélt um taumana til 1971. Starfsemi Magna dróst saman eftir það og var félagið lagt niður 1977. Páll Daníelsson og Stefán Júlíusson stóðu fyrir því að Magni tók til starfa á nýjan leik 1986 en félaginu var endanlega slitið í febrúar 1991.

Hellisgerði

Hellisgerði – Ellert Borgar Þorvaldsson.

Ellert Borgar Þorvaldsson, þáverandi formaður Magna, afhenti Hafnarfjarðarbæ Hellisgerði til eignar 1. júní 1988 á 80 ára afmæli kaupstaðarins. Jóna Ósk Guðjónsdóttir, forseti bæjarstjórnar, tók við Hellisgerði, sem hafði í rauninni verið í umsjá bæjarins í rúman áratug. Blómaflokkur bæjarins hafði sinnt umhirðunni alfarið frá 1978, þegar Steinþór Einarsson varð garðyrkjustjóri Hafnarfjarðar. Ásdís Konráðsdóttir, verkstjóri blómaflokksins, sá í rauninni um Hellisgerði um árabil. Þegar Steinþór hætti 1983 tók Kristján Ingi Gunnarsson garðyrkjumaður við stöðu garðyrkjustjóra. Björn Bögeskov Hilmarsson tók svo við af Kristjáni Inga.

Forsetaheimsóknir í Hellisgerði

Hellisgerði

Í Hellisgerði.

Fyrstu árin var Hellisgerði eingöngu opið um helgar á sumrin, en fljótlega eftir stríð var ákveðið að hafa opið eftir hádegi alla daga. Áhuginn á Jónsmessuhátíðum félagsins glæddist nokkuð og sunnudaginn 24. júní 1950 varð gestafjöldinn meiri en nokkru sinni fyrr. Svo vel vildi til að Jónsmessuna bar upp á sunnudag líkt og fyrsta árið sem Jónsmessuhátíðin var haldin. Einmunablíða hélst allan daginn og átti það sinn þátt í að fólk flykktist í Hellisgerði. Lúðrablástur, lestur gamansögu, leikþáttur, ræður og söngur voru uppistaðan í skemmtidagskránni. Hellisgerði skartaði sínu fegursta og heppnaðist hátíðin vel í alla staði.

Hellisgerði

Hellisgerði.

Hellisgerði var vanalega opnað fyrir gestakomur 1. júní og var opið daglega frá morgni til kvölds út ágústmánuð. Á góðviðrisdögum var opið til tíu á kvöldin og var aðsókn jafnan góð. Sumarið 1952 var útvarpstæki komið fyrir í garðinum svo að fólk gæti hlustað á fréttir og vinsælustu dagskrárliði. Mæltist þessi nýlunda vel fyrir. Haustið eftir var haldinn undirbúningsfundur fyrir 30 ára afmæli Hellisgerðis.

Hellisgerði

Hellisgerði 2023 fossinn t.v.

Á aðalfundi Magna um haustið lýsti Kristinn J. Magnússon formaður því yfir að hann sæi fyrir sér að hægt væri að útbúa einn eða tvo fossa í garðinum og koma þar fyrir fleiri listaverkum. Svo bætti hann við að það mætti útbúa líkan af íslenskum sveitabæ og koma því fyrir á fallegum stað til yndisauka fyrir gesti Gerðisins. Ingvar Gunnarsson garðvörður minnti á nauðsyn þess að koma upp gróðurhúsi í Hellisgerði á þessum sama fundi.
Bæjarstjórnin tók á móti Sveini Björnssyni, fyrsta forseta Íslands, í Hellisgerði þegar hann kom í opinbera heimsókn til Hafnarfjarðar 13. september 1944. Við það tækifæri afhenti Kristinn Magnússon, formaður Magna, forsetanum stóra litaða ljósmynd úr Hellisgerði.
Hellisgerði
Ásgeir Ásgeirsson, forseti Íslands og Dóra Þórhallsdóttir forsetafrú komu í opinbera heimsókn til Hafnarfjarðar 27. september 1953.

Hellisgerði

10. júlí 1963, skrúðgarður, Hellisgerði í Hafnarfirði. Hópur barna leikur sér í kringum D-laga tjörn með gosbrunni. Fagurt er um að litast, tré, runnar og hraun umlykja tjörnina.

Móttökuathöfn var í Hellisgerði þar sem bæjarstjórinn Helgi Hannesson ávarpaði forsetahjónin að viðstöddum fjölmörgum bæjarbúum og stóðu skátar og íþróttafólk heiðursvörð. Þessi siður hefur verið viðhafður þegar forsetar landsins koma til bæjarins í opinberar heimsóknir. Margir erlendir ferðalangar hafa gert sér ferð í Hafnarfjörð til að líta á Hellisgerði. Lengi vel kom fólk úr öðrum byggðarlögum til bæjarins til að njóta þess sem garðurinn hefur upp á að bjóða. Komst sá kvittur á kreik upp úr miðri liðinni öld að á góðviðrisdögum mætti sjá fleira aðkomufólk í Hellisgerði en heimamenn.

Stækkun og framkvæmdir

Hellisgerði

Hellisgerði 1935.

Upphaflega var Hellisgerði 400 fermetrar að stærð en var stækkað í 4.000 fermetra 1926-27. Þegar skipulagsuppdráttur bæjarins var samþykktur árið 1933 var gert ráð fyrir enn frekari stækkun garðsins, enda var farið að tala almennt um Hellisgerði sem mikinn dýrgrip fyrir bæinn. Gekk þetta eftir 1943 þegar Hellisgerði var stækkað um 3.000 fermetra.
Landsvæðið sem bættist við markaðist af Hellisgötu, Reykjavíkurvegi og Skúlaskeiði. Árið 1957 efndi garðráð til hugmyndasamkeppni um skipulag Hellisgerðis. Árið eftir var teiknistofa garðyrkjumannsins Jóns H. Björnssonar fengin til að vinna uppdrátt að endurskipulagningu garðsins þar sem mið var tekið af innsendum tillögum.

Hellisgerði

Hellisgerði norðanvert.

Skipulagið gerði ráð fyrir talsverðri stækkun Hellisgerðis. Bæjarstjórn samþykkti 5. apríl 1960 að veita Magna viðbótarsvæði sem spannaði 6.000 fermetra. Spildan var norðanvert við þáverandi ræktunarsvæði og lá að mestu meðfram Skúlaskeiði. Girðingin var færð út og flutningur á mold hafinn enda víðast hvar grunnt á grjót. Vorið 1963, þegar Hellisgerði var 40 ára, beið gróður í Gerðinu afhroð í páskahreti sem hafði veruleg áhrif á gróðurfar víða um land. Gróðurinn náði sér aldrei almennilega á strik þetta sumar en menn létu ekki deigan síga. Hafnarfjarðarbær réð þetta sama ár til sín garðyrkjuráðunautinn Baldur Maríusson sem fylgdist með framkvæmdum í Hellisgerði. Útgerðarfélagið Venus færði félaginu 25 þúsund krónur að gjöf í tilefni afmælisins sem nota átti til ræktunar á svæðinu sem bættist við árið 1960.

Svavar Kærnested var ráðinn forstöðumaður

Hellisgerði

Í Hellisgerði.

Hellisgerðis vorið 1966 og fékk garðráð sérstaka fjárveitingu frá Hafnarfjarðarbæ til að ráðast í verulegar endurbætur á elsta hluta garðsins. Hlaðnar voru hraunhæðir og kantar sem spönnuðu um 300 fermetra. Lagðir voru nýir göngustígar og blómum plantað í miklu magni í blómabeð. Vigfús Sigurðsson, formaður garðráðs, sýndi bæjarstjóra, bæjarstjórn og öðrum velunnurum Hellisgerðis framkvæmdirnar í ágúst 1967. Næstu ár var Hellisgerði aðeins opið á sumrin en þetta breyttist eftir að starfsemi Magna var hætt 1977. Tekin var ákvörðun um að hafa Hellisgerði opið allt árið og hafði sú ákvörðun sínar afleiðingar.
Haustið 1983 voru miklar skemmdir unnar á grjóthleðslum frá árunum 1966-67. Voru þær rifnar niður og grjót lá út um allt. Ráðist var í að lagfæra skemmdirnar vorið eftir en margt annað þarfnaðist lagfæringa.

Endurskipulagning

Hellisgerði

Í Hellisgerði.

Pétur Jónsson landslagsarkitekt og Kristján Ingi Gunnarsson garðyrkjustjóri unnu skýrslu um ástand Hellisgerðis árið 1986. Lögðu þeir til miklar endurbætur ef garðurinn ætti að standa undir nafni. Árið eftir hófst vinna við margvíslegar breytingar sem miðuðu að því að færa garðinn nær náttúrulegu umhverfi sínu. Girðingar voru endurnýjaðar og aðkomuleiðin við Reykjavíkurveg lagfærð. Steinsteyputröppur voru fjarlægðar og þrep úr hraunhellum útbúin í stað þeirra. Tjörnin var endurmótuð úr hraungrjóti og foss útbúinn í klettinum vestan hennar. Við þetta myndaðist smálækur sem var brúaður með trébrú. Við framkvæmdirnar brotnaði styttan af Yngsta fiskimanninum. Hún safnaði ryki í geymslu þar til ráðist var í að steypa nýja styttu úr bronsi. Henni var komið fyrir í tjörninni á 100 ára kaupstaðarafmæli Hafnarfjarðar.

Hellisgerði

Bosnai-tré í Hellisgerði.

Árið 1999 var reitur girtur í norðanverðum garðinum svo að hægt væri að sýna þar Bonsai-tré sem Páll Kristjánsson hafði ræktað á 25 ára tímabili. Bonsai-tré eru ræktuð í pottum samkvæmt aðferð sem Japanar eru þekktastir fyrir að þróa. Ræturnar eru klipptar og þrengt að þeim þannig að úr verða dvergvaxin tré.
Bonsai-safnið taldi 150 tré sem voru geymd innanhúss á veturna en tekin út á sumrin. Voru 70 tré sýnd í einu og þeim skipt út eftir því sem leið á sumarið. Starfsemi Bonsai-garðsins var hætt haustið 2010 og nú er fátt sem minnir á að dvergtré hafi eitt sinn verið sýnd í Hellisgerði.

Hellisgerði

Hellisgerði 1950.

Um aldamótin 2000 hófst endurgróðursetning vegna þess að nokkur elstu trén voru úr sér vaxin. Aðalinngangurinn við Reykjavíkurveg var lagfærður ásamt hinum þremur inngöngunum í Hellisgerði.
Sumarið 2001 lauk umbótunum að mestu þegar gengið var frá vönduðum steinhleðslum og skilti með yfirlitskorti af Hellisgerði. Þegar 100 ára afmæli Hafnarfjarðarkaupstaðar nálgaðist var tjörnin endursteypt og lögun hennar felld að landslaginu samkvæmt hönnun Péturs Jónssonar.

Merkileg tré

Hellisgerði

Tré í Hellisgerði.

Fjölbreyttur trjágróður af innlendum og erlendum uppruna er í Hellisgerði. Fyrstu birki- og reynitrén voru gróðursett á flötinni fyrir framan Fjarðarhelli. Þeim hefur fækkað vegna grisjunar en birkitrén úr Þórsmörk mynda þéttan reit í klettunum norðan Fjarðarhellis. Upphaflega voru þetta beinvaxnir nýgræðingar en nú eru þetta kræklótt birkitré með íslenskum sérkennum. Fimm árum eftir gróðursetningu hófst grisjun vegna þess hversu þétt trén voru.
Megnið af trjánum sem Ingvar gróðursetti á fyrstu árunum lifa en sum eru orðin frekar lúin og úr sér gengin.

Hellisgerði

Í Hellisgerði – beygitré, plantað 1924.

Fjórar gráaspir frá upphafsárunum dafna ágætlega í garðinum. Stærsta tréð stendur skammt frá tjörninni. Það losnaði í stormi 1972 en var rétt af og stagað niður. Gráösp er blendingur blæaspar og silfuraspar og vex víða í Evrópu, allt austur til suðurhluta Rússlands. Sennilega barst tréð frá Danmörku fyrir tilstuðlan Einars Helgasonar. Þrjú gömul beykitré eru í Hellisgerði og er tréð sem stendur vestan Fjarðarhellis með þeim fallegustu á landinu. Digur stofn og bognar greinar sýna hvernig vindurinn hefur mótað vöxtinn á fyrstu árunum á meðan lítið skjól var í Gerðinu.
HellisgerðiAnnað beykitré er í Stórugjótu og minnsta tréð í klettaskoru ofan við Fjarðarhelli. Jarðvegurinn er grunnur og tréð stendur áveðurs sem hefur komið niður á vextinum. Stór dögglingsviður sem kominn er til ára sinna er dálítið tætingslegur, víða eru alaskaaspir og lindifurur setja svip á umhverfið. Tvær hrossakastaníur, sem gróðursettar voru á upphafsárunum, standa sig ágætlega. Önnur er við Hellisgötu en hin norðan við tjörnina við hliðina á stóru gullregni og slútir yfir gangstíginn að tjörninni. Skammt frá er blóðheggur og annar minni nærri Skúlaskeiði.

Hellisgerði

Í Hellisgerði.

Stórvaxin sitkagrenitré mynda skjól í garðinum, klifurhortensía liggur þétt við klettavegg, blæaspir eru á tveimur stöðum og víða eru reynitré ásamt stórum silfurreynitrjám á áberandi stað í vesturhluta garðsins. Síberíulerki er skammt frá ræðupúltinu og rétt hjá styttu Bjarna Sívertsens er stór bergfura, en þær eru víðar í garðinum. Vörtubirki er skammt frá Fjarðarhelli, sitkaölur leynist í skjólsælli laut og nærri innganginum við Reykjavíkurveg eru himalayaeinir, gullsópur og myrtuvíðir. Árið 1988 gaf Starfsmannafélag Hafnarfjarðar tvo hlyni og Skógræktarfélag Hafnarfjarðar gaf nokkrar stafafurur á sama tíma. Hér og þar má finna ylli, sýrenur og skriðmispil ásamt rósum, maríustakk og burknum og um allan garðinn eru fjölærar jurtir af margvíslegum toga.

Hellisgerði

Í Hellisgerði.

Hellisgerði er fallegur en viðkvæmur unaðsreitur í miðri byggð sem ber þess merki að umgengnin er ekki alveg í samræmi við það sem frumkvöðlarnir lögðu upp með. Helsta vandamál Hellisgerðis felst í því að þar starfar ekki garðvörður eða starfsfólk að staðaldri sem ber ábyrgð á umhirðu garðsins, sem þarfnast stöðugrar umönnunar.
Sumardaginn fyrsta 2010 var Hollvinafélag Hellisgerðis stofnað og er tilgangurinn að standa vörð um þessa perlu og vekja athygli á mikilvægi þess starfs sem þar hefur verið unnið. Á sama tíma tók Álfagarðurinn til starfa sem hefur aðsetur í Oddrúnarbæ.

Hellisgerði

Hellisgerði.

Hellisgerði var helsti almenningsgarður landsins á umbrotatímum í sögu þjóðarinnar og styrkti fólk í trúnni á að hægt væri að breyta ásýnd landsins með ræktun trjátegunda af margskonar ætt og uppruna. Þeir sem unnu að ræktuninni í upphafi og mótuðu garðinn gerðu það í fullkomnu samræmi við náttúrulega lögun landsins. Þarna varð fyrsti landslagsgarður landsins að veruleika og sem slíkur er hann einstakur.
Umhverfi Hellisgerðis er mótað af klettum, lautum, mishæðóttu landslagi og fjölbreyttum gróðri sem skapar einstaka heildarmynd.
Það er stórmerkilegt að átján karlmenn sem stofnuðu félag í þeim tilgangi að hlusta á alþýðufræðsluerindi og stunda rökræður hafi ræktað fyrsta landslagsgarðinn hér á landi. Þeim gekk það eitt til að fegra bæinn sinn og vernda náttúrulegt umhverfi hans. Þeir trúðu á hugsjónir sínar og lögðu sig fram um að fóstra viðkvæman gróðurinn sem er fyrir löngu vaxinn upp fyrir hæstu kletta. Hellisgerði ber vitni um mikinn metnað fárra manna sem lögðu á sig ómælda vinnu í þágu komandi kynslóða.“ -Jónatan Garðarsson.

Hellisgerði

Hellisgerði – loftmynd.

-Hellisgerði 100 ára – Blóma- og skemmtigarður 1923-2023
Í ótilgreindu riti er m.a. fjallað um Hellisgerði 100 ára: „Sjálfstæðisbarátta Íslendinga á fyrri hluta 20. aldar leiddi af sér aukna vitund um menningu og umhverfi.

Hellisgerði

Hellisgerði – upplýsingaskilti.

Torg og almenningsgarðar eins og tíðkuðust erlendis þóttu til prýði í bæjum. Fólk vildi láta gott af sér leiða og samtakamáttur félaga eins og kvenfélaga, ungmennafélaga og málfundafélaga sýndi sig í verki, meðal annars við gróðursetningu og garðrækt. Hugsjónir aldamótakynslóðarinnar um nýtt og betra Ísland voru endurspeglaðar í þessu starfi. Hellisgerði er skýrt dæmi um þetta er garðurinn er einn af fjórum fyrstur almenningsgörðum hér á landi sem komið var á fót með þessa hugsjón að leiðarljósi.
Hinir garðarnir voru Austurvöllur á Ísafirði, Alþingisgarðurinn í Reykjavík og Skrúður í Dýrafirði.
Við gerð Hellisgerðis var gróður lagður í landið og þess gætt að einkennum hraunlandslagsins væri ekki raskað. Þannig er gerður landslagsgarður en ekki klassískur skrúðgarður.
Inngangar inní garðinn eru fjórir og frá þeim liggja bugðóttir malarstígar sem fylgja formi landsins. Hraunhellur við innganga, í tröppum meðfram stígum og á torgi við tjörn sem liggur í laut.

Hellisgerði

Stytta Ásgríms Sveinssonar, „Yngsti fiskimaðurinn“, í tjörninni í Hellisgerði. Upprunalega var styttan úr steinsteypu, en var síðar (2008) steypt úr bronsi.

Tjarnarsvæðið er hjarta garðins og mikilvægasta hluti þess og hefur sá hluti hans gengið í gegnum sem mestar breytingar. Þessar breytingar endurspegla tíðaranda í samfélaginu og strauma og stefnur í garðhönnun.
Upphaflega var tjörnin D-laga með steyptum botni umkring hlöðnu steinbeði. Á gömlum myndum má sjá fjölærar plöntur og jurtir ásamt sumarblóðum.
Útí tjörninni var styttan Yngsti fiskimaðurinn eftir Ásmund Sveinsson. Leiða má líkum að því að Ásmundur hafi haft áhrif á útlit og hönnun tjarnarinnar. Hann var menntaður í Evrópu snemma á 20. öld og varð fyrir áhrifum módernisma. Í þeim anda fólst m.a. nútímalegri efnisnotkun, notkun á steinsteypu og í hreinum formum sem mátt sjá í hönnun tjarnarinnar.

HellisgerðiÍ tímans rás hafa verið gerðar nokkrar endurbætur og breytingar á garðinum til að viðhalda honum og til þess að mæta þörfum hvers tíma. Pétur Jónsson landslagsarkitekt hefur verið ráðgjafi í þeim efnum en í nánu samstarfi við garðyrkjustjóra bæjarins. Í þessu samhengi má helst nefna betra aðgengi að tjarnarsvæði með stígum, tröppum og hraunstöllum og tilheyrandi gróðursetningu.
Síðar var tjörnin lagfærð og form hennar mýkt. Gerður var foss við klett og sprungu í hrauninu ofan við tjörnina með því að mynda nokkra stalla úr hraunefni auk þess sem brú var gerð yfir þann læk.

Hellisgerði

Hellisgerði – Oddubær.

Aðkoman frá Reykjavíkurvegi var löguð og dvalarsvæði útbúið í kringum Oddubæ. Þar var gert leiksvæði og lítið svið. Við allar þessar framkvæmdir var haldið í núverandi hraunmyndanir og náttúra svæðisins látin halda sér.
Höggmynd Ásmundar Sveinssonar Yngsti fiskimaðurinn var afhjúpuð í Hellisgerði á Jónsmessu árið 1942 og var gjöf hjónanna Helgu Jónasdóttur og Bjarna Snæbjörnssonar læknis. Verkið sýnir barn sem situr á stórum þorski en úr gini fisksins þeysist upp vatn. Upphaflega var verkið úr steinsteypu en var síðar steypt úr bronsi og aftur komið fyrir í tjörninni árið 2008.

Áhrif erlendis frá

Í New York árið 1880 var Central Park svar við geysihröðum vexti borgarinnar og hannaður að Frederick Olmsted.

Hellisgerði

Í Hellisgerði.

Tilgangurinn var að gera grænt svæði fyrir fólkið í borginni sem hafði ekki aðgang að görðum og grænum svæðum. Olmsted er talinn á meðal brautryðjenda svokallaðra landlagsgarða þar sem náttúran og landið hafa áhrif á hönnun. Stígar hlykkjast og hæðarmunur hefur áhrif á legu og form garða. Hönnun garða almennt hafa þróast í tímanna rás og tók nokkrum breytingum við upphaf nítjándu aldar með hugmyndum Írans William Robinson sem vildi sjá meira af villtum gróðri í görðum og lagði áherslu á að menn notuðu meira af svæðisbundnum tegundum. Hann var upphafsmaður enska fjölæringsbeðsins og hins svokallaða náttúrugarðs eða villta garðs. Á svipuðum tíma ruddi nýklassískur garðstíll kenndur við Reginald Blomfield sér til rúms.
Í slíkum görðum sóttu menn hugmyndir í endurreisnargarða en milduðu hörð form með gróskumiklum gróðri. Þessi tveir stílar runnu saman í hinn svokallaða Arts and Crafts stíl uppúr aldamótunum 1900 og einkenndist hann af fjölæringabeðum sem gerðar voru tilraunir með.

Á Hellisgerði sér fyrirmynd?

Hellisgerði

Í Hellisgerði.

Greina má ofangreindar hugmyndir í Hellisgerði þó garðurinn eigi sér líklega ekki neina sérstaka fyrirmynd hvað stíl og hönnun varðar. Hann var skapaður af hugsjón og áhuga á garðrækt. Garðurinn átti að skapa áhuga almennings á garðrækt með það að leiðarljósi að skapa vettvang til útiveru. Mætti því kalla Hellisgerði eins konar garðyrkjumannagarð sem hefur að geyma ýmiskonar tilraunaræktun. En eins og hlutverk þessara garða er ætlað í borgum og bæjum almennt er Hellisgerði vinsæll viðkomustaður fólks og skipar stóran sess í hugum okkar Hafnfirðinga. Hann er ekki einungis notaður sem lystigarður á sunnudögum eða efniviður til ljósmyndunnar heldur á að hann að vera vin í erli hversdagsleikans þar sem fólk getur sest niður og notið náttúrunnar.
Uppdráttur með vatnslit gerður af Hrólfi Sigurðssyni listmálara sem vann á teiknistofu fyrsta landslagsarkitektsins Jóni H Björnssyni. Hann vann m.a. sem garðteiknari.

Anna Katrina

Anna Cathinca Jürgensen Zimsen.

Tveggja alda spegill Hellisgerðis
Skipuleg gróðursetning hófst í Hellisgerði vorið 1923 en sagan er mun lengri. Anna Cathinca Jürgensen Zimsen kaupmannsfrú í Akurgerði ræktaði grænmeti til heimilisnota í Hellisgerði eftir miðja 19. öld og hlúði að gróðri sem þar var fyrir.
Bjarni Sívertsen flutti árið 1813 um 500 tré frá Skotlandi til Hafnarfjarðar og útbjó tráreit nærri Fjarðarhelli. Christian Due Zimsen eiginmaður Önnu Cathincu lét friða svæðið umhverfis Fjarðarhelli, hlaða varnargarð úr hraungrjóti sem fékk nafnið Hellisgerði og slétta bala á hraunhól sem var nefndur Borðið. Þangað fór Zimsenfjölskyldan með nesti á góðviðrisdögum og naut þess að vera úti í náttúrunni.

Theódór Mathiesen kaupmaður tók við matjurtargarðinum í Hellisgerði þar til hann flutti til Reykjavíkur en þá fékk Gísli Gunnarsson leyfi til að byggja hús á mörkum Djúpugjótu. Gísli stækkaði kálgarðinn og túnið með því að breiða tað og slóg á berar hraunklappirnar.

Hellisgerði

Í Hellisgerði.

Árið 1907 fékk hann Hellisgerði til fullra afnota og réð tvo hleðslumenn til að endurreisa grjótgarðana. Gísli flutti mold í kálgarðinn og gróðursetti reynitré sem Jón Bergsteinsson frá Óttarstöðum færði honum. Veturinn 1918 kól flest tré í Hafnarfirði en Gísla tókst að halda lífinu í trjánum í Hellisgerði. Ögmundur Sigurðsson skólastjóri Flensborgarskóla og Gísli hvöttu bæjaryfirvöld til að taka frá landsvæði fyrir almenningsgarð í bæjarlandinu.
Gísli taldi einsýnt að útbúa bæjargarð í Hellisgerði en Ögmundur vildi að hafa garðinn á Gerðistúni við Lækinn þar sem Barnaskóli Hafnarfjarðar reis 1927. Gísli seldi húsið sitt 1920 en hélt Hellisgerði til 1922 þegar bæjarstjórn óskaði eftir því að hann léti landið af hendi svo að hægt væri að ráðast í gerð almenningsgarðs.

Málfundarfélagið Magni

Hellisgerði

Karlakórinn Þrestir í Hellisgerði.

Valdimar Long bóksali og Þorleifur Jónsson forstjóri stofnuðu Málfundafélagið Magna 2. desember 1920 ásamt 16 öðrum Hafnfirðingum. Meðal þeirra var Guðmundur Einarsson trésmiður sem lagði til 15. mars 1922 að félagið hefði forystu um gerð skemmtigarðs í bænum. Skipuð var þriggja manna nefnd sem lagði til að félagið óskaði eftir Hellisgerði undir slíkan garð. Bæjaryfirvöld féllust á hugmyndina haustið 1922 gegn því að Magni léti girða landið og byrjaði gróðursetningu innan tveggja ára. Félagið tók lán til framkvæmda og vorið eftir var lokið við að girða landið og steypa ræðustól við Fjarðarhelli.
Jónsmessuhátíð var haldin í Hellisgerði 24. júní 1923 og afhenti Magnús Jónsson bæjarstjóri Hellisgerði með formlegum hætti.
Næstu ár gekkst félagið fyrir árlegri Jónsmesshátíð og aflaði þannig fjármuna til að standa undir rekstri Hellisgerðis. Félagið aflaði líka tekna með því að selja fjölær blóm og tré til bæjarbúa.

Skipulagsdagsskrá og garðráð

Hellisgerði

Hellisgerði – ræðupðúlt frá 1923.

Magni samþykkti skipulagsdagsskrá Hellisgerðis haustið 1923 og þar var tilgangurinn skilgreindur.
Þegar fyrsti skipulagsuppdráttur Hafnarfjarðar var samþykktur 1933 var framtíðarlandsvæði Hellisgerðis markað. Fljótlega spurðist út um allt land hversu merkilegt starf fór fram í Hellisgerði og töldu margir garðinn vera mesta dýrgrip Hafnarfjarðar. Segja má að þetta hafi verið fyrsti landslagsgarðurinn sem felldur var að náttúrulegu umhverfi og mótaður samkvæmt því.
Fimm manna garðráð sá um skipulag og framkvæmdir og var Kristinn J. Magnússon málarameistari formaður Magna lengst af formaður garðráðs. Þegar starfsemi Magna dróst saman var farið að huga að breyttu fyrirkomulagi og var Hellisgerði afhent Hafnarfjarðarbæ til eignar á 80 ára afmæli bæjarins árið 1988.

Ræktunarstarfið

Hellisgerði

Í Hellisgerði – ræðupúltið að baki.

Haustið 1923 útvegaði Sigurður Sigurðsson búnaðarmálastjóri Magna 1000 birkiplöntun frá Hallomsstað sem var plantað um veturinn.
Þegar hefja átti gróðursetningu vorið 1924 var ekki hægt að gróðursetja nema 200 plöntur, hitt var ónýtt vegna vetrarkulda. Kofoed Hansen skógræktarstjóri útvegaði 500 birkiplöntur austan úr Þórsmörk ásamt 100 reynitrjám og 10 barrtrjám frá Hallormsstað. Þórsmerkurbirkið var smávaxið en tók við sér þegar það komst í þokkalegan jarðveg.

Ingvar Gunnarsson

Ingvar Gunnarsson (1886-1961).

Ingvar Gunnarsson kennari gróðursetti fyrsta tréð 18. maí 1924 en hann var garðvörður Hellisgerðis um áratuga skeið.Ingvar var ekki lærður garðyrkjumaður en viðaði að sér fróðleik sem gagnaðist við ræktunina. Hann útvegaði mold og dreifði henni um garðinn til að bæta jarðvegsþykktina og bar vatn í fötum úr nærliggjandi húsi til að vökva gróðurinn því fyrsta sumarið var þurrt og sólríkt.

Fyrstu árin var Ingvar stundum spurður að því hvort hann hefði nokkuð týnst í skóginum en með tímanum jókst virðing fólks fyrir þrautseigju hans og útsjónarsemi.
Hann var sæmdur riddarakrossi hinnar íslensku fálkaorðu 1. janúar 1946 fyrir starf sitt í Hellisgerði og sinnti hann ræktunarstarfinu til dauðdags 1962.

Hellisgerði

Í Hellisgerði við Fjarðarhelli. Fyrstu reyniviðarhríslurnar.

Sigvaldi Jóhannsson garðyrkjumaður kom til starfa í Hellisgerði 1944 og tók við af Ingvari. Svavar Kærnested garðyrkjumaður var forstöðumaður Hellisgerðis til 1971 en eftir það sinntu m.a. Ásdís Konráðsdóttir og Kristján Gunnarsson garðyrkjustjóri Hellisgerði en undanfarin ár hefur Björn Bögeskov Hilmarsson garðyrkjustjóri borið ábyrgð á garðinum.

Velunnarar Hellisgerðis

Árið 1939 voru útiskemmtanir orðnar það algengar í bænum að finna þurfti önnur ráð til að afla fjár. Félagsmönnum var fjölgað og prentuð voru styrktarkort sem seldust ágætlega, en mest munaði um stuðning fyrirtækja, bæjaryfirvalda og einstaklinga.

Hellisgerði

Fjarðarhellir í Hellisgerði.

Hjónin Bjarni Snæbjörnsson læknir og Helga Jónasdóttir gáfu styttuna „Yngsti veiðimaðurinn“ eftir Ásmund Sveinsson árið 1942 sem komið var fyrir í gosbrunni í Djúpugjótu.
Styttan laskaðist þegar gerðar voru breytingar á garðinum á áttunda áratugnum en hún var lagfærð og sett á sinn upprunalega stað á 100 ára afmæli bæjarins 1. júní 2008.
Útgerðarfélögin Hrafna-Flóki og Vífill gáfu 25 þúsund krónur í tilefni 25 ára afmælis Magna árið 1945 og var samið við Ríkharð Jónsson myndhöggvara um gerð brjóstmyndar af Bjarna riddara Sívertsen. Þórdís Bjarnadóttir afkomandi Bjarna Sívertsen afhjúpaði minnisvarðann 10. september 1950. Auk þess var lágmynd af Guðmundi Einarssyni frumkvöðli um vernd og ræktun Hellisgerðis afhjúpuð 1963.

Breyttir tímar

Hellisgerði

Hellisgerði – söfnunarbaukurinn.

Fyrstu áratugina fékk enginn að fara inn í Hellisgerði nema greiða aðgang og var garðurinn aðeins opinn á sumrin. Aðalinngangurinn var fyrir miðri Hellisgötu og var gengið um járnhlið.
Mörg þúsund gestir komu á sumrin til Hafnarfjarðar til þess að skoða Hellisgerði og gengu allir framhjá söfnunarbauki úr bronsi sem leit út eins og höfuð. Öðru eyra höfuðsins var snúið og skaust þá tunga úr bronsi út úr munninum. Börnum þótti afar spennandi að setja smápeninga á tunguna og sjá styttuna sporðrenna myntinni. Söfnunarbaukurinn sem margir muna eftir Á áttunda áratug 20. aldar voru girðingar einfaldaðar, gosbrunninum breytt í tjörn og með hjálp dælukerfis og var útbúinn foss með rennandi vatni.
Árið 1999 var gerður Bonsaigarður þar sem nokkrum dvergtrjám í pottum var stillt upp á sumrin en þau eru ekki lengur til sýnis í Hellisgerði.
Sumarið 2001 var hlaðið gerði úr hraungrjóti við Reykjavíkurveg og nýlega var komið fyrir skiltum þar sem lesa má minningar fólks um garðinn.

Áhrif á garðamenningu landsmanna

Hellisgerði

Hellisgerði að haustlagi.

Ásgeir Ásgeirsson forseti kom í sína fyrstu opinberu heimsókn til Hafnarfjarðar árið 1953 og tók á móti bæjarbúum í Hellsigerði. Svo merkilegur þótti skrúðgarðurinn að ljósmyndir af honum birtust reglulega í erlendum og innlendum blöðum og tímaritum og meira að segja á plötuhulstri. Slíkt orð fór af fegurð Hellisgerðis að ferðamenn komu um langan veg til að skoða garðinn og lofuðu margir þessa paradís.

Hellisgerði

Hellisgerði að haustlagi.

Hellisgerði var helsti almenningsgarður landsins á umbrotatímum í sögu þjóðarinnar og styrkti marga í trúnni á að hægt væri að breyta ásýnd landsins með ræktun fjölbreyttra trjátegunda. Gróðurinn, skjólið og landslagið orka sterkt á marga og því er haldið fram að huldar verur búi þar í klettum.
Magnamenn trúðu á hugsjónir sínar og lögðu sig fram um að fóstra viðkvæman gróður sem er fyrir löngu vaxinn langt upp fyrir ræðustólinn við hliðina á Fjarðarhelli. Hellisgerði ber vitni um mikinn metnað fárra manna sem lögðu á sig ómælda vinnu í þágu komandi kynslóða.

Að rækta garðinn sinn

Hellisgerði

Í Hellisgerði.

Í gegnum tíðina hefur maðurinn bætt ræktunarskilyrði á ýmsa vegu. Hér á norðurhveli er það helst skortur á sumarhita og umhleypingar sem standa ræktun fyrir þrifum.
Vindur og það sem honum fylgir eins og salt og þurrkur setur ræktun oft miklar skorður. Snjór er besta vetrarskýlið.
Lágur sumarhiti er oftast talinn takmarka mest ræktun framandi plöntuegunda hérlendis. Hægt er að hækka hitastigið um nokkrar gráður með því að skapa skjól.
Áður fyrr voru grjótgarðar mikið notaðir hérlendis til að bæta ræktunarskilyrði og til að halda búfé frá. Síðan komu skjólbelti úr trjám og runnum til sögunnar. Skjólveggir úr timbri hafa verið mikið áberandi í húsagörðum síðustu ár.

HellisgerðiMishæðir í landslagi hafa alla tíð verið nýttar til að bæta ræktunarskilyrði eins og gert var í Hellisgerði þar sem ræktun hófst í skjóli hraunsins. Á bersvæði getur það ráðið úrslitum um það hvort plöntur lifi að planta skjólmegin í þúfur. Aflíðandi hlíðar í vari fyrir verstu vindátt eru gjarnan bestu staðirnir til ræktunar. Lægðir og brekkurætur geta verið varasamir staðir til ræktunar sökum hættu á frosti á vaxtartíma. Hvers vegna ná suðlægar tegundir trjágróðurs þroska í Hellisgerði? Trúlega vegna þess að Gerðið er sérstaklega skjólsælt. Það gerir hraunið. Einnig drekkur dökkt bergið í sig varma frá sólinni. Með Með því að bæta skilyrðin má rækta hérlendis gróður sem er af mun suðlægari breiddargráðum en Ísland. Forsenda t.d. ræktunar ávaxtatrjáa er að skapa skjól.“

Heimildir:
-Skógræktarritið 2013, Jónatan Garðarsson, Hellisgerði – Níutíu ára skrúðgarður, bls. 12-27.
-Hellisgerði 100 ára, Blóma- og skemmtigarður 1923-2023.
-Lækurinn, blað Rótarýklúbbs Hafnarfjarðar 2004, Hellisgerði; Jónatan Garðason, bls. 10-12.
-Vikublaðið Brúin, Þorleifur Jónsson, 1929.

Hellisgerði

Hellisgerði – skilti í tilefni af 100 ára afmæli garðsins.

Hlið 2016

Um Álftanes hefur verið mikið ritað bæði um landslag og nytjar en einnig sögu svæðisins og fólksins sem þar bjó. Þessi kafli fjallar þó að mestu um bæinn Hlið og ábúendur þar. Uupplýsingarnar eru fengnar úr „Uppgraftarskýrslu um Hlið á Álftanesi“ frá árinu 2016.

Álftanes

Elsta kort af Álftanesi 1796 sem Rasmus Lievog stjörnufræðingur á Bessastöðum teiknaði. 

„Álftaneshreppur hefur verið til frá landnámsöld og náði yfir þau svæði sem nú skiptast í Bessastaðahrepp, Garðabæ og Hafnarfjörð. Árið 1878 bjuggu um 600 manns í Bessastaðahreppi og um 1880 voru íbúarnir orðnir um 670. Upp úr aldamótum fór fólki að fækka en þá fór íbúafjöldi niður í 117 þegar fæst var árið 1941.
Þessa íbúahnignun má að mestu rekja til þess að smábátaveiði leið undir lok við tilkomu togaranna á 20. öld og fólk neyddist til að flytjast búferlum.

Í dag tilheyrir Álftanes sveitafélaginu Garðabæ.

Álftanes

Álftanes 1903.

Láglendi einkennir Álftanesið en hæst er það um 25 metrar á Garðaholti í Garðabæ, en í Bessastaðahreppi stendur Sviðholt hæst, 15 metra yfir sjávarmáli. Tvær tjarnir voru á nesinu þar sem nú eru litlar víkur, það er Skógtjörn sem gengur inn í nesið að suðvestanverðu og Lambhúsatjörn að norðaustanverðu. Bessastaðatjörn varð svo til árið 1953 þegar vogurinn var stíflaður við Dugguós. Syðsti hluti Álftaness kallast Hliðstangi en ysti og syðsti hluti hans nefnist Melshöfði. Þar var helsti útróðrastaður á Suðurnesinu í margar aldir.

Álftanes

Álftanes – herforningaráðskort 1903. 

Á 20. öld fór fram [skipulögð] þurrkun á mýrunum á Álftanesi og breytti það landslaginu til muna, þar sem áður hafði verið mýrlendi voru nú tún og skurðir.
Í Landnámabók segir að Ásbjörn nokkur Össurarson, bróðursonur Ingólfs Arnarsonar, hafi numið land milli Hraunholtslækjar og Hvassahrauns og allt Álftanes. Hann hafi síðan búið á Skúlastöðum.
Ekki er vitað hvar Skúlastaðir hafi verið upphaflega en Brynjúlfur Jónsson fer um Gullbringu- og Árnessýslu árið 1902 og veltir fyrir sér þessari staðsetningu landnámsbæjarins.

Skúlatún

Skúlatún og Skúlatúnshraun. Helgafell fjær. Í Skúlatúni er engar fornleifar að sjá. Skúlatúnshraunið er umlykur túnhólinn rann um árið 950.

Í því samhengi nefnir hann Skúlatún, hrauni þakinn grasblett uppi undir Lönguhlíð og að þar sjáist til rústa (hann hefur þetta eftir einhverjum í sveitinni en nær ekki að fara sjálfur og rannsaka tóftirnar). Einnig að rústir sjáist á yfirborði í Helgadal, suður frá Helgafelli.
Jafnframt segir hann: „En sennilegt virðist að Skúlatún sé sama sem Skúlastaðir og sé dregið saman úr: Skúlastaðatún; því líklegt er að bletturinn hafi verið nefndur svo, eftir að hraun hafði flotið yfir alla landareignina í kring og því ekki eftir af Skúlastöðum nema túnið eða nokkuð af því.

Hlið

Dæmigerður húsakostur við Faxaflóann á 18. öld. Gaflmynd á einu Hliðshúsanna 2021.

Árið 1395 fór jörðin Hlið undir Pál ábóta í Viðey. Strax tveimur árum síðar, 1397, er jörðin sögð í eigu Garðakirkju á Álftanesi sem á ennþá jörðina árið 1477. Árið 1558 verður svo breyting á og umboðsmaður Danakonungs hefur jarðaskipti við kirkjuna og því verður Hlið þá í eigu konungs.
Samkvæmt Jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalíns frá árinu 1703 er jörðin ennþá konungseign og greint frá því að jarðardýrleiki sé óviss og fóðrar naumlega fjórar kýr. Þar er stunduð torfrista og stunga og fjörugrasatekja.

Hlið

Hlið – Hliðsvör.

Þar er jafnframt hrognkelsfjara, skelfiskfjara (til beitu) og sölvafjara. Heimræði er árið um kring en lending sögð vera slæm, skip ábúanda ganga þó eftir hentugleikum. Ábúandinn er skráður Jón Pétursson lögréttumaður í Kjalarnessþingi en heimilismenn eru skráðir alls sjö á Hliði.
Jón á einnig hluta af jörðinni Ási, með konungi og ábúandi þar þarf að greiða landsskuld bæði til Jóns á Hliði og til Bessastaða.
Ýmsar kvaðir hvíldu á Jóni líkt og öðrum ábúendum á konungsjörðum og breytti þar engu þótt hann hafi verið lögréttumaður. „Hann þarf að leggja til mann til sláttar tvo daga á sumri.

Hlið

Hlið og Melshöfði – loftmynd.

Tvo hestburði af hrísi þarf hann að leggja til höfuðbólsins. Þá á hann að útvega mann til veiða í Elliðaánum þrjá daga á sumri og mann á ferðabát Bessastaða, oft margar ferðir á ári, og sjá þeim manni fyrir fæði. Þá þarf ábúandinn í Hliði að leggja mann til fálkaflutninga, svo og hestburð af heyi til að fóðra búpening þann er notaður var í fálkafóður. Um tíma þurfti einnig að leggja mann til starfa á Bessastöðum þegar átti að brugga þar.

Á jörðinni eru skráðar fjölmargar verbúðir, tómthús og hjáleigur, margar ónafngreindar en eru kenndar við ábúanda sinn sem þar býr hverju sinni:
„Búðir á jörðin tvær þar sem heitir Hliðsnes, kallast önnur Gudniarhus, það er tómthús.
Húsleiga er x álnir. Hússmaðurinn Hólmfastur Árbjartsson með móður sinni heilsuveikri.
Guðnýjarhús og Bjarnabúð eru í sama stað, áföst og einn veggur undir báðum. Önnur Biarnabud, öðru nafni Sandbud.

Hlið

Hlið – teikning frá 1870.

Þetta er verbúð alleina, sem ábúandinn á Hliði hefur uppgjört og viðheldur, til þess alleina að hýsa hjer verfólk af inntökuskipum, sem hann ljær þessa búð um vertíð og tekur undirgift af.
Tómthúsin á Melshöfða hafa líklegast öll orðið sjónum að bráð því nú gengur sjórinn langt yfir höfðann og hefur tekið leifar húsanna með sér á haf út líkt og á svo mörgum stöðum við Íslandsstrendur. Sjávargangur hefur lengi brotið af landinu á nesinu og um tún jarðarinnar í Jarðabókinni segir að það sé að brotna af þeim vegna sjávargangs og vatnsbólið bíði einnig hnekki vegna þessa og þurfi margoft að sækja ferskvatn, sumar sem vetur á aðrar jarðir.
Selstöð Hliðs var í Norðurhellum (Selgjá) í landi Garðastaða og var ábúandi þar ekki all sáttur með það.

Jón Thorarensen

Sjósókn, endurminningar Erlends Björnssonar – Jón Thorarensen.

Í Sjósókn (1945), endurminningum Erlends Björnssonar frá Breiðabólsstöðum segir Erlendur frá lífi fólksins á Álftanesi um miðja 19. öld og eru lýsingar hans persónulegar og einlægar. Hann fjallar um allt frá hversdagsverkum og vinnu til landhátta og persónulýsinga. Hann nefnir einnig alla bændur, þurrabúðamenn og húsmenn sem bjuggu í Bessastaðahreppi á áttunda áratug 19. aldar. Þar segir m.a. um Hlið á Álftanesi:

„Á Neðra-Hliði bjó Ketill Steingrímsson, stórmerkur og skemmtilegur maður. Hann var heilsulítill og dó ungur. Kona hans var Sigríður Bjarnadóttir, systir Ingibjargar, konu Þorláks í Þórukoti. Ketill hafði alltaf mikla útgerð, þetta tvö og þrjú skip. Hjá Neðra-Hliði var Pétursbúð, er var þurrabýli. Á Efra-Hliði bjó Kristján Mathiesen, ríkur maður og um leið einn merkasti maður sveitarinnar. Hann hafði útgerð mikla, venjulegast fjögur skip, tvo áttæringa og tvö sexmannaför. Kona hans hét Elísabet og var fyrr ekkja á Hliði og stórrík, og gekk Kristján að eiga hana.

Hlið

Róið frá Hliði – málverk.

„Reglusemi og hirðusemi Kristjáns var orðlögð að öllu því, er að búrekstri laut, bæði til sjós og lands. Hann átti jarðir víða, bæði í Borgarfirði og í Árnessýslu. Heimili hans var stórt, einkum á vertíðum, er sjómenn voru margir. Hjá Kristjáni bjó þurrabúðarmaður, er Árni hét. Var hann formaður fyrir Kristján í mörg ár. Á Gamla-Hliði voru fjögur þurrabúðarbýli, gerðu þeir bændurnir út í félagi tvö skip.

Það er skiljanlegt að Erlendur lýsi Kristjáni Mathiesen á Efra Hliði sem ríkum manni en hér eru tvær sögur er tengjast honum: Kristján Mathiesen í Hliði gaf peninga til þess að kaupa hálfa jörðina að Bjarnastöðum svo hægt væri að byggja þar skóla, ásamt fleirum er gáfu jarðirnar Móakot og Útmóa.

Bjarnastaðir

Bjarnastaðir er eitt þeirra skólahúsa sem voru reist í kjölfar fyrstu fræðslulaganna er kváðu á um fjögurra ára skólaskyldu fyrir öll börn á Íslandi. Það var teiknað af Rögnvaldi Ólafssyni og Einari Erlendssyni og byggt á fimm mánuðum. Skólahald var á Bjarnastöðum til 1978, eftir það var skrifstofa hreppsins þar uns sveitarfélagið sameinaðist Garðabæ 1. janúar 2013.

Skólahúsið að Bjarnastöðum var notað fram til ársins 1914.
Vorið 1873 kom skútan Dagmar frá Rönne í Danmörku með vörur til verslunar Þorsteins Egilssonar að Eyvindarstöðum. Honum leist svo vel á skútuna og keypti hana, ásamt fleirum, þar með Kristjáni Mathiesen, bónda í Hliði en nýta átti skipið til þorsk-og hákarlaveiða. Um afskipti þeirra félaga var ort:

Jóhannes alla ýsuna sleikir,
Egilsen hirðir steinbítinn,
Þórarinn séra þorskinn steikir,
þá er hann Páll með riklinginn,
keilu og skötu Kristján fær,
en karfann Reykjavíkurbær.

Samkvæmt túnakorti frá 1917 er Hlið tvíbýli og er það sem áður hét Gamla Hlið, var það skráð sem tóftir einar. Vestari bæjarhúsin ættu þá að vera Neðra Hlið. Húsin sem eru austar á kortinu tilheyra þá Efra Hliði.

Breiðabólstaðir

Breiðabólstaðir á Álftanesi. Byggt sömmu fyrir 1900.

Í lokakafla Erlends fjallar hann um þær miklu breytingar sem hafa orðið á Álftanesi: „Útvegsbændurnir, þurrabúðarmennirnir og húsmennirnir í hinum gamla stíl eru horfnir og margt merkilegt með þeim öllum, enda þótt um nýja framfaraöld og betri afkomu manna sé nú að ræða. Undanfarandi vertíðir hafa tvö skip flotið úr sveitinni á vetrarvertíð, annað frá Breiðabólsstöðum, hitt frá Gesthúsum, en á fyrri tímum munu þau hafa verið frá sjötíu til hundrað, stór og smá, er þau voru flest.

Árni Helgason

Séra Árni Helgason – 1777-1869.

Má af því marka hve gamli tíminn, sem á margan hátt var farsæll og skemmtilegur, er liðinn í aldanna skaut og kemur aldrei aftur“.

Séra Árni Helgason ritar í sóknarlýsingum um Garðaprestkall árið 1842 og þar svarar hann spurningunni um reisulegustu bæina í sókninni. Hann telur þá upp Bessastaði, Eyvindarstaði, Brekku, Sviðholt og Akrakot í Bessastaðasókn, einnig hjáleigu á Hliði sem fékk nafnið Steingrímsstaðir viku fyrir úttektina. Í Garðasókn telur hann enga bæi jafnast á við þessa, nema bæinn Garða. Annars segir hann um alla þessa bæi „að þeir til skiptist upphefjast og niðurlægjast. – „Í þessu plátsi er hverki að fá rekavið né raft til bygginga“.

Hlið

Hlið – Röð torfhúsa með fimm burstum og þremur húsum þvert á við enda hennar. Tvö útihús standa stök neðan við bæinn. Grjótgarður neðan við bæinn og grjótgarðar hjá útihúsum. Stakt upphátt lítið hús á bak við útihúsin. Aftan á bakspjald ramma hefur verið skrifað: „Hlið á Álftanesi, málað af Benedikt Gröndal“.
Benedikt Sveinbjarnarson Gröndal (1826-1907).

Áhugavert að þarna nefnir hann ekki bæinn Hlið, heldur hjáleigu á jörðinni sem að hans mati er reisulegra hús.

Þann 30. nóvember árið 1927 brann Hlið til kaldra kola og er greint frá atburðarrásinni í Morgunblaðinu daginn eftir þar sem segir að eldurinn hafi farið hratt um og því fór svo að litla timburhúsið brann en það tókst að bjarga skúr og heyi sem í honum var, ásamt hlöðu. Einnig tókst að bjarga lausamunum úr litla húsinu. Heimildamaður blaðsins nafngreinir bóndann er Lárus hét.

Í fréttinni er ekkert nánar tekið fram um staðsetningu þessa litla íbúðarhúss í Hliði og hljómar eins og þar sé einungis eitt býli og ekki lengur tvö eins og áður samkvæmt túnakorti sem gert var aðeins 10 árum áður.

Hlið

Hlið.

Það er óhætt að segja að margt hefur verið um manninn í Hliði í gegnum aldirnar enda útgerð mikil á staðnum. Fjölmörg hús af ýmsum toga hafa verið þar á sama tíma en afar lítið hefur verið skrifað um þau.“

Húsráðandi á Hliði er nú Jóhannes Viðar Bjarnason Fjörukrárgoði. Á staðnum rekur hann m.a. umfangsmikla gistihúsa- og veitingaþjónustu.

Heimild:
-Uppgraftarskýrsla um Hlið á Álftanesi 2016.

Álftanes

Álftanes – örnefni; ÓSÁ.

Bjarnastaðasel

Uppdrátturinn hér að ofan er af Vífilsstaðaseli í Vífilsstaðahlíð.

Hraunssel

Hraunssel – tilgáta (ÓSÁ).

FERLIR hefur þegar skoðað 444 selstöður á Reykjanesskaganum. Þegar allur skaginn hefur verið skoðaður má ætla að selin verði nálægt 450 talsins (eftir er t.d. að skoða nokkur selörnefni í ofanverðri Kjós, í Kvíum, Þingvallasveit, Mosfellsbæ og Grafningi), sem verður að telja líklegt að selminjar kunni að leynast við. Þetta er dágóður fjöldi á tilteknu landssvæði (sem hingað til hefur talið vera rúið öllum minjum er merkilegar geta talist, a.m.k. skv. skráðum heimildum).
Selin eru ein tegund búsetuminja, líkt og bústaðir, réttir, fjárborgir, varir, vörður, götur, brunnar, fjárskjól eða annað það sem mannfólkið frá fyrri tíð hefur skilið eftir sem sannindamerki um tilvist sína og tilgang um aldir.

Vífilsstaðasel

Vífilsstaðasel – tilgáta.

Selin gefa mannvirkin sjálf til kynna (hús, stíga, vörður, vatnsból, kvíar, stekki og nátthaga), notkun þeirra, bæði er varðar tíma og tilgang svo og gerð frá einu tímabili til annars. Mannvirkin tóku breytingum líkt og önnur mannanna verk.
Safnað hefur verið á einn stað öllum frásögnum af staðsetningum seljanna, s.s. úr ferðabókum, lýsingum, jarðabókum, örnefna-lýsingum, visitazíum, landa-merkjabréfum og skrifum einstaklega áhugasamra manna og kvenna á síðari tímum. Auk þess hefur verið gengið um staði er bera sel-örnefnið og má segja að án undantekninga hafa þar fundist minjar. Margra þeirra hefur ekki verið getið í skriflegum heimildum.

Nýjasel

Nýjasel í Grafningi.

FERLIR hefur bæði notað tækifærið og teiknað upp mörg selin, ljósmyndað og skráð lýsingar á aðstæðum og ástandi eintakra selja. Ekki hefur alltaf gefist mikill tími til að mæla upp allar minjar nákvæmlega á vettvangi (því þá hefði þurft að lengja sólarhringinn verulega). Hins vegar getur samantektin auðveldað öðru áhugasömu fólki að nálgast minjarnar til nákvæmari rannsókna, ef áhugi er fyrir hendi, auk þess sem vonir eru bundnar við að hún verði til þess að minnka líkur á að merkar (ómeðvitaðar) minjar fari forgörðum af gáleysi – eins og raunin hefur þegar orðið á í seinni tíð.

Selsvellir

Selsvellir – uppdráttur ÓSÁ.

 

 

Hraunkot

Í þættinum „Gull og grænir skógar“ á Rás 1 (RÚV) þann 16. okt. 2026 var viðtal við Anton Helgi Jónsson (f. 1955) þar sem hann fjallar m.a. um hús, Hraunkot, sem hann ólst upp í á horni Hellisgötu og Skúlaskeiðs, áður Kirkjuvegur 12 (nú Hellisgata 12), og samskiptum móður hans við álfkonu búandi í klapparhól austan við húsið. Skammt norðar var húsið Breiðagerði, en það hefur nú verið rifið.

Hraunkot

Hraunkot á horni Skúlaskeiðs og Hellisgötu.

„Móðir mín hét Karlotta Þorsteinsdóttir, f. 1912. Hún bjó í húsinu, sem byggt var í kringum 1920, í 27 eða 28 ár. Mamma flytur þangað að vestan sem ung kona með föður sínum. Hún trúði á álfa og hulduverur.
Hraunkot var vel afmarkað frá girðingunni er var umleikis Hellisgerði. Á lóðinni var þessi klettaborg aftan við skjólpall. Móðir mín fékk snemma vitneskju um það að þetta væri álfaklettur og í honum byggi álfkona.
Krakkar voru varaðir við hólnum og ekki mátti vera með hávaða í nágrenni við hann. Mamma sagði mér frá álfakonunni þegar ég var 10 ára.

Hraunkot

Hraunkot – álfakletturinn.

Áður en ég fæddist var mamma oftlega ein í húsinu ásamt eldri systur minni. Eina nóttina vaknaði hún, eða dreymdi, að til hennar kemur kona. Hún segir að hún vilji aðstoða mömmu við að passa stelpuna því hún hafi litið svo vel eftir klettinum hennar. Ef hún þyrfti að bregða sér frá, t.d. út í búð, þá myndi hún líta eftir stelpunni.
Svo liðu nokkur ár. Þágerist það að álfkonan kemur til mömmu og segir: „Jæja, Karlotta, nú er ég að flytja“. Þær þökkuðu hvor annarri fyrir samveruna og kvöddust sáttar. Síðan hefur ekki borið á tilvist álfa í klettinum.“

Heimild:
Gull og grænir skógar, Rás 1, Anton Helgi Jónsson, 16. okt 2026.

Hraunkot

Álfakletturinn við Hraunkot, horft frá Hellisgötu.

Kaldársel

A.m.k. 145 fjárborgir eru þekktar á Reykjanesskaga; í fyrrum landnámi Ingólfs. Flestar eru borgirnar vel sýnilegar, en sumar þarf að gaumgæfa. Hinar fyrrnefndu rata jafnan inn í fornleifaskráningar, en hinar síðarnefndu ekki. Þannig er t.d. nokkurra fjárborga getið í fornleifaskráningu á Vatnsleysuströnd, en jafn margra er ógetið. Sama gildir um önnur svæði Skagans.

Birna Lárusdóttir skrifaði um „Fjárborgir“ í Árbók Hins íslenska fornleifafélags árið 2010:

Árbók Hins íslenska fornleifafélags 2010

Árbók Hins íslenska fornleifafélags 2010.

„Þótt fjárborgir séu oft hringlaga er það ekki algilt og bæði fornleifaskráning og heimildakönnun sýna að fleiri gerðir mannvirkja hafa verið kallaðar fjárborgir. Yfirleitt er hugtakið „borg“ þó notað um borghlaðin mannvirki, þ.e. hlaðin þannig að hleðslan dregst smám saman að sér, mjókkar upp á við, jafnvel svo hátt að hleðslur mætist í toppinn. Þau þurfa ekki endilega að vera hringlaga í grunninn þótt það sé algengt. Í slík hús á ekki að þurfa neitt timburverk ef vel er að verki staðið. Þetta skýrir sennilega af hverju fjárborgir undir þaki, eins og t.d. í Húsagarði, eru oft litlar, enda er væntanlega erfiðara að ná grjótinu saman í toppinn eftir því sem mannvirkið er stærra að grunnfleti. Opin hringlaga fjárskýli eru líka kölluð borgir eða fjárbyrgi, jafnvel þótt hleðslan halli ekki inn á við. Hugtakið fjárbyrgi er reyndar notað frjálslega í heimildum, um allskonar skýli fyrir fé, bæði þau sem eru náttúruleg, eins og t.d. hella, smáskúta og líka mannvirki eins og beitarhús og jafnvel stekki.

Birna Lárusdóttir

Birna Lárusdóttir.

Heimildir geta um ýmiss konar mannvirki önnur en fjárskýli sem hafa verið borghlaðin. Þar má nefna hlöður, fjós og sæluhús, þeirra frægast er líklega Hellukofinn á Hellisheiði. Fiskbyrgi eru oft borghlaðin en þau eru yfirleitt lítil, sjaldan meira en 2-3 m í þvermál og stundum aflöng. Þá eru til dæmi um mannvirki sem eru kölluð Borgir og hafa sjálfsagt verið borghlaðin en gegndu annars konar hlutverki en að skýla fé, t.d. Borgir við Apavatn í Grímsnesi sem eru sagðar veiðihús Skálholtsbiskupa. Því er ekki sjálfgefið að hugtakið borg vísi á fjárborg og reyndar eru dæmi um að þau vísi ekki einu sinni á hringlaga mannvirki eða borghlaðin. Þannig er t.d. fjárborg í landi Reykjavíkur ferköntuð en ekki hringlaga og á Núpsstað er fjárborgsporöskjulaga aðhald, eiginlega rétt sem er hlaðin upp við Borgarklett.

Stakkavíkurborg

Stakkavíkurborg í Selvogi.

Fram að þessu hefur umfjöllun um fjárborgir hér á landi aðallega snúist um hvort þær gætu átt keltneskar rætur. Eru þær vangaveltur sprottnar af byggingarlaginu og því að dreifing þeirra virðist fylgja útbreiðslu örnefna sem hafa keltneskan uppruna. Þótt hugmyndirnar séu áhugaverðar út af fyrir sig má líka skoða fjárborgirnar út frá öðru sjónarhorni. Þær eru vitnisburður um ákveðinn þátt í sauðfjárrækt og mikilvægar sem hluti af þróunarsögu mannvirkja sem hafa verið notuð fyrir sauðfé. Sauðfjárrækt hefur alltaf skipað mikilvægan sess fyrir afkomu Íslendinga en á hinn bóginn er margt á huldu um þróun hennar og áherslur frá landnámi til nútíma þótt margt, bæði ritaðar heimildir og fornleifar, bendi til að sauðfé hafi verið tiltölulega fátt fyrst eftir landnám en fjölgað eftir því sem á leið.

Fjárborg

Fjárborg í Borgarholtsbrekkum í Reykjavík – ferköntuð.

Áður en lengra er haldið er nauðsynlegt að leggja grunn að sögu fjárborga. Þannig var hjáleigan Borg á Barkarstöðum í Fljótshlíð talin reist þar sem áður var brúkuð fjárborg. Borgarkot, sem var hjáleiga Miðdals í Mosfellssveit var sögð reist á fornu fjárborgarstæði og Másstaðabyrgi var heiti á gamalli fjárborg í landi Hofstaða í Miklaholtshreppi. Þetta gefur til kynna að fjárborgir hafi verið þekktar nokkru áður en þeir félagar gerðu víðreist, sennilega á 17. öld og er að auki vísbending þess að sumir bæir með orðliðinn borg í nafni sínu kunni að vera reistir á gömlum fjárborgarstæðum þótt ekki sé hægt að útiloka að um örnefnaskýringar sé að ræða.

Djúpudalaborg

Djúpudalaborg – topphlaðinn fjárborg í Ölfusi.

Eggert Ólafsson og Bjarni Pálsson geta um fjárborgir í Skaftafellssýslum um miðbik 18. aldar og hæla þeim nokkuð: „Fjárborgir kallast strýtulaga skýli, hlaðin úr torfi og grjóti. Eru þau kringlótt að lögun og dyr á þeim niðri við jörðu, svo lágar, að maður getur aðeins skriðið inn um þær, en í toppi borgarinnar er gat eða ljóri. Á Síðunni og víðar láta menn fé liggja í borgum þessum í stað fjárhúsa, einkum útigangsfé, og þrífst það miklu betur með þeim hætti. Stærð borganna er mismunandi, en hæðin 4-6 álnir.

Viðeyjarborg

Viðeyjarborg ofan Skála.

Á Síðunni hefir jarðeldurinn sums staðar skapað lík skýli. Eru það holar hraunhvelfingar. Þegar þær eru notaðar fyrirfjárbyrgi, er brotið gat á hlið þeirra, og það er vafalaust, að menn hafa tekið sér þessar hraunhvelfingar til fyrirmyndar, er þeir tóku að gera fjárborgirnar.“ Í sömu heimild er minnst lauslega á að fé þrífist mjög vel í hellum og stórum fjárborgum á Rangárvöllum en ástandið í Árnes- og Rangárvallasýslum er þó almennt ekki beysið. Fé fellur þar oft hundruðum saman á vetrum, hirðingarlaust á útigangi.

Fjárborgir

Fjárborgir á Reykjanesskaga – 142 að tölu.

Ekki er einsdæmi að menn finni samsvörun milli eldvarpa og fjárborga eins og Eggert og Bjarni, því hið sama gerði Sveinn Pálsson í skýrslu um Mývatnselda nokkrum áratugum síðar. Hann lýsir atburðarásinni svo: „Á mörgum stöðum uppkomu nú smærri eldvörp eða borgir í hrauninu sjálfu, sem á eptir verða sem uppmjó, stærri og smærri fjárbyrgi, kringlótt í lögun, hol að innan og glasseruð með allra handa myndum og sléttu steingólfi að neðan og dyrum á sumum einhvers staðar út úr sjer.“
Í ferðabók sinni getur Sveinn auk þess um fjárborgir í Skaftafellssýslu og Landeyjum. Fjárborgir eru raunar eina húsaskjólið fyrir fé sem Sveinn minnist á og vekur það upp nokkrar spurningar, t.d. má velta fyrir sér hvort þær hafi verið nýjung í hans augum eða jafnvel hið gagnstæða, að þær hafi verið orðnar sjaldgæfar.
Á 18. öld var mikið talað fyrir umbótum í landbúnaði hér á landi. Útgáfa jókst mjög með tilkomu prentsmiðju í Hrappsey en fjöldi íslenskra rita var einnig prentaður í Kaupmannahöfn, m.a. mörg hagnýt uppfræðslurit. Búnaðarfræðsla var snar þáttur í þessum ritum, enda þótti mörgu ábótavant í íslenskum landbúnaði og ýmsir þeirrar skoðunar að það væri hægt að auka arðsemi sauðfjárræktar með tiltölulega lítilli fyrirhöfn. Með tilkomu Innréttinganna árið 1752 varð ullarframleiðsla mikilvægari en nokkru sinni fyrr. Skúli Magnússon, fógeti, fékk sænskan mann, Hastfer nokkurn, til að reka sauðfjárbú á Elliðavatni. Þar áttu að fara fram skipulagðar kynbætur, einkum með tilliti til ullargæða. Hastfer gaf út leiðbeiningarrit um hirðingu sauðfjár þar sem hann gagnrýnir m.a. meðferð fjár á Suðurlandi. Hann minnist stuttlega á fjárborgir og telur þær ágætar til síns brúks. Því er ljóst að hann hefur séð þær eða heyrt af þeim í það minnsta. Helsti ókostur borganna þótti honum að þar var erfitt að fóðra fé vegna þess að moð vildi setjast í ullina og varð hún ekki hreinsuð nema með mestu erfiðismunum. Því mælir hann frekar með garðahúsum, eins og tíðkuðust norðanlands. Hafi menn gefið í borgum hefur heyið því ekki farið í þar til gerðar jötur eða garða og því viljað slæðast um gólfið.

Hlíðarborg

Hlíðarborg í Selvogi – síðar stekkur.

Magnús Ketilsson, sýslumaður í Dalasýslu og upplýsingarfrömuður, ritaði um flestar hliðar sauðfjárhirðingar næstur á eftir Hastfer í yfirgripsmiklu riti sem kom út árið 1778. Hann á varla til nógu mörg orð til að lýsa hrifningu sinni á fjárskýlum öðrum en húsum. Hann skilgreinir tvennskonar hringlaga skýli: fjárborgir og fjárbyrgi. Borgirnar eru skv. honum miklu sjaldgæfari og aðallega til á Austurlandi. Um þær segir hann að þær eigi að mjókka upp á við, það sé vandasamt að hlaða þær og aðeins á fárra manna færi.

Óttarsstaðaborg

Óttarsstaðaborg í Hraunum.

Fjárbyrgi, þ.e. opin hringlaga fjárskýli, staðhæfir hann hafi víða verið brúkuð til forna og sjáist ennþá rústir þeirra en þau séu nú víðast aflögð. „Þesse byrge brúkudu fornmenn til ad nýtaser þess betr vetrarbeitina, þvi vída er so landslage háttad, serdeiles á þeim jördum sem ega fialland, ad viss partr landsins verz lenge og slær þar úrþó annad af landinu legge under.“

Pétursborg

Pétursborg.

Skv. Magnúsi voru byrgin aðallega notuð framan af vetrinum og stundum fram yfir jól en þá var farið að gefa fénu. Magnús hvetur menn mjög til að hlaða slík byrgi, enda geti það allir og ekki þurfi viðarskortur að letja menn til verksins.

Heiðmörk

Fjárborg í Heiðmörk.

Þetta eru því viðarlaus mannvirki. Þau hafi marga aðra kosti, t.d. lofti þar vel um féð. Leiðbeiningar um hleðslu byrgja fylgja með kaflanum og eiga að henta sauðsvörtum almúganum sem ekkert kann í reikningslist skv. Magnúsi. Aðferðin er sú að búa til ferkantað líkan með því að raða upp steinvölum eða fiskbeinum og láta hvert stykki tákna tvær álnir, sem var rýmið sem ætla átti hverjum sauð. Á sama hátt skyldi mæla fyrir mannvirkinu sem átti að byggja, stinga svo hæl í miðju svæðisins og hnýta um hann snæri sem næði út í hornið á ferhyrningnum. Þá var auðveldlega hægt að marka fyrir hring með því að ganga með snærið kringum hælinn.

Þorbjarnarstaðaborg

Þorbjarnarstaðaborg í Hraunum.

Hér fylgir lýsing Magnúsar: „Af grióte skal byrged hlada ad innanverdu i midtlær, enn torf mábrúka ad utanverdu og er þó betra af grióte, því fe nýr sig opt vidþar sem þad finnur hentugleika þar til, og fer þá mold og sandr í ullina ef af torfe er hledslan utan. Þá hledslan er komen í midtlær ad utanverdu, er mer sagt ad á þeim gömlu Byrgium hafe vered ávalrbýngr, sem skagad hafe út allt í kríng, enn sídan hafe byrged vered uppdreged.

Borgarhólaborg

Borgarhólaborg.

Þessi býngr edr búnga á byrgiunum er ómissande, því þegar kafalded snakar í kríngum byrgid, þá hvirflar býngrinn því frá ser og slær því þá útfrá byrginu, so ei fýkr ofaní, og þó vilde eg hafa efst á byrginu kraga af hnaus, sem stæde allavega utaf, og ynne hann sama gagn og Býngrinn og munde alldrei inní slíkt byrge fenna. Byrgid skylde vera í þad minsta mannhæd og dyrnar í þá átt, semsíst stæde uppá. Dyrnar skyldu vera lágar med hurd fyrer. Þess vileg her um hurdina geta á öllum þvílíkum byrgium og hagahúsum og eins selhúsum, þá ei er í þeim vered, ad hún se fráteken, því eg hefe vitad skepnur svelta til dauds med því móte, ad þær hafainnfared af forvitne edr í óvedre og hurdin sidan aptrdotted, so eihafa útkomez. Þess háttar vott þikiast menn siá í þessum byrgium,sosem smalamadrinn hafe haft þar sitt adsetr og hægt er so um adbúa í byrginu ad hann hafe þar fullgott, enda má so opt ástanda adþetta se harla naudsynlegt, því opt kann þad til ad vilia ad hann ei heimkomez. Byrgid á ad vera flórad, so því verde hreinu halded, því under því er komed fiaarins haalfa líf ad þad verde ei óhreint.“

Hólmsborg

Hólmsborg.

Það er ekki ljóst hvort rit Magnúsar hafði mikil áhrif á bændur þótt landstjórnin hafi látið dreifa því ókeypis meðal alþýðu, hvort þeir kepptust nú við að hlaða borgir og byrgi. Þó má nefna að árið 1783, fimm árum eftir útkomu ritsins, voru fjárborgir enn taldar óvíða nema kannski helst á Austurlandi. Þó var vitað um þrjár slíkar heima við bæinn á Draghálsi í Svínadal: „Eru þær hladnar svo lángt upp og á sig, at seinastverdr eptir op-korn at eins í kolli þeirra; vandi er at hlada þær, og verdtat siá nettan ritlíng um þat,“ segir í ritgerð um hlöður eftir óþekktan höfund – og með ritlingnum er væntanlega átt við rit Magnúsar.

Garðahverfi

Fjárborg við Garðastekk.

Tíu árum eftir að þessi orð voru rituð lofar Sveinn Pálsson mjög dugnaðarbónda í Görðum á Álftanesi sem sumarið 1793 hafði nýlega látið gera nokkrar fjárborgir í grennd við bæ sinn. Fjárborgunum lýsir hann svo: „Þetta eru eins konar fjárhús, kringlótt og keilulaga og hlaðin þannig saman, að engin spýta er í þeim. Hver þeirra rúmar um 50 fjár.“ Virðist sem Sveinn sé hér að lýsa borgum sem hlaðnar voru alveg upp í topp.

Staðarborg

Staðarborg.

Árið 1837 sendi Hið íslenska bókmenntafélag út spurningalista til allra sóknarpresta á Íslandi til að fá upplýsingar um ýmislegt sem varðaði náttúrufar, örnefni og búskaparhætti. Ein spurninganna fjallaði um fjárborgir og beitarhús.
Stóra-Krossskjól

Stóra-Krossskjól á Njarðvíkurheiði.

Hvergi er getið um fjárborgir í Gullbringusýslu og kemur kannski ekki á óvart, enda er íbúum þar oft úthúðað í heimildum fyrir slæma meðferð á sauðfé, sem reyndar var ekki mjög margt á þessu svæði. Í Snæfells- og Hnappadalssýslu þekktust hvergi fjárborgir nema í Helgafellseyjum og á Vestfjörðum er næstum hvergi minnst á fjárborgir nema í Holtssókn, enþar eru þær nefndar hlöð.

Gvendarborg

Gvendarborg á Vatnsleysuheiði.

Aðeins einn sóknarprestur annar á Vestfjörðum minnist á borgir eða hlöð, í Rafnseyrarkirkjusókn. Þá voru mannvirkin aflögð en ekki vitað hvers vegna. Hvergi er minnst á fjárborgir í Húnavatnssýslum en í Skagafirði segir sóknarpresturinn í Goðdala- og Ábæjarprestakalli að fjárborgir kallist fremur „við sjósíðuna“ og er þar væntanlega að skýra hvers vegna þær þekkist ekki í hans sókn. Eyfirðingar minnast ekki á eina einustu fjárborg. Þegar komið er austur í Múlasýslur kannast prestarnir í Skeggjastaða- og Desjarmýrarsókn við fjárborgir á sjávarbæjum. Í Hólmasókn er getið um borgir á fáeinum bæjum á útsveit, en þær voru aðeins notaðar fyrri part vetrar, meðan ekki var farið að gefa.

Árnaborg

Árnaborg ofan Garðs.

Hér er rétt að nefna að fjárborgir á Melrakkasléttu og sennilega víðar á Norðausturlandi hafa verið fjölbreytilegri mannvirki en annarsstaðar er lýst.

Fjárborg

Fjárborg í Grafningi.

Í Ferðabók Olaviusar er sagt frá fjárborgum sem voru einhverskonar hús, gerð úr ótilhöggnum rekaviðartrjám sem voru reist upp á endann, þakið lagt flatt yfir og þakið með torfi.
Ef til vill voru þau svipuð og svonefndar sandborgir sem Guðmundur Þorsteinsson lýsti síðar á sama svæði, langar tóftir og afar mjóar, garðalausar. Mokað var út úr þeim jafnóðum og söfnuðust oft upp miklir sand- og taðhaugar á skömmum tíma. Þá mun hafa verið venja að taka niður þakið, gera nýja tóft til hliðar við þá gömlu og þekja hana. Heimildarmaður Guðmundar hefur bent honum á að raðir af slíkum tóftum séu víða hlið við hlið á Melrakkasléttu.

Stakkavíkurborg

Stakkavíkurborg.

Í lok 19. aldar ferðaðist Daniel Bruun víða um Ísland og kynnti sér fornar byggingarhefðir. Í umfjöllun um þaklaus hús minnist hann á tvær gerðir fjárborga:

Kaldársel

Kaldársel – fjárborg á Borgarstandi.

„Hér er átt við hinar kringlóttu fjárborgir, sem mest er af á Suðvesturlandi, en þar gekk féð fyrrum úti allt árið en leitaði skjóls í fjárborgunum í illviðrum. Einfaldastar eru skjólborgirnar, sem opnar eru að ofan, en hinar fullkomnari eru hlaðnar saman í eins konar hvelfingu, með loftgat á toppnum, sem hægt var að loka. Borgirnar eru hlaðnar úr torfi eða grjóti, en hvort sem er, gengur efra lag alltaf ögn lengra inn í borgina en hið neðra, þar til allt nær saman og lokast í toppnum.“
Þá segir Bruun frá kringlóttum fjárborgum á Reykjanesskaga sem voru ýmist opnar eða hlaðnar saman í toppinn. Uppruna byggingarstílsins telur hann mega rekja til Hjaltlands og Írlands.

Vogsósaborgir

Vogsósaborgir – „Borgirnar þrjár“.

Með tilkomu búnaðarrita á síðari hluta 19. aldar fæst nokkuð nýtt sjónarhorn á meðferð og aðbúnað fjár, en þar var yfirleitt lögð áhersla á að fóður væri til handa öllum búfénaði og ekki treyst á útigang einan og sér. Dýraverndarsjónarmið voru komin til sögunnar og ekki lengur talið eðlilegt að afföll yrðu af fé, jafnvel í slæmu árferði. „Að gefa á gadd“ þótti ekki viðunandi. Urðu þá fjárborgir hjá sumum tákn um fremur illa meðferð á fénaði, enda virðist hafa verið algengt að því fé sem haft var á borgunum hafi ekki verið ætlað fóður nema að takmörkuðu leyti enda óhentugt að gefa í þeim ef marka má orð Hastfers um 100 árum fyrr.

Borgarskörð

Fjárborg undir Borgarskörðum.

Í Búnaðarriti 1893 segir Sæmundur Eyúlfsson: „Það er margt, sem bendir til þess, að meðferð á kvikfje hafi aldrei verið svo ill sem hún var orðin á síðara hluta 18. aldar og fyrra hluta þessarar aldar. Þá var það mjög títt á suðurlandi, að engin hús voru til fyrir fullorðið fje nema fjárborgir; þar var fjenu hleypt inn í stórhríðum. Þá er langvinnar hagleysur gengu, og bersýnilegt var,að fjeð mundi deyja úr hungri, væri því engin björg veitt, var því gefið hey einhvers staðar úti á klakanum. – Því var „gefið á gadd“.“

Hringurinn

Fjárborgin Hringurinn á Vatnsleysuströnd.

Mönnum eins og Sæmundi, sem lýsa ófremdarástandi í landbúnaði á 19. öld er nokkuð tamt að líta á það sem afleiðingu hnignunar. Á söguöldinni hafi allir haft hey og hús, meira að segja fyrir sauði, en þeir voru annars í seinni tíð oftast hafðir á útigangi yfir veturinn meðan ær og lömb áttu víðast hvar von á húsaskjóli og einhverri gjöf. Sauðir voru harðgerðari en ær og lömb og líklegri til að lifa af veturinn. Af heimildum að dæma virðist langalgengast að borgirnar hafi verið notaðar fyrir þá þótt það sé auðvitað ekki alltaf tekið fram.“

Heimild:
-Árbók Hins íslenska fornleifafélags 2010, Fjárborgir – Birna Lárusdóttir, bls. 57-65.

Óbrennishólmi

Fjárborg eða fornt virki í Óbrennishólma.

Siggubær

Þegar Steinar Björgvinsson hjá Skógræktarfélagi Hafnarfjarðar var spurður um hvert væri, að hans áliti, merkilegasta eða sögufrægasta tré í Hafnarfirði, svaraði hann eftir stutta umfjöllun: „Heggurinn við Siggubæ“.

Siggubær

Siggubær – heggur.

Siggurbær er Kirkjuvegur 10. Um bæinn segir m.a.: „Siggubær er varðveittur sem sýnishorn af heimili verkamanns og sjómanns í Hafnarfirði frá fyrri hluta 20. aldar. Þar er hægt er að upplifa og kynnast því hvernig alþýðufólk í bænum bjó á þeim tíma.

Í Siggubæ er dæmigerður og sýnir vel hvernig bárujárnsklæddu timburbæir litu út fyrrum.

Siggubær

Siggubær – heggur.

Erlendur Marteinsson sjómaður byggði Siggubæ árið 1902. Dóttir hans, Sigríður Erlendsdóttir, var tíu ára gömul þegar hún flutti í húsið og bjó þar allt til ársins 1978, þegar hún fluttist á elli- og hjúkrunarheimilið Sólvang.
Sigríður lést árið 1979 og arfleiddi Byggðasafn Hafnarfjarðar safnið að Siggubæ í erfðaskrá sinni með nokkrum skilyrðum.

Alþýðukonur og húsmæður í Hafnarfirði 1920–1940

Siggubær

Siggubær.

Alþýðukonur störfuðu við erfiðar aðstæður en náðu að búa til sinn eigin vettvang þegar Verkakvennafélagið Framtíðin var stofnað árið 1925. Félagið barðist fyrir réttindum kvenna og stofnaði dagvistun fyrir börn árið 1933 sem gerði fleiri konum kleift að vinna úti. Árið 1937 var Kvenfélag Alþýðuflokksins stofnað og tóku 155 konur þátt við stofnun þess.
Mikið var lagt á húsmæður á umbrotatímum fyrir seinni heimsstyrjöldina. Þær tryggðu að nóg væri að bíta og brenna, sáu um börnin og öfluðu tekna með saumaskap og þrifum. Á sama tíma voru Hafnfirskar húsmæður virkar í félagsstörfum.

Heggur

Hávaxið birkitré á milli Kirkjuvegar 8b og Hellisgötu 10 (Siggubæjar).

Í Þöll, blaði Skógræktarfélags Hafnarfjarðar, 8. árg. 2002, bls. 10, er fjallað „Tré í Vesturbænum„. Þar fjallar Steinar Björgvinsson m.a. um elsta tré Hafnarfjarðar:
„Elsta núlifandi tré bæjarins, sem heimildir greina frá, er heggurinn við Siggubæ að Kirkjuvegi 10. Í greininni „Trjárækt í Hafnarfirði“ sem birtist í Garðyrkjuritinu 1980 ritar Gísli Sigurðsson: „Heggurinn í garði Sigríðar Erlendsdóttur var gróðusettur árið 1913. Plantan var fengin frá Einari Helgasyni í Gróðrastöðinni. Einnig fékk hún reyniviðarhríslur en þær hafa ekki dafnað vel. Það var ekki fyrr en 1926 að hún setti niður lerkitrén, sem standa hvort sínum megin við gluggann á bænum.“

Siggurbær

Siggubær – heggur.

Heggurinn við Siggubæ er ekki hávaxinn í dag og ekki ósennilegt að það sem nú stendur af honum nú séu stofn- eða rótarskot upp af upprunalega trénu.
Heggur er af rósaætt og náskyldur ýmsum þekktum ávaxta- og berjatrjám eins og plómu og kirsuberjum. Hann er uprunninn í Evrópu og Norður-Asíu. Heggurinn laugast frekar snemma og blómgast hér í júní hreinhvítum, ilmandi blómum í klösum. Stundum þroskast hann hér svört ber á haustin. Rakaheldin, frjósamur jarðvegur á best við hann.

Heggur

Heggur í blóma.

Heggur getur orðið hér nokkrir metrar á hæð. Hann er tilvaldið garðtré og glæsilegur í blóma og er ekki eins plássfrekur og hávaxinn eins og t.d. alaskaösp og sitkagreni.
Heggurinn fær gula og rauðgula haustliti.“

Þegar FERLIRsfélagi ætlaði að taka viðtal við hegginn fyrrnefnda í lok októbermánaðar 2026 hafði hann lagst í vetrardvala svo viðtalið verður að bíða næsta vors.

Heimildir:
-Þöll, blaði Skógræktarfélags Hafnarfjarðar, 8. árg., „Tré í Vesturbænum“, Steinar Björgvinsson, bls. 10.
-https://byggdasafnid.is/syning/siggubaer/

Siggubær

Siggubær.

Mosfellsbær

Í Sunnudagsblaðinu árið 1957 er sagt frá „Hrakningum á Mosfellsheiði fyrir einni öld„:

„Fyrir réttum hundrað árum, eða 6. marz 1857, lögðu fjórtán menn upp á Mosfellsheiði frá Þingvöllum og Vatnskoti og ætluðu þeir til sjóróðra hér syðra. Þegar þeir höfðu skammt farið skall á stórhríð, og urðu sex af mönnum þessum úti, en hinir komust við illan leik til bæja, aðframkomnir af þreytu, kulda og vosbúð.

Mosfellsheiði

Leirvogsvatn og nágrenni.

Frá atburði þessum er skýrt í Þjóðólfi 18. apríl 1857, og er þar birt skýrsla séra Magnúsar Grímssonar á Mosfelli um hrakninga mannanna.

Fer hér á eftir skýrsla séra Magnúsar Grímssonar um þennan atburð, on hún ber yfirskriftina: „Skýrsla um hrakning og harðar farir hinna 14 sjóróðrarmanna er lögðu vestur á Mosfellsheiði 6. f.m.„

Illaklif

Í Illaklifi.

— Í skýrslu þessari eru að vísu ekki nafngreindir nema 13 menn.
Laugardaginn 6. marzmán. lögðu upp frá Þingvöllum og Vatnskoti, suður á leið á Mosfellsheiði, þessir menn: Egill Jónsson, bóndi á Hiálmsstöðum, Ísak bóndi á Útey. Þiðrik Þórðarson, vinnumaður á Útey, Guðmundur Pálsson bóndi á Hjálmsstöðum, Bjarni Bjarnason, vinnumaður úr Austurey, Gísli Jónsson, vinnumaður á Snorrastöðum, Jón Sigurðsson á Ketilvöllum — allir úr Miðdalssókn; úr Úthlíðarsókn: Einar Þórðarson, vinnumaður á Austurhlíð, Kristján Snorrason, vinnumaður á Anarholti, Sveinn Þorsteinsson, vinnumaður á Strillu; úr Haukadalssókn: Pétur Einarsson Jónsen og Guðmundur Jónsson vinnumenn á Múla; úr Torfastaðasókn Þorsteinn Guðmundsson, bóndason frá Kervatnsstöðum.

Mosfellsheiði

Leirvogsvatn og nágrenni.

Lögðu allir þessir 14 menn saman á heiðina og fóru frá Kárastöðum í Þingvallasveit um dagmál, í logni og sokkabandsdjúpri lausamjöll.

Illaklif

Illaklif – varða.

Héldu þeir síðan áfram og voru vissir um að vera óvilltir út að Þrívörðum. Úr því kom í Vilborgarkeldu, fengu þeir langan skafrenning vel ratljósan, en skall á með þreifandi bil á norðan, eða útnorðan, við Þrívörður. Ætluðu þeir þá að hitta sæluhúsið, en gátu ekki. Vissu þeir nú ekki hvar þeir voru, en héldu þó áfram nokkuð, Oft ætluðu sig komna suður undir Gullbringur. En af því þeir voru þá orðnir villtir og þreyttir, staðnæmdust þeir þar á flatri fönn, skjóllausri, og héldu þá vera um nón. Með ófærðinni tafði það ferð þeirra á heiðinni, að sumir fóru svo fljótt að gefast upp; Guðmundur Pálsson á Hjálmsstöðum gafst fyrst upp, þegar fyrir utan Moldbrekku, af máttleysi og fótakulda. Var þá enginn svo fær að geta borið bagga hins að neinum mun, nema Sveinn, sem bar hann mikið af leið. Hinir voru þá og að smá gefast upp: urðu við það biðir á og dvalir, sem mest olli því, að þeir týndu áttunum og villtust.

Þrívörður

Þrívörður – a.m.k. ein þeirra.

Þegar um kyrrt var sezt, stóðu þeir fyrst lengi, og væntu að lygna myndi veðrið og batna, en þegar það varð ekki, fóru flestir til og grófu sig niður í fönnna, og skýldu að sér með farangrinum.

Illaklif

Illaklif – skjól.

Um dagsetursbil um kvöldið héldu þeir að Þorsteinn frá Kvervatnsstöðum mundi hafa dáið í fönninni af kulda og þreytu. Flestir munu hafa sofnað; aldrei þó Guðmundur, og Pétur varla neitt. Að áliðinni nóttu var farið að reka þá á fætur, sem í fönninni lágu, og gekk Pétur bezt fram í því að grafa þá upp sem mest voru fenntir og dýpst lágu, og ekki voru sjálfbjarga. Kól hann þá og skemmdist á höndum, og allir þeir, sem að þessu voru með honum. Þegar allir voru komnir upp úr fönninni, nema Þorsteinn, gátu þeir staðið með veikan mátt sumir, og fóru þá að detta niður og urðu ekki reistir upp. Voru þeir frískari þá lengi að stumra yfir hinum, sem ekki gátu bjargað sér, þangað til loks að 9 tóku sig til að fara af stað og leita byggða, en vera ekki lengur yfir hinum 5, er þeir sáu þá ekkert lífsmark með. Þeir, sem hér urðu eftir við farangurinn, voru þeir: Þorsteinn, Egill, Ísak, Jón og Þiðrik.

Illaklif

Illaklif – hellisskjól.

Eftir að þeir höfðu lengi gengið eitthvað áfram í villunni, dó Guðmundur frá Múla í höndunum á þeim. Varð þá enn staða og töf, er þeir Pétur voru að stumra yfir honum og reyna að koma honum með sér áleiðis.

Illaklif

Illaklif – varða.

Þá tóku sig 5 frá og komust við veikan mátt ofan að Gullbringum til Jóhannesar Jónssonar Lúnd. Var þá enginn þeirra svo fær, að geta staðið upp hjálparlaust, þegar þeir duttu. Jóhannes tók þeim, sem föng voru á. Þegar hann frétti hvað um var, hljóp hann þegar, er hann hafði hjálpað þessum 5 úr fötunum, móti þeim 3, sem eftir voru: Pétri, Einari og Gísla á Snorrastöðum. Gekk. hann þá í braut þessara 5 inn á Geldingatjarnarhæðir, og tafðist honum að finna mennina bæði sökum kafalds, og þess, að þeir voru komnir í aðra átt en hann vænti, eftir brautinni. Loks kom hann auga á þá niður með Geldingatjarnarlæk. Stefndu þeir þá suður beint um austurhalann á Grímsmannsfelli. — Voru þeir þá mjög af sér komnir, er Jóhannes kom til þeirra, og varð hann að ganga undir Pétri heim til sín.

Illaklif

Illaklif – varða.

Af þeim 8, sem til Jóhannesar komust var Pétur lakast á sig kominn, hann var rænulaus þegar í bæinn kom, og þekkti þá ekki lagsmenn sína. Hjálpaði Jóhannes nú þessum úr fötunum, og setti þá niður í vatn og snjó að þörfum, og veitti þeim allan beina, sem hann gat. Að því búnu fór hann þegar ofan til bæja að fá menn og hesta, sem þurfti.
Um eða undir hálfbirtu á sunnudagsmorguninn lögðu mennirnir af stað þaðan sem þeir lágu um nóttina. Kl. nálega 6 komust þeir 5 til Jóhannesar, en kl. hér um bil 10 hinir 3, sem hann sótti, að því er hann segir sjálfur, en um hádegið kom hann ofan að Mosfelli.

Gamli Þingvallavegur

Sæluhúsið norðan við Þrívörður.

Allan þennan tíma, sem mennirnir voru á heiðinni, frá Þrívörðum, var hörku kafalsbilur með brunafrosti og ofsalegum vindi. Á laugardaginn sá lengi fram eftir öðru hverju til sólar, og til dags sást á sunnudagsmorguninn, þegar dagur var nokkuð hátt á loft kominn, en batnaði það, að ratljóst varð á heiðinni fram úr dagmálum. Síðan batnaði veðrið alltaf, og gjörði gott veður, nærri kafaldslaust og lygnt, fram úr hádeginu.

Illaklif

Illaklif – hellisskjól.

Undir miðmunda á sunnudag voru 8 manns neðan úr Mosfellsdalnum komnir með Jóhannesi upp í Gullbringur með 7 hesta, og þurr klæði til að sækja mennina, er þar voru. Voru þá þegar fluttir þaðan 6. Sveinn og Gísli voru langminnst kaldir; Sveinn varla neitt, Gísli helzt á kinn og eyra. Bjarni og Guðmundur þóttu ekki flutningsfærir og voru kyrrir um nóttina á Gullbringu. Á mánudaginn voru þeir fluttir til byggða.“

Gluggavarða

Gluggvarðan á gömlu leiðinni um Mosfellsheiðina.

Séra Magnús Grímsson skýrir því næst frá því í niðurlagi skýrslu sinnar að 3 Mosfellsdalsmenn hafi þegar á sunnudaginn verið sendir með duglega hesta frá Gullbringum til að finna hina látnu og farangurinn.

Mosfellssel

Mosfellssel við Leirvogsvatn.

Þeir hafi brátt „fundið lík Guðmundar frá Múla skammt frá Smalaskála hinum eystri“, þar næst hafi þeir fundið Ísak nokkru norðar „með mjög litlu lífsmarki; fluttu þeir hann strax að Stardal, því þangað var skemmst, en hann dó á leiðinni og varð ekki lífgaður“; því næst sneru þeir 3 byggðarmanna aftur upp á heiðina og fundu þá „farangurinn og hina fjóra mennina sunnan til við Leiruvogsvatn í Lómatjarnarlæk. Höfðu þeir lagzt rétt í lækinn“. Jón frá Ketilsvöllum var þá enn með lífsmarki, og „fluttu þeir hann að Stardal, en hann dó á leiðinni og var ekki lífgaður.“
— Séra M.G. skýrir loks frá hversu allar tilraunir hafi verið við hafðar eftir réttum lækna reglum til að meðhöndla líkin og reyna að kveikja aftur líf með með þeim — og frá greftrun þeirra.“

Heimild:
-Sunnudagsblaðið, 9. tbl. 03.03.1957, Hrakningar á Mosfellsheiði fyrir einni öld, bls. 129-130.

Bringur

Bringur – tóftir bæjarins.

Kind

Íslenska sauðkindin hefur verið á Íslandi frá landnámi og líklegast er að hún sé komin af norður-evrópska stuttrófukyninu.

Sauðfé

Íslenskt sauðfé.

Önnur fjárkyn í Evrópu eru með langa rófu. Mörg einkenni íslensku sauðkindarinnar eiga sér hliðstæðu í gamla, norska stuttrófukyninu. Í báðum kynjum koma fyrir litirnir grátt, golsótt, botnótt, svart og mórautt, stutt rófa eða dindill og horn. Sauðkindur eru yfirleitt félagslynd fjölkvænisdýr. Villt sauðfé er gjarnan í litlum hjörðum, færri en tíu, en þó eru dæmi um meira en hundrað kindur saman í hjörð. Hjarðir eru oft kynskiptar þannig að ær og lömb halda saman en hrútar mynda sérstakar hjarðir nema á fengitíma.

Sauðfé

Sauðfé.

Íslenska sauðkindin er eina sauðfjárkynið sem ræktað er að staðaldri á Íslandi. Hún er ein fárra búfjárkynja í heiminum sem hefur haldist nánast algjörlega hrein og óbreytt frá landnámstíma, þar sem hún einangraðist á eyjunni með víkingunum fyrir rúmum 1.000 árum. Kindin er mjög harðgerð, fljót að aðlagast erfiðum aðstæðum og hefur verið undirstaða lífsafkomu í landinu í gegnum aldirnar.

Helstu einkenni og hlutverk íslensku sauðkindarinnar

Sauðfé

Sauðfé.

• Útlit og líkamsbygging: Hún er meðalstór (ærnar vega um 68–73 kg og hrútar 91–100 kg) og tiltölulega smábeinótt. Bæði kynin geta verið hyrnd eða kollótt.
• Tvöfaldi ullarfeldurinn: Ullin er einstök og skiptist í tvö lög: þel (mjúk, fín og einangrandi innri ull) og tog (löng, gróf og vatnsfráhrindandi ytri ull). Þessi samsetning gerir hana fullkomna í hina hefðbundnu íslensku lopapeysu.
• Fjölbreyttir litir: Íslenska féð er þekkt fyrir mikla litadýrð. Litirnir og mynsturmöguleikarnir eru fjölmargir (svo sem hvítt, svart, mórautt, botnótt, grátt og flekkótt).
• Afurðir: Kindin er nýtt sem tvíþætt nytjadýr, bæði fyrir bragðgott og eftirsótt lambakjöt og fyrir hina sérstöku ull.

Sauðfé

Hrútur.

Kindur eru jórturdýr og klaufdýr. Karlinn heitir hrútur, stundum kallaður bekri eða dorri. Kvendýrið heitir ær eða kind. Afkvæmið heitir lamb, gimbur eða hrútur eftir því hvort kynið er. Landnámsmenn fluttu sauðkindina með sér ásamt öðrum húsdýrum þegar þeir settust að á Íslandi.
Íslenski fjárstofninn er harðger og sterkur. Kindur verða oft um 10 vetra gamlar og eignast yfirleitt tvö lömb á hverju vori. Þau geta þó verið fleiri, allt upp í 3-4 og dæmi eru um að kindur eignist sex lömb. Fé á Íslandi er ýmist hyrnt, hníflótt eða kollótt.

Sauðalitirnir

Sauðfé

Sauðfé.

Íslensku sauðalitirnir eru fjölmargir. Fjáreigendur, ekki síst yngri kynslóðin, hafa alla tíð haldið upp á mislitt fé og það hefur lifað góðu lífi hér á landi.
Á 19. öld fylltust bændur í Evrópu áhuga á því að hreinrækta stofna. Í því fólst meðal annars í að láta kindur verða sem allra líkastar hvorri annarri í útliti og vexti. Þetta varð til þess að víða erlendis var mislitum kindum nánast útrýmt. Þessi ræktunarstefna náði aldrei sömu fótfestu hér á landi. Íslendingar virðast alltaf verið veikir fyrir öllu sem er sérkennilegt og fallegt og því standa þeir betur að vígi hvað varðar litaúrval.

Uppruni litanna

Sauðfé

Svört kind.

Ef marka má þjóðsögur eru mislitar kindur komnar af hulduhrúti. Sá hrússi var bíldóttur og glæsilegur á velli. Hann kom að Náttfaravíkum í Þingeyjarsýslu þegar fengitími stóð sem hæst. Hrússi gaf sig að ám bóndans og um vorið gerðust þau undur að ærnar eignuðust mislit lömb. Fram að því hafði allt sauðfé hér á landi verið einlitt.
Bónda brá í brún, en hafði þó rænu á því að gefa litaafbrigðunum þau nöfn sem þekkjast enn í dag. Þetta fé, sem síðar dreifðist um allt land, reyndist einnig vera harðgerðara og með meira vit í kollinum en fólk átti að venjast. Þess vegna var það síðar kallað forystufé.

Sauðfé

Sauðfé.

Það var trú manna ef jörð var hvít um fengitímann að flest lömbin yrðu þá hvít um vorið. Ef hún var rauð urðu mörg lömb mórauð, grá og svört, en ef jörð var flekkótt mátti eiga von á mörgum mislitum lömbum.
Mórauði liturinn skipar sérstakan sess í þjóðsögum. Margar sagnir fjalla um mórautt fé og yfirnáttúruleg fyrirbæri. Grátt græðir, svart særir, hvítt gerir hvorugt en mórautt myrðir, segir máltækið. Draugar klæddust líka oft mórauðum fötum.

Nafngiftir

Sauðfé

Sauðfé.

Misjafnt er á milli manna hvort þeir nefna kindurnar sínar eða ekki. Þess eru dæmi að menn sem eigi mörg hundruð kindur gefi þeim öllum nöfn og þekki þær allar með nafni. Eins eru til sagnir um kindur sem hafa lært að hlýða kalli. Hitt er líka til og býsna algengt að menn láti sér nægja að tala um kind númer 949 og lamb númer 603 eða bara þessa flekkóttu þarna. Það þýðir þó engan veginn að þeim þyki eitthvað minna vænt um kindurnar sínar en þeim sem gefa þeim nafn.
Þegar bóndinn ákveður að finna gott nafn á kindina sína hefur hann úr mörgu að velja.

Sauðfé

Sauðfé – fjárhús.

Hægt er að nefna hana eftir lit, útliti, líkamlegum og andlegum eiginleikum, uppruna, atvikum úr ævi hennar, sveitungum, ættingjum, stjórnmálamönnum og mörgu öðru. Oftast er sú aðferð notuð að nefna kindina eftir lit, t.d. Flekka, Eygla, Móra eða Grána, og eftir útliti, t.d. Hyrna, Kolla eða Litla-Ljót.

Nafnavísur

Sauðfé

Sauðfé.

Það hefur lengi þekkst að menn geri það að gamni sínu að raða nöfnum kindanna sinna saman í vísur. Þessar nafnavísur birtust í Frey árið 1919:

Flegða, Héla, Frenja, Dröfn,
Flekka, Sauðarhyrna,
Gletta, Hnúða, Gráleit, Sjöfn,
Gullbrá, Fjóla, Birna.

Bláleit, Hekla, Blökk, Dilkhvít
Bjartleit, Ófríð, Næpa,
Svanhvít, Drífa, Sóley, Hít,
Selja, Bússa, Læpa.

Sauðfé

Sauðfé.

Brúða, Tása, Birta, Snör,
Blíða, Gæfa, Skrudda,
Þoka, Skvísa, Þúfa, Vör,
Þruma, Næla, Budda.

Bóla, Spíra, Bolla, Rösk,
Bylgja, Þota, Sletta,
Skotta, Krúna, Skeifa, Vösk,
Skrúfa, Fjöður, Bletta.

Bjalla, Frekna, Blesa, Grá,

Brúska, Gulla, Þribba,
Sóley, Toppa, Súla, Gná,
Sunna, Trilla, Gibba.

Sauðfé

Sauðfé.

Kríma, Grána, Krulla, Dís,
Krumpa, Hlóra, Svala,
Snotra, Perla, Snoppa, Flís,
Snerpa, Dimma, Vala.

Ófeig, Kisa, Ugla, Svört,
Elding, Rófa, Skella,
Móra, Freyja, Móleit, Björt,
Móbotna og Rella.

Ekki reyndist auðvelt mál
öllum koma í vísu
Eftir sitja Ögn og Nál
og yngri dóttir Skvísu.

Hrútar

Sauðfé

Hrútur.

Það er flestum bændum kappsmál að eiga sem allra besta hrúta, enda liggur mikið við í ræktunarstarfinu. Einn góður hrútur getur breytt fjárstofninum á bænum mjög til hins betra. Á tímabili voru hrútasýningar ómissandi þáttur í lífi margra bænda. Á mörgum stöðum hafa þær nú verið lagðar niður, aðallega í varúðarskyni vegna smithættu.
Sumir notuðu lambhrúta frekar til ánna, þótt búmönnum þætti það ekki ráðlegt. Víða héldu menn að lömbin yrðu stærri undan lambhrútum en fullorðnum.

Forystufé

Forystufé finnst hvergi í heiminum nema á Íslandi. Það er talið hafa meira vit í kollinum en aðrar kindur og áður fyrr var það tvöfalt dýrara en annað fé. Þetta fé getur leitt fjárhóp og stundum smalamenn í gegnum hríðarbyl, vatnsföll, snjóþekju og aðrar ófærur og er veðurglöggt með afbrigðum.

Sauðfé

Forystukind.

Ef forystuféð fer síðast frá húsi eða stendur innst í garðanum þegar kindurnar eru settar út er von á stormi, ef ekki er það fyrst út. Forystuféð er ákveðið og kjarkmikið og sagt er að það geti haldið stórum fjárhóp í einum hnapp þegar stormur skellur á, með því að hlaupa í kringum hópinn.

Flest forystufé er þægilegt í umgengni og meðfærilegt, en þó eru á því undantekningar. Sumt forystufé er svo skapmikið að það veldur vandræðum.
Forystufé hefur verið til hér um aldaraðir og alltaf verið í miklum metum. Það hefur það í eðli sínu að fara á undan fjárhópi í rekstri og aðrar kindur fylgja forystufénu. Stundum er forystuféð meira vexti en annað fé og fegurra.

Sauðfé

Sauðfé.

Góður forystusauður fór á undan í slæmri færð og fann bestu leiðina, hann rataði vel í hríðarbyljum og skilaði fé í hús heilu og höldnu. Einnig var forystufé talið veðurglöggt og var það oft tregt til að fara úr húsi ef von var á slæmum veðrum á vetrum.
Forystufé hefur verið órjúfanlegur hluti af sauð fjárhaldi Íslendinga allt frá upphafi byggðar hér á landi. Með harðfylgi sínu, vitsmunum og einstökum forystueiginleikum hefur það margsannað gildi sitt og not, þó sérstaklega við beitarbúskap fyrri tíma.

Sauðfé

Sauðfjárrekstur á 100 kr. seðlinum frá 1930.

Fullvíst er talið að fé með hegðunarmynstur íslenska forystufjárins sé hvergi þekkt í heiminum nú á dögum nema á Íslandi. Þessi eiginleiki er því afar fágætur.

Minjar tengjar sauðkindinni

Minjar tengdar sauðkindinni má t.d. nefna selstöðurnar, stekkina, kvíarnar, bólin, fjárgöturnar, fjárborgirnar, fjárskjólin  og fjárréttirnar sem og ótal annað, að ekki sé talað um öll örnefnin. eru meðal allra algengustu örnefna á Íslandi.

Stekkur

Stekkur – málverk Ásgríms Jónssonar.

Þar sem sauðfé hefur tryggt afkomu þjóðarinnar síðan á landnámsöld endurspeglast það ríkulega í landslaginu. Örnefnin eru ýmist kennd við dýrin almennt, kyn þeirra, aldur eða ákveðna eiginleika.

Helstu flokkar örnefna sem tengjast sauðkindinni
• Sauðafell / Sauðanes / Sauðárkrókur: Orðið sauður (sem í dag merkir oftast geltan hrút) var áður fyrr haft um sauðfé almennt og er mjög algengt í örnefnum.

Fjárrekstur

Fjárrekstur á 100 kr. seðlinum frá 1961.

• Fárfell / Fjárdalur: Vísar til orðsins fé í merkingunni sauðfé.
• Kindarhóll: Þótt orðið kind sé algengt í daglegu tali var það sjaldnar notað í eldri örnefnum en orðin sauður eða fé.

Hrútafell

Hrútafell.

• Hrútafjörður / Hrútafell: Kennt við fullorðna karlkyns kind (hrútinn). Oft tengt fjöllum eða landslagsþáttum sem þóttu minna á hrútshorn eða dýrið sjálft.

• Geldingadalir / Geldingafell: Flestöll örnefni á Íslandi sem kennd eru við geldinga vísa til geldra sauða (en ekki hesta eða nautgripa). Geldingar voru oft settir á sérstök beitilönd eða fjalladali yfir sumarið þar sem þeir þurftu minna eftirlit en ærnar.

Geldingadalir

Geldingadalur; fyrir eldgosið 2021; gönguleið.

• Ærlækur / Ærhóll: Vísar til fullorðinna kvenkyns kinda (áa).
• Gimluklettur / Gimbrahóll: Kennt við gimbur, sem er kvenkyns lamb.
• Lambafell / Lambhagi / Lambatungur: Lamb er gríðarlega algengt í örnefnum. Þetta eru oft svæði nálægt bæjum þar sem lömbum var haldið til beitar eftir sauðburð eða þar sem þau voru vönuð undan ánum.
• Stafn / Réttarholt / Smalaklettur: Mörg örnefni tengjast ekki dýrunum sjálfum beint heldur smölun þeirra, réttum eða afgirtum svæðum (t.d. Kvíaból, Stekkjarflöt – þar sem stökkt var undan ánum).

Heimildir:
-https://saudfjarsetur.is/almennt-um-kindur/
-https://mu.is/animal/islenska-saudkindin/
-https://www.forystusetur.is/is/forystufe/um-forystufe

Sauðfé

Fé  við sólsetur á Garðaholti.