Skrár – Síða 2

Sprungur og djúpboranir í og við Grindavik – Haraldur Sigurðsson

Á vefsíðunni „Land og saga„, icelandictimes.com, fjallar Dr. Haraldur Sigurðsson, jarð- og jarðefnafræðingur, um sprungumyndanir í og við Grindavik sem og djúpboranir á svæðinu. Sá leiði meingalli er á umfjöllun vefsíðunnar að jafnan er getið um „Reykjanes“ þegar átt er við Reykjanesskaga.

„Átök undir Grindavík

Dr. Haraldur Sigurðsson.

Það kemur manni eiginlega alveg á óvart að skjaldarmerki Grindavíkur er útlendur geithafur. Af hendi náttúrunnar er flest auðæfi hér að sækja til hafsins, en ekki til hins hrjóstuga lands og svo hefur verið alla tíð. Manni skilst að hér hafi menn þurft að reita lyng og rífa hrís sér og sínum skepnum til viðurværis til forna. Björgin kom öll úr hafinu. Eðlilegra hefði nú verið að setja grindhvalinn eða marsvín á skjaldarmerkið, því heitið Grindavík er tvímælalaust tilvísun til smáhvala sem kunna að hafa hlaupið hér upp í fjöru. Manni dettur einmitt í hug að grindhvalir hafi gengið upp á þessar breiðu og víðtæku fjörur sem liggja suðvestan bæjarins, þar sem eru Malarendar, Litlabót og Stórabót.

Grindavík – sprunga við Gerðavelli.

Á þessu svæði, í grennd við Gerðavelli, er ein mikil sprunga í jarðveginum, sem hefur SV stefnu og er tvímælalaust framhald til suðurs af sprungum og sigdal sem fjallað hefur verið um í norðvestur hluta Grindavíkurbæjar . Malarendar Þetta kemur vel fram á þeirri ljósmynd sem prýðir forsíðu Grindavíkur á netinu. Um 500 m vestar er önnur samhliða sprunga, sem liggur á haf út þar sem er Bergsendi og Klaufir.
Sá sem þetta ritar hefur ekki aðgang að þessu bannsvæði til könnunar, eins og flest venjulegt fólk, en vonandi komast aðrir vísindamenn með leyfi yfirvalda inn á þessar slóðir til að kanna syðstu merki um sigdal og sprungukerfi Grindavíkur. Það er einmitt hér sem mestar líkur eru á að kvika renni út úr ganginum og til sjávar.

Eru aðeins um 8 km niður á möttul undir Reykjanesi?

Jörðin.

Fjöldi spurninga vakna í sambandi við umbrotin undir Reykjanesi. Það eitt er stórmerkilegt að allir jarðskjálftarnir sem nú koma fram við Grindavík eru grunnir, eins og myndin sýnir. Það eru nær engir jarðskjálftar mældir á meira dýpi en 7 til 8 km undir Reykjanesi. Jarðskorpan undir Reykjanesi virðist því vera frekar þunn, eins og úthafsskorpa.
Hvaða upplýsingar höfum við um þykkt skorpunnar og hita undir henni á Reykjanesi? Við vitum til dæmis út frá jarðborunum að það hitnar mjög rækilega í neðri hluta jarðskorpunnar á utanverðu Reykjanesi.

Unnið við djúpborun á Reykjanesskaga.

Þegar djúpa Reykjanes borholan var komin niður í um 4.5 km dýpi árið 2017 var hitinn kominn upp í um 535 oC og var hratt vaxandi þegar borun var hætt. Bergfræðirannsóknir sýna að hiti hafi jafnvel náð upp í 650 oC nærri botninum, en berg þarf að fara vel yfir 1000 oC til að byrja að bráðna.
Flest eðliseinkenni bergs breytast þegar hitinn hækkar og vísindin fjalla mikið um breytingu á eiginleikum bergs þegar það hitnar og breytist úr hörðu og föstu bergi í heitt og lint eða mjúkt berg. Þetta nefna vísindamenn brittle to ductile transition.

Djúpborun – borhola.

Sumir segja að breytingin hefjist við um 550 oC, en aðrir telja að berg verði mjúkt fyrst við um 700 til 800°C, sem er líklegra. Um leið og berg hitnar að þessu marki og verður mjúkt, þá hættir bergið alveg að bera jarðskjálftabylgjur. Þær deyja út og hverfa í þessum hita og dýpi.

Snúum okkur þá aftur að jarðskorpubrotinu og sigdalnum við Grindavík. Hvers vegna koma engir skjálftar fram á meira dýpi? Það getur stafað af tvennu. Við vitum að undir jarðskorpunni tekur möttullinn við og hann er of heitur til að brotna og valda jarðskjálftum. Undir skorpunni, á meir en 8 km dýpi, er því allt annar heimur, sem er heimur möttulsins, sem nær um 2900 kílómetra niður í jörðina, eða allt niður að yfirborði kjarnans. Hinn möguleikinn er sá að undir 8 km skorpu sé lag af basalt kviku, en allir skjálftar kafna í slíku lagi.
Það er eiginlega sláandi, finnst mér, að allir skjálftar deyja út þegar komið er niður á um 8 km dýpi.

Grindavík – sprungur í byggð.

Mörkin milli jarðskorpu og möttuls eru ótvíræð undir Reykjanesi, sem minnir okkur rækilega á að höfuðpaurinn í öllum þessum látum hlýtur að vera möttullinn og hann er of heitur til að brotna eins og venjulegt berg. Það er jú hreyfing og þrýstingur í jarðskorpunni, sem veldur því að skorpan brotnar og sendir frá sér jarðskjálfta. Möttullinn er hins vegar partbráðinn, sem þýðir að hann er blautur af heitri kviku. Það er ef til vill ekki mjög góð samlíking, en það má hugsa sér möttulinn eins og blautan sand í flæðarmáli í fjörunni, þar sem örþunn himna af sjó liggur milli sandkornanna. Á sama hátt er möttullinn blautur, en það er örþunn himna af hraunkviku sem smýgur á milli sandkornanna eða kristallanna í partbráðnum möttlinum. Þar verður hraunkvikan til.“ – Haraldur Sigurðsson

Heimild:
-https://icelandictimes.com/
-https://icelandictimes.com/is/eru-adeins-um-8-km-nidur-a-mottul-undir-reykjanesi/
-https://icelandictimes.com/is/atok-undir-grindavik/

Grænabergsgjá (fyrir miðju) og nágrenni vestan Grindavíkur – á Reykjanesskaga.

Skrár

Krýsuvík; Krýsuvíkurselin og Eyri

Um jörðina Krýsuvík eru nokkrar skráðar örnefnalýsingar. Þegar þær eru skoðaðar og bornar saman kemur í ljós umtalsverður munur á þeim, ekki bara varðandi staðsetningar örnefna og minja, heldur og þess hversu takmarkaðar upplýsingarnar í þeim er getið.

Selalda – örnefni.

Tökum dæmi. Í örnefnalýsingu Gísla Sigurðssonar um Krýsuvík (aðalheildarmaður Ólafur Þorvaldsson og Krýsuvíkurbræður synir Guðmundar í Krýsuvík, aðallega tveir; voru fluttir til Hafnarfjarðar, annar bjó á Holtsgötu ?, en hinn í Þorgeirstúni. Unnið á milli 1960–70), segir: „Hér framundan til vesturs er tvær öldur að sjá. Sú nyrðri heitir Selalda. Á henni er Selölduvarða. Fram undan Selöldu er Seljadalur. Vestur eftir honum er farvegur Seljalækur. Beggja megin lækjarfarvegsins eru nokkrar tættur Seljanna. En hér var haft í seli frá Krýsuvíkurbæjunum á fyrri tíð. Krýsuvíkursel voru þau kölluð“.

Krýsuvíkurberg – Ræningjastígur.

Skoðum þjóðsögurnar. Í Þjóðsögum Jóns Árnasonar um Eirík galdraprest á Vogsósum segir að í “annað sinn komu Tyrkjar undir Krýsuvíkurberg og gengu upp þar sem síðan heitir Ræningjastígur. Þá var sel hjá Selöldu og fóru Tyrkjar þangað, drápu matseljuna, en eltu smalann heim að Krýsuvík.
Það var sunnudagur og var Eiríkur prestur að messa í Krýsuvíkurkirkju. Segja sumir að hann væri fyrir altarinu, en hitt mun sannara að hann væri í ræðustól er smalinn kom hlaupandi í kirkjuna og mælti hátt:
„Tyrkjar komu og drápu matseljuna og eltu mig hingað.“

Krýsuvíkursel.

Prestur mælti: „Viljið ekki lofa mér að ganga fram í dyrnar góðir menn?“
Menn játtu því. Eiríkur gengur fram í dyr og lítur út og sér Tyrkja koma á túninu. Hann mælti til þeirra:
„Farið nú ekki lengra! Drepið þarna hvur annan! Væri annar dagur eða ég öðruvís búinn, mundu þið éta hvur annan.“
Þar börðust þeir og drápust niður. Heitir þar síðan Orrustuhóll eða Ræningjahóll er þeir börðust, en Ræningjaþúfur þar þeir eru dysjaðir. Þar eftir hlóð Eiríkur vörðu á Arnarfelli og mælti fyrir henni sem hinni að meðan hún stæði skyldu Tyrkjar aldrei granda Krýsuvík.”
Nú er Ræningjadysin horfin undir malbikaðan veg neðan við Krýsuvíkurkirkju, en Ræningjahóllinn (Orrustuhóllinn) er þarna enn suðvestan við hana.

Krýsuvík – örnefni.

Séra Eiríkur Magnússon í Vogsósum fæddist 1638 og lést 1716. Hann var sonur Magnúsar Eiríkssonar lögréttumanns í Njarðvík og Guðrúnar Jónsdóttur frá Reykjavík. Hann ólst upp og lærði hjá Jóni Daðasyni presti í Arnarbæli, frægum galdramanni, og virðist við það hafa fengið á sig galdraorð sem loddi við hann síðan. 1668 varð hann aðstoðarprestur Jóns en fékk Selvogskirkju 1677 og hélt til dauðadags. Hann var húsmaður að Vogsósum í Selvogi og lést þar.
Þegar örnefni og sagnir eru borin saman við lifendur þjóðsagnanna er ljóst að nefndur Eiríkur var ekki fæddur þegar „Tyrkjar“ áttu að hafa komið að Krýsuvíkurbergi og sótt þar uppgöngu, skv. opinberum heimildum, árið 1627.

Fjárborg Eyrar undir Selöldu.

Ef vel er að gáð falla þó heimildirnar, sem væntanlega hafa lifað millum manna í gegnum tíðina, að nokkru saman. Selið nefnda er ekki „beggja vegna Seljalækjar“, fyrrum farvegar Eystri-lækjar, heldur nokkru ofan hans þ.e. í Seljadal. Þar og skammt vestan þess er stekkurinn og selstígurinn til austurs að Trygghólum.

Þorsteinn Bjarnason frá Háholti safnaði og skráði örnefni í Krýsuvík. Þar segir m.a.: „Innan við Hafnarberg [Heiðnaberg] var býlið Eyri, fór í eyði 1775“. Þar með hafði Þorsteinn, líklega ómeðvitað, fyllt upp í pússluspilið, þ.e. þar sem Gísli sagði vera „Krýsuvíkurselin“ lýsti hann bænum Eyri, sem mjög líklega hefur verið kotbýli út frá Krýsuvíkurbænum, byggt upp skammt frá leifum selstöðunnnar fyrrum.

Eyri – tófir við Seljalæk.

Í tóftum Eyrar á norðurbakka Seljalækjar má líta nokkur rými, fremur lítil. Sunnan lækjarins eru a.m.k. tvær fjárborgir, fjárhús, garðar og girðingar. Það bendir til þess að bærinn hafi verið í byggð um nokkurra ára skeið, reyndar áður en bærinn Fitjar var byggður þar skammt vestar.

Í „Skráningum Ólafs Þorvaldssonar fyrir Krýsuvík“ frá 1968 er hvorki getið um Krýsuvíkurselin né kotbýlið Eyri.

Krýsuvíkursel – stekkur.

Í bréfi frá Vilhjálmi Hinrik Ívarssyni, dags. 24/6 1980 um örnefni í Krýsuvík er ekki minnst á hvorutveggja. Ekki heldur í örnefnalýsingu Ara Gíslasonar.

Eftir að FERLIRsfélagar höfðu skoðað framangreint svæði í lok 20. aldar var orðið augljóst að Krýsuvíkurseltóftirnar eru á gróinni spildu í Seljal, nánast orðnar jarðlægar. Einfaldar grjóthleðslur sjást í nálægum stekknum. Farvegur fyrrum Seljalækjar (Eystri-lækjar) er augljós sem og tóftir fornbýlisins Eyrar, með öllum fyrrgreindum minjum, sem þar er að finna.

Heimildir:
-Krýsuvík. Þorsteinn Bjarnason.
-Krýsuvík. Örnefnalisti. Ólafur Þorvaldsson 1968 (1968).
-Krýsuvík. Ólafur Þorvaldsson 1942 (1942).
-Krýsuvík. Ók. skrás.
-Krýsuvík. Vilhjálmur Hinrik Ívarsson 1980 (1980).
-Krýsuvík. Spurningar. Ók. skrás.
-Krýsuvík. Gísli Sigurðsson.
-Krýsuvík. Ari Gislason.
-Höfuðbólið Krýsuvík og fjórtán hjáleigurþess. Ólafur E. Einarsson (1987).
-Krýsuvík. Ólafur Þorvaldsson (1968).
-https://is.wikipedia.org/wiki/Eir%C3%ADkur_%C3%AD_Vogs%C3%B3sum

Minjar við Selöldu; Krýsuvíkursel og bærinn Eyri – Uppdráttur ÓSÁ.

Skrár

Ferð að Lambafellsklofa – Regína Hrönn Ragnarsdóttir

Regína Hrönn Ragnarsdóttir fjallar um „Hinn stórkostlega Lambafellsklofa“ í einni af ferðalýsingum sínum um Reykjanesskagann:

Regína Hrönn Ragnarsdóttir.

„Einn af mörgum stórkostlegum sjónarspilum á Reykjanesskaga á Suðvesturlandi er dularfulla Lambafellsklofi-sprungan í Lambafellsfjalli, sem líklega er frá næstsíðasta jökulskeiði.
Þetta er sjónarspil sem vert er að sjá, þar sem Lambafell virðist næstum hafa rifnað í tvennt vegna sprungna eða spennubrota. Og það er hægt að ganga innan þrönga sprungunnar.
Allt þetta svæði er eldvirkt og þú munt sjá eldfjöll og hraunbreiður vinstra megin og hægri.
Til að komast að Lambafellsklofa, sem einnig er kallað Lambafellsgjá, ókum við lengst af um víðáttumikið hraun, kallað Afstapahraun, á mjög holóttum vegi.

Vegur að Höskuldarvöllum. Keilir fjær.

Ég segi ykkur, þessi vegur er ekki fyrir þá sem þjást af bílveiki, og ég þekki eina vinkonu mína sem þurfti að snúa við án þess að heimsækja staðina vegna þess að hún varð svo bílveik.
Það voru fjölmargar fallegar klettamyndanir í þessu stóra hraunsvæði, svo við stöðvuðum bílinn nokkrum sinnum til að taka myndir.
Nokkrir risavaxnir hraunsteinar stóðu beint upp úr hraunbreiðunni og ég hugsaði með mér hversu margir álfar gætu verið að búa í þessum risavaxnu steinum.
En eins og þeir sem lesa blogg mín vita, þá deilum við Íslendingar landi okkar með hulduverum sem búa í steinum og hæðum.

Keilir – handan hraunsins.

Eftir smá stund komum við að bílastæðinu fyrir Keilisfjallsleiðina, en þetta keilulaga eldfjall er eitt af kennileitunum á Reykjanesskaga. Það hefur fullkomna eldfjallslögun, þ.e. það sem margir halda að meðaleldfjall ætti að líta út.
Það er mjög vinsælt að ganga upp þessa móbergskeilu og nokkrir bílar voru lagðir hér. Ég hef aldrei gengið upp þetta fjall, en maðurinn minn segir að maður taki tvö þrep upp og renni svo eitt þrep niður vegna þess að það er svo mikið af lausamöl.
Við stoppuðum bara hér til að taka nokkrar myndir og héldum áfram að keyra eftir veginum sem liggur að Höskuldarvöllum í um kílómetra þar til við komum að Eldborgargígnum, þar sem eru nokkur bílastæði.

Höskuldarvellir – horft af Trölladyngju.

Höskuldarvellir eru graslendi um það bil 1 km breitt og 1 km langt. Þar eru ekki margar graslendir, bara hraun út um allt. Þannig að slétturnar standa upp úr, eins og er.

Við gengum fyrst upp á topp Eldborgargígsins til að sjá hvernig þessi litríki gígur leit út og til að fá betri yfirsýn yfir svæðið.
Eldborg er gígur með sprungum og keilulaga sprungum með skærrauðum hraunsteinum og mjög litríkum hraunmyndunum. Þessi gígur er einnig þekktur sem Ketillinn.

Eldborg undir Trölladyngju.

Því miður hefur þessi fallegi gígur, eins og margir á Íslandi, verið notaður til malarnámu fyrir vegamót og valdið miklum skemmdum. Hann er enn fallegur, en hlýtur að hafa verið sjónarspil þegar hann var óskemmdur.
Af toppi Eldborgar er frábært útsýni yfir nærliggjandi svæði og þar gátum við greinilega séð Lambafellsklofa/Lambafellsgjá í Lambafellsfjalli.
Að ofan gátum við séð gönguleiðina að Lambafellsfjalli og nokkra á gönguleiðinni. Þetta svæði er ómerkt og ekkert skilti sýnir hvar gönguleiðin byrjar.

Lambafellsklofi.

Við fylgdum síðan ómerktri slóð sem lá umhverfis Lambafellsfjall og inn í Lambafellsgjá. Gönguleiðin frá Eldborg-gígnum að sprungunni er um 1 km og mjög auðveld.
Við yfirgáfum slóðina og gengum upp á Lambafellsfjall til að sjá hvernig það leit út að ofan.
Við komum fyrst að efri hluta sprungunnar, en okkur fannst það svolítið ógnvekjandi að ganga inn í sprunguna frá efri hlutanum. Eða öllu heldur, ég fannst það óþægilegt.
Svo við gengum yfir fjallið og inn í sprunguna að neðan.
Lambafellssjá er þröng sprunga með háum lóðréttum veggjum, sem gerir hana að stórkostlegri stuttri gönguleið inn í sprunguna, um það bil 150 metra langa.
Veggirnir í sprungunni eru 20-25 metra háir (ég hef lesið að sprungan sé um 50 metra djúp á dýpsta punkti).

Lambafellsklofi.

Þar sem sprungan er þrengst er hún aðeins nokkrir metrar á breidd og ég gat næstum snert báðar hliðar veggjanna með útréttum höndum.
Fyrsti hluti stígsins er sléttur en dimmt er á sumum stöðum því háu veggirnir skyggja á dagsbirtu. Ef þú horfir vel sérðu koddahraun [bólstra] inni í sprungunni.

Við gengum aðeins um 3/4 hluta af þeim 150 metrum sem við gengum inn í sprunguna, því þá þarf að skríða upp nokkra kletta til að komast út úr bratta hluta sprungunnar á þeim stað efst á fjallinu þar sem við höfðum verið aðeins fyrr.
Þannig að við fórum sömu leið út og gengum í kringum Lambafell og til baka að Eldborgargígnum. Þetta er yndisleg og auðveld ganga. Síðan skoðuðum við litla jarðhitasvæðið við Trölladyngju, steinsnar frá Eldborg.

Hraunið milli Eldborgar og Lambafells.

Verið varkár þegar þið heimsækið þetta svæði, því aðeins mislitun mosans og daufar gufur bendir til þess að jörðin sé að sjóða undir fótum okkar. Þannig að við vitum aldrei hvort við stígum í sjóðandi vatn! Ég held að þetta svæði heiti Jónsbrennur. Leiðréttið mig ef ég hef rangt fyrir mér.
Til að komast að Lambafellsklofa/Lambafellsgjá er ekið eftir Reykjanesbraut númer 41 og ekið út á Höskuldavallaveg.
Munið að þetta er slæmur og holóttur vegur og aðeins ætlaður til sumarferða. Til að komast á þetta svæði er hægt að leigja bíl annað hvort í Reykjavík eða við komu á Keflavíkurflugvöll. Þið þurfið fjórhjóladrifinn bíl á þessum holótta vegi.“

Heimild:
-https://guidetoiceland.is/connect-with-locals/regina/the-amazing-lambafellsklofi-rift-on-the-reykjanes-peninsula-in-south-west-iceland-2

Í Lambafellsklofa.

Skrár

Hænsnahúsið í Grindavík

Í Bæjarbót árið 1985 er sagt frá „Hænsnahúsinu í Grindavík„. Frásögnin var tekin úr Fálkanum 9. janúar 1932. Þar er sagt frá frumkvöðlastafi Einars Einarssonar í Krosshúsum um hænsnarækt og eggjabúskap. Hafa ber í huga að „frumkvöðlastarf“ líkt þessu hafa jafnan, því miður, fremur hvatt „kjaftakerlingar“ hversdagsins til dáða en aðra áræðnari til varanlegri árangurs.

Hænsnabúið í Grindavík

Hænsnahús Einars í Grindavík.

Vaxandi trú á land vort og mátt íslensku þjóðarinnar lýsir sjer ekki hvað síst í ýmsum verklegum framkvæmdum íslendinga á síðari árum.
Einn af ötulustu framkvæmdamönnum meðal yngri manna hjer á landi, Einar Einarsson í Krosshúsum í Grindavík (sonur Einars kaupmanns í Garðhúsum) hefir nú ráðist í að setja á stofn hænsnabú, sem er stærra og myndarlegra en áður eru dæmi til á Íslandi.
Hænsnabúið í Grindavík er rúmlega hálfs þriðja árs gamalt, og eru þar nú um 1000 hænur.

Í hænsnahúsi Einars.

11. maí 1929 voru fyrstu ungarnir teknir út úr 266 eggja Grand Danois útungunarvjel búsins. Hænsnabúið er í 70 m langri og 6’A m breiðri byggingu með geysistórum gluggum. Stofnkostnaður búsins var 20 þús. krónur.

Til þess að sjá um þetta hænsnabú varð Einar Einarsson að fá sjer útlending, er kunni starf sitt til hlítar. Fyrir valinu varð danskur maður, Einar Tönsberg að nafni. Hann byrjaði að vinna sem aðstoðarpiltur á dönsku hænsnabúi, er hann var 10 ára gamall. Síðar gekk hann í skóla og lauk gagnfræðaprófi 16 ára gamall. Næstu 5 ár vann Tönsberg síðari á vetrum við eitt af stærstu hænsnabúum í Danmörku, en ferðaðist á sumrin, meðal annars til Svíþjóðar og Þýzkalands til þess að skoða þar hænsnabú og kynna sjer hænsnarækt af eigin sjón og reynd. í því skyni var hann einnig á sjerstökum námskeiðum. Í nóvember 1930 kom hann til íslands og var þá ráðinn umsjónarmaður hænsnabúsins í Grindavík. Hefir hann gegnt því starfi prýðilega, en nú eru störf búsins að verða meiri en svo, að hann fái unnið þau hjálparlaust.

Í hænsnahúsi Einars.

Á hænsnabúinu í Grindavík hefir varpið aukist mjög upp á síðkastið, vegna þess að hænurnar eru undir vísindalegu eftirliti. Víðast hvar hjer á landi verpa hænur aðeins frá febrúarbyrjun til septemberloka, en hjá Einari í Krosshúsum verpa þær 10-11 mánuði á ári. Þann mánaðartíma, sem hænurnar verpa ekki, fella þær fiður, og er því hagað svo með sjerstökum aðferðum, að þær gera það í júnímánuði, bæði vegna þess,að þá eru egg ódýrust og því minnst markaðsspjöll. En einnig mega hænsnin best við því að vera fiðurlítil í júní vegna veðráttunnar.
í Danmörku og Canada þykir það yfirleitt góð eggjatekja á hænsnabúum að fá daglega í október-, nóvember-, desember og janúarmánuði það mörg egg, að samsvari 20% af fjölda hænsnanna. Það er því eftirtektarvert, að á hænsnabúinu í Grindavík er ekkjatekjan miklu hærri. Núna er hún 45% á dag af fjölda hænsnanna, ef með eru taldir hænuungar, sem ekki hafa enn náð fullum þroska. Sje hins vegar aðeins miðað við hænur, sem náð hafa fullum aldri, verður útkoman 65%.

Egg hænsnahússins.

Það fyrsta, sem vekur athygli, þegar maður skoðar hænsnabúið í Grindavík, er það að hænurnaar eru allar drifhvítar og prýðilega aldar og hirtar.
Þær eru allar af hreinræktuðu ítölsku kyni, og keypti Einar Einarsson upphaflega hænsnastofn af besta hænsnabúi í Danmörku. Til þess að hænsnin úrkynjist ekki, er jafnan slátrað í júnímánuði öllum þeim hænum, sem ekki hafa verpt svo miklu, að svari kostnaði. Aftur á móti eru þær hænur, sem verpt hafa 200 eggjum eða meiru, teknar frá og aldar sjerstaklega til þess að láta þær verpa útungunareggjum. Hanar til undaneldis eru ekki teknir úr eggjum annara hæna en þeirra, sem verpt hafa í minnsta lagi 230 eggjum á ári. En auk þess eru annaðhvert ár keypt útungunaregg frá fyrirmyndarhænsnabúum erlendis, til þess að hænsnin verði ekki of skyld og hraustur kynstofn haldist.

Grindavík – loftmynd 1954. Tómas Þorvaldsson (1919-2008) frá Járngerðarstöðum sagði í viðtali að „Einar í Garðhúsum var einnig í byrjun útgerðarmaður. Hann gerði út mörg skip. Þegar ég man fyrst eftir mér gerði hann út tvö skip og síðar fjögur. Geysimikið atvinunlíf var í kringum þetta. Syndir hans, Ólafur og Einar, stunduðu þetta. Hér var geysilega stórt hænsnabú, sennilega það stærsta á landinu, sem Einar kom upp, fleiri hundruð hænsni. Á þetta hlað og í þetta hlað, Garðhús, komu allir gestir sem til Grindavík komu. Þetta var höfuðból“.

Með stofnun fyrsta fyrirmyndar – hænsnabús á íslandi, sem jafnast fyllilega á við samskonar stofnanir erlendis, hefir hann vissulega unnið mikið þarfaverk. Sá, er þetta ritar, álítur, að vel sje vert að skreppa til Grindavíkur til þess eins að sjá þennan myndarbúskap Einars í Krosshúsum, enda hafa þó nokkrir menn gert það.
Til útungunar eru eingöngu notaðar vjelar, og er útungunartíminn 20 dagar. Á sjötta degi eru eggin lýst og tekin frá þau, sem reynast ófrjó. Eggin eru enn lýst á tólfta og átjánda degi og ef þá sjest, að ungar hafa dáið í einhverjum af eggjunum, eru þau tekin burt. Ef loftið í vjelunum verður of þurrt, eru látnir bakkar með vatni undir eggin, og fæst við það nægur raki.
Eggjunum er snúið þrisvar á sólarhring, því að ella mundi rauðan í þeim síga og fóstrin deyja.
Hitinn á eggjunum á að vera 103° á Fahrenheit. Útungunaregg mega aldrei vera eldri en tólf daga, þegar þau eru látin í vjelarnar, því að eftir þann tíma fara rauðan og frjóefni hennar að tapa sjer.
Á tuttugasta og fyrsta degi eru ungarnir teknir úr vjelunum og látnir undir upphitaða skerma, sem nefndir eru fósturmæður. Venjulega koma 75-80% af hraustum ungum úr vjel. Á fyrsta degi er þeim að eins gefinn sandur og vatn, en næsta dag er þeim gefið haframjöl og sjerstakt þurrfóður, sem í eru ýms efni, þar á meðal þurrkaðar áfir.
Nú á tímum, þegar alþjóð manna er orðið ljóst, að Íslendingar eiga umfram alt að búa að sinni eigin framleiðslu og leitast við að fullnægja þörfum sínum með innlendum iðnaði, hljóta menn að líta á þetta framtak Einars Einarssonar með velvild. Með stofnun fyrsta fyrirmyndar-hænsnabús á íslndi, sem jafnast fyllilega á við samskonar stofnanir erlendis, hefir hann vissulega unnið mikið þarfaverk. Sá, er þetta ritar, álítur, að vel sje.’vert að skreppa tíl Grindavíkur til þess eins að sjá þennan myndarbúskap Einars í Krosshúsum, enda hafa þó nokkrir menn gert það.
Samkvæmt verslunarskýrslum hafa á árunum 1918—1928 verið flutt inn egg fyrir verðmagn sem hjer segir:
Ár 1918 2.536 kr.
— 1919 10.656 —
— 1920 15.986 —
— 1921 77.424 —
—’ 1922 105.650 —
— 1923 137.328 —
— 1924 97.060 —
— 1925 144.924 —
— 1926 156.704 —
— 1927 134.856 —
— 1928 149.118 —

Einar Einarsson.

Þar með er talið það verð, sem gefið hefir verið fyrir þurkuð egg frá 1921. Árið 1928 hefir einnig verið byrjað að flytja inn niður soðin egg, en ekki svo að neinu næmi það ár.
Meðan þeim upphæðum, sem hjer er getið, er árlega fleygt út úr landinu fyrir vöru, sem hjer er auðgert að framleiða, er sannarlega ekki alt sem skyldi.
En því er ver, að það eru ekki eggin ein, sem vjer Íslendingar höfum látið útlendinga færa okkur hingað árum saman á erlendum skipum, í stað þess að framleiða vörurnar sjálfir og efla þannig atvinnu og velmegun í landinu.
Einar í Krosshúsum segir, að gömul „præserveruð“ útlend egg og gömul íslensk egg spilli allmikið eggjamarkaði hjer, því að enn sje fjölda margir, sem ekki geri sjer ljóst, hve geysimikla kosti glæný egg hafi fram yfir gömul, hálfskemd (gg. Einar lætur stimpla öll egg frá hænsnabúi sínu, og merki hans á að tryggja kaupendum góða vöru. Verðið segist hann miða við verð á fyrsta flokks eggjum í Danmörku.
Einar Einarsson segist muni geta selt lifandi hænuunga, svo að þúsundum skiptir, ef markaður bjóðist. Væri vel, ef hann gæti þannig smám saman útvegað sem flestum hænsni af hinu ágæta ítalska kyni. Hann kveðst og hafa selt um 1000 hænsni til veislumatar í Reykjavík síðast liðið ár. Framtakssemi Einars og allur sá myndar bragur, sem auðkennir þessa slarfsemi hans, gefur góðar vonir um, að hún geti orðið öðrum athafnamönnum vorum til fyrirmyndar.“ – Sigurður Skúlason.

Heimild:
-Bæjarbót, 11. tbl. 01.12.1985, Hænsnahúsið í Grindavík – Úr Fálkanum 9. janúar 1932, bls. 3-4 – bls. 2.
-Morgunblaðið, 162, Útför Einars Einarssonar í Krosshúsum, tbl. 19.07.1962, bls. 2.
-Einar Einarsson, Krosshúsum látinn, Faxi 7. tbl. 01.09.1962, bls. 117.

Skrár

Aðalstræti 10

Guðjón Friðriksson sagði svo frá Aðalstræti 10 í Reykjavík:

Guðjón Friðriksson.

„Sögu þessa gamla húss má rekja allt til upphafs þéttbýlis í höfuðborg Íslands og er það einstakt að því leyti. Eins og kunnugt er var ákveðið upp úr 1750 að stofna til tau- og vefnaðarvöruverksmiðja á Íslandi, svokallaðra Innréttinga, og var þeim ákveðin staður í Reykjavík þar sem ekkert þéttbýli var fyrir. Húsin voru flest reist við núverandi Aðalstræti sem varð þar með fyrsta þéttbýlisgata á Íslandi.
Og þetta er eina húsið sem enn er eftir af húsum Innréttinganna með nokkurn veginn upprunalegu útliti. Húsið er bindingshús, hlaðið úr múrsteini, og byggt fyrir bókhaldara eða undirforstjóra Innréttinganna auk þess sem það átti að vera geymsla fyrir framleiðsluvörur fyrirtæksins. Óljóst er um nákvæmt byggingarár en það er að öllum líkindum 1757 eða litlu seinna.

Aðalstræti – málverk Jóns HelgasoHér er teikning frá því um 1801. Sagt er Skúla hafi fundist það skemmtileg tilviljun að hús innréttinganna skyldu rísa þar sem fyrsti landnámsmaðurinn reisti sér íverustað.nar biskups gefur nokkra hugmynd. Það á að sýna verksmiðjuþorpið Reykjavík um 1770.

Skömmu fyrir aldamótin 1800 lauk sögu Innréttinganna og voru þá húsin öll seld. Danskur kaupmaður, Petræus að nafni, keypti húsið en árið 1807 fékk sjálfur biskupinn yfir Íslandi, Geir Vídalín, það til íbúðar. Bjó hann í því til dauðadags 1823 og síðan ekkja hans, Sigríður Halldórsdóttir til 1846. Gekk húsið lengi eftir það undir nafninu Biskupsstofa.
Árið 1855 fékk Jens Sigurðsson, kennari við Lærða skólann, og kona hans Ólöf Björnsdóttir húsið til íbúðar og bjuggu í því næstu árin. Jens var bróðir Jóns Sigurðssonar forseta og bjó Jón ásamt Ingibjörgu konu sinni þarna hjá bróður sínum þegar hann kom til Alþingis 1857, 1859, 1865 og 1867. Jón og Ingibjörg höfðu þá tvær stofur til umráða í sunnanverðu húsinu. Og á tröppum hússins var Jón hylltur með ræðuhöldum og söng þegar hann kom til þings 1865.

Aðalstræti 1804.

Til að gera langa sögu stutta, eignaðist norskur kaupmaður, Matthías Johannessen, húsið árið 1873 og árið 1889 setti hann upp sölubúð í því. Sú búð var upphafið að langri verslunarsögu þessa merka húss. Voru eftir það ýmsar verslanir í því en sú langlífasta var Silli & Valdi á árunum 1927 til 1975. Stórir búðargluggar höfðu þá verið settir á húsið.
Árið 1982 lauk verslunarsögu þess en eftir það var í því rekinn leiktækjasalur um hríð og frá 1984 til 2001 veitinga- og skemmtistaðurinn Fógetinn og síðan um stutt skeið veitingastaðir með öðrum nöfnum. Húsið var að lokum komið í mikla niðurníðslu og þótti mörgum illa farið með svo sögufrægt hús.
Loks varð það úr að Reykjavíkurborg keypti það og gerði samkomulag við félagið Minjavernd um vörslu og endurgerð þess. Framkvæmdir stóðu yfir á árunum 2005-07 og var endurgerðin miðuð við virðingargjörð hússins frá árinu 1822 auk þess sem reistur var glerskáli áfastur aftan við það. Aðalhönnuðir voru Grétar Markússon og Stefán Örn Stefánsson. Nú eru í húsinu sýningar á vegum Borgarsögusafns Reykjavíkur.“

Aðalstræti 10.

Skrár

Álfsnes – Vogar

Kotbýlið Vogur, eða réttara sagt leifar þess, norðan Leiruvogs, vestan Fitjakots, lætur ekki mikið yfir sér. Fyrrum virðist þar hafa útvegsbýli; bæjarhús með þremur burstum, lítilli rétt, brunni og fjárborg, auk varar með tilheyrandi mannvirkjum.

Vogar.

Í Örnefnalýsingu yrir Víðines, næsta bæ vestan Vogs, segir: „Selalækur er í jarðfalli í mýrinni. Þar utar eru holt,sem nefnd eru Stóru-Smáholt. Þau eru þar utar fyrir ofan Voga, en Vogar er býli, sem Gísli Pálsson reisti niður við Leiruvoginn aðeins vestar Selalækjar, Litlu-Smáholt eru þar utar og ofar. Þetta er stórt samfellt mýrlendi og fátt um nafntilefni. Þar er næst Svartibakki, sem er bakki alveg niður við Leiruvog, mitt á milli holtanna, sem fyrr var getið.

Vogar á Kjalarnesi (Álfsnesi).

Vestur af Svartabakka er svæði, holt, sem nefnt er Svörður. Ekki mun það vera gamalt nafn, heldur síðan hlutafélag var stofnað í Reykjavík til mótekju. Þar utar er eyri fram við sjó, sem heitir Slétteyri, og er þá komið rétt heim undir bæ [Víðinesi]. Bærinn stendur rétt upp frá vognum sunnan í Glóruholtinu.
Vestan við bæ er vík, sem heitir Nesvík. Þar utar tekur við nes, sem heitir Gunnunes, bungumyndað, gróðurlítið og afmarkast af Nesvík. Norðan þess er lægð þvert yfir. Í henni eru rústir eftir Sundakot, öðru nafni Niðurkot; þar var býli fram undir aldamót.

Vogar – rétt.

Rétt vestur af oddanum á Gunnunesi og norðan í nesinu er Stekkur. Hann er hlaðinn, og túnblettur er þar í kring. Merkin móti Álfsnesi eru að vestan í svonefndar Fornugrafir. Milli Gunnuness og Þerneyjar er Þerneyjarsund.“

Þórður Kristjánsson, Drápuhlíð 15, kom í Örnefnastofnun 3. júní 1980, las örnefnalýsingu Víðiness og gerði við hana athugasemdir. Þórður er fæddur í Álfsnesi 1. nóv. 1917 og ólst þar upp til 1925, en þá fluttist faðir hans að Víðinesi og bjó þar til 1932.

Vogar – brunnur.

„Leiruvogur var nefndur svo í máli gamals fólks, en sjálfur kallar Þórður hann Leirvog. Stóru- og Litlu-Smáholt hefur Þórður aldrei heyrt nefnd. En Þorlákur bróðir Þórðar var miklu eldri en hann og hefur því vel getað þekkt þessi nöfn.
Nafnið Svörður er frá stríðsárunum fyrri. Þá var þurrkaður þarna mór og síðan fluttur á bátum til Reykjavíkur. Nesvík heyrði Þórður aldrei nefnda.

Sundakot (Niðurkot). Þerney fjær.

Sundakot eða Niðurkot er nú friðlýst.
Hið merkilega er að hér er nefndur bærinn Vogar undir Stóru-Smáholtum. Tóftir bæjarins (kotsins) sjást enn sem og hringlaga mannvirki ofan við vörina. Auk þess ákveður skrásetjari að kynna Víðines sem „jörð í Kjalarneshreppi næstan vestan Fitjakots“. Fitjakot var hins vegar austast við norðanverðan Leiruvog. Engin örnefnalýsing er hins vegar til um kotið þrátt fyrir að túnakort hafi verið gert þar 1912.“

Heimild:
-Önefnalýsing fyrir Víðines. Ókunn. skrán.
-Örnefnastofnun. Athugas. Þórðar Kristjánssonar um Víðines.

Álfsnes – loftmynd 2024.

Skrár

Hlíðarendasel – Litlalandssel – Nessel

Fyrst var skoðuð Breiðagerðisborg á hól norðan þjóðvegarins skammt austan Breiðagerðis. Þá var gengið upp með Búrfelli vestan Hlíðarenda og Ólafsskarðsvegi (eins og hann er í dag) fylgt áleiðis að Geitafelli. Gamli Ólafskarðsvegurinn (ómerktur) lá upp frá Litlalandi og kom að norðausturhorni Geitafells þar sem hann liggur áfram upp heiðina.

Nessel – uppdráttur ÓSÁ.

Þegar farin hafði verið ca. 2/3 af leiðinni (u.þ.b. ½ klst) birtist Hlíðarendaselið á milli hóla þar sem leiðin ber efst í brúnina. Um er að ræða tvær tóttir sitt hvoru megin og síðan er hlaðinn stekkur norðan þeirra. Á bak við selið að er skúti, sem líklega hefur verið notaður sem geymslustaður.

Haldið var til austurs yfir heiðina og síðan hallað aðeins til suðurs. Eftir u.þ.b. 25 mín gang var komið að Litlalandsseli.

Litlalandssel – uppdráttur ÓSÁ.

Selið er utan í hól þar sem heiðina tekur að halla verulega til suðurs. Tóttin er norðvestan í hólnum og við hlið hennar er stekkur. Hóllinn sjálfur er holur innan og er hægt að ganga í gegnum hann. Hann hefur líkast til verið hluti af selbúskapnum. Selið sker sig nokkuð úr umhverfinu því meira gróið er í kringum hólinn er annars staðar á svæðinu. Það sést þó betur þegar komið er neðan frá Litlalandi. Ætlunin var að leita einnig að Breiðagerðisseli, sem er þarna undir klettavegg nokkru austar, en ákveðið var að láta það bíða og reyna fremur að nálgast það frá Hlíðardalsskóla við tækifæri.
Komið var við í Nesseli og stöðvað við Impólaréttina. Réttin, sem greinilega er mjög gömul er í Imphólum neðan Hellisþúfu. Þjóðvegurinn liggur nú í gegnum hólana og eru meginummerkin. sem eftir eru, sunnan vegar.
Frábært veður.

Hlíðarendasel – uppdráttur ÓSÁ.

Skrár

Á Ísólfsskála

Í Lesbók Morgunblaðsins árið 1990 fjallar Ólafur E. Einarsson um „Ísólfsskála„:

Ísólfsskáli 1990.

„Næsti bær við Krýsuvíkurlönd að vestanverðu er Ísólfsskáli. Bærinn stendur undir lágu hamrabelti í góðu skjóli fyrir norðanáttinni. Í jarðamatsbók er jörðin talin vera 16 hundruð að dýrleika. Veglengd frá Þórkötlustöðum til ísólfsskála er um það bil 25 km og liggur upp svokallaða Hálsa, kringum Festarfjall og niður að sjó á hægri hönd. Hlunnindi jarðarinnar eru talin vera trjáreki og selalátur undir Festarfjalli. En eins og öllum mun nú ljóst vega slík hlunnindi ekki þungt nú þótt góð þættu fyrr á öldum. Landrými er mikið á Ísólfsskála en ákaflega hrjóstrugt og illt yfirferðar, hraun og sandur. Það má raunar teljast furðulegt að hægt skuli vera að búa þar góðu búi á landbúnaði eingöngu og einhvern veginn fínnst manni margir staðir ákjósanlegri til landbúnaðar. Þarf ekki að líta nema fáeina kílómetra í austurátt til að sannfærast um það.
Í mínu ungdæmi bjuggu á Ísólfsskála hjónin Agnes og Guðmundur Guðmundsson, mikil ágætishjón. Í þá daga var það talin holl og góð skemmtun að fara um helgar þegar vel viðraði í útreiðartúra frá Grindavík til Krýsuvíkur. Var þá stundum komið við í heimleið á Ísólfsskála, þar sem vel var tekið á móti gestum. Á þeim árum stundaði Ísólfsskálabóndinn venjulega sjóróðra á vetrarvertíðum frá Þórkötlustöðum í Grindavík, og þá að venju hjá bróður sínum, Hjálmari á Þórkötlustöðum, miklum og aflasælum dugnaðarformanni. Það var að vísu ekkert óvanalegt í þá daga að bændur stunduðu sjóróðra á vetrarvertíðum til að afla búum sínum fiskmetis, sem allsstaðar var talið sjálfsagt og nauðsynlegt. En það er hollt fyrir nútímamenn að gera sér grein fyrir því hvað forfeður okkar þurftu oft mikið á sig að leggja. Guðmundur þurfti mjög oft að ganga frá Ísólfsskála til skips, vegalengd sem er um 25 kílómetrar, eins og áður er getið. Hvernig skyldi ungum mönnum lítast á að gera slíkt í dag.
Þau Ísólfsskálahjón, Agnes og Guðmundur, bjuggu góðu búi, þótt aðstæður væru oft þröngar frá náttúrunnar hendi. Fjölskyldan var stór, enda börnin mörg. Ég þekkti flest þeirra vel. Sum voru um tíma á heimili foreldra minna og önnur unnu undir minni stjórn í fyrirtæki föður míns. Öll voru þau öndvegismanneskjur, dugandi, heilbrigð og ráðvönd.

Ísólfur sonur þeirra ágætu hjóna er nú eigandi jarðarinnar ásamt konu sinni Herte, sem er af þýskum ættum. Þau búa þar myndarbúi.
Það er með ólíkindum, hversu búskapur á Ísólfsskála hefur dafnað vel á liðnum árum og lýsir það best dugnaði þeirra hjóna Hertu og Ísólfs. Bæði hafa þau starfað við búskapinn svo að segja myrkranna á milli.
Þess má geta, að Ísólfur er afbragðs grenjaskytta.
Það er athyglisvert hversu búskapurinn hefur blessast vel hjá þessu dugnaðarfólki, þrátt fyrir erfiðar aðstæður frá náttúrunnar hendi.“ – Ólafur E. Einarsson

Í Víkurfréttum 1993 segir: „Fjárbúskapur að Ísólfsskála til rannsóknar – Áttu bara hey til hálfs mánaðar„:

„Ákvörðun hvað verður um sauðfjárbúið að Ísólfsskála verður tekin á morgun, 12. mars. Lögregla og forðagæslumaður Grindavíkur könnuðu aðstæður að Ísólfsskála í síðustu viku í framhaldi af bréfi Dýraverndunarfélags Íslands til sýslumannsins í Gullbringusýslu. Þar var krafist að búreksturinn að Ísólfsskála yrði kannaður.

Ísólfsskáli – uppdráttur ÓSÁ.

Sigurður Ágústsson, aðstoðaryfirlögregluþjónn á lögreglustöðinni í Grindavík sagði í samtali við Víkurfréttir að forðagæslumaður teldi ekkert vera að búfénaði að Ísólfsskála. Áður hefur komið fram hér í blaðinu getsakir um að ástand fjársins væri ekki gott, en það virðist ekki hafa verið á rökum reist samkvæmt þessu. Hins vegar þarf að laga göt á fjárhúsi og einnig þyrfti að útvega fóður fyrir búfénaðinn, þar sem heybirgðir voru eingöngu til hálfs mánaðar þegar könnun fór fram í síðustu viku.

Auglýsing í Morgunblaðinu 1996.

Á morgun verður það lögreglustjóra að taka ákvörðun um framhald búfjárhalds að Ísólfsskála ef ekki hefur orðið breyting til batnaðar sem aðilar geta sætt sig við. Þess má geta að Ísólfsskáli er eina búið á Suðurnesjum, þar sem ábúandinn hefur einu framfærslu sína af fjárbúskap. Þess má einnig geta að bóndinn, sem hefur legið á sjúkrahúsi, hefur gert ráðstafanir til úrbóta.“

Auglýsing í Morgunblaðinu 01.03.1996 segir að jörðin Ísólfsskáli sé til sölu.

Heimildir:
-Lesbók Morgunblaðsins, 13. tbl. 31.03.1990, Á Ísólfsskála – Ólafur E. Einarsson, bls. 6.
-Víkurfréttir. 10. tbl. 11.03.1993, Fjárbúskapur að Ísólfsskála til rannsóknar – Áttu bara hey til hálfs mánaðar, bls. 9.
-Ísólfsskáli til sölu – Morgunblaðið 01.03.1996, bls. 21 D.

Ísólfsskáli 1920. Gamla bæjarstæðið neðst t.h. á myndinni.

Skrár

Skráðar heimildir versus raunverulegar vettvangsheimildir

Jafnan er þess gætt að vitnað sé í skráðar heimildir um nýskrif við hinu og þessu þegar Háskólasamfélagið er annars vegar. Nemendunum er t.d. kennt að setja ekkert á blað, nema þeir geti vitnað í skráðar heimildir. Sjálfstæð öflun nýrra heimilda eða hrakning skráðra heimilda er yfirleitt ekki metin að verðleikum.

Háskólalært fólk virðist forðast sjálfstæða heimildaleit, t.d. á vettvangi a.m.k. að fenginn reynslu. Það dirfist heldur ekki að efast eða gagnrýna áður skráðar heimildir, jafnvel þótt þær virðist augljóslega rangar. Málið er að áður skráðar heimildir þurfa alls ekki að vera réttar, eins og dæmin sanna. Í því sambandi má nefna svonefnd „Tyrkjabyrgi“ í Sundvörðurhrauni við Eldvörp.

Byrgin í Sundvörðuhrauni – uppdráttur ÓSÁ.

Eftir að byrgin þau endurfundust seint á 19 öld., frásögn um þau og tilgátur um tilvist þeirra komu fram í ferðabók og „heimildin“ endurtekin í tímaritsgreinum og síðar sjónvarpsþætti var orðið augljóst að hleðslurnar í hraunkantinum höfðu verið gerðar í því skyni að Grindvíkingar ætluðu að nota þau sem skjól ef og þegar „Tyrkir“ snéru aftur til bæjarins – slík var hræðslan við heimsókn við ógnvaldinn u.þ.b. 250 árum fyrr. Þegar „Tyrkjabyrgin“ eru hins vegar skoðuð með hliðsjón af gerð þeirra, stærð, staðsetningu og ástand þjóðlífsins á svæðinu 17. og 18. öld, hljóta að vakna spurningar um tilgang þeirra.

Sundvörðuhraun – byrgi.

Og þegar við bætist fróðleikur um aðrar sambærilegar nálægar minjagerðir, s.s. fiskbyrgin ofan Húsatófta, fiskbyrgin í Strýthólahrauni á Þórkötlustaðanesi, fiskbyrgin á og við Nótarhól við Ísólfsskála, fiskbyrgin á Selatöngum, fiskbyrgin austan Herdísarvíkur, og þær bornar saman við þau virðist augljóst í hvaða tilgangi byrgin voru hlaðin. Á framangreindum öldum ríkti vægt að sagt volæði á sunnanverðum Reykjanesskaganum, Skálholtsstóll átti nánast allar útvegsjarðirnar og íbúarnir, sem flestir buggju við ómegð með bágan kost, voru nánast þrælar á skipum stólsins.

Óraskað og áður óskráð byrgi í Eldvörpum (sem eru væntanlega ekki til því engar skráðar heimildir eru til um þau?).

Það væri því ekki að undra ef einhverjir árræðranna stingu undan einu og einum fiski og bæru hann upp í byrgi í hrauninu ofanverðu til að geta síðar sótt í þegar hungrið svarf að?! Hafa ber í huga að fleiri sambærileg byrgi og er að finna í „Tyrkjabyrgjunum“ eru til staðar í Eldvarpahrauninu, auk annarra mannvistarleifa er styrkja þá tilgátu að þarna hafi verið um fiskgeymslubyrgi að ræða. Við þau er m.a. hlaðin refagildra, en slíkar gildrur voru jafnan hlaðnar þar sem matvæli voru innan seilingar. Þá má vel sjá, ef vel er að gáð, hvernig þeir/þau síðustu sóttu fisk í byrgin skildu við þakhellurnar, án þess að hirða um að lagfæra þær til fyrra horfs. Slíkt má jafnan sjá við leifar hlaðinna refagildra eftir að skotvopnin komu til sögunnar.

Litla-Botnssel er dæmi um ranglega skráða fornleif í fornleifaskráningu, bæði vegna þessa að tilvísun um staðsetningu var röng auk þess sem skráningaraðilinn fann hana aldrei.

Fræðafólk vitnar yfirleitt í skráðar heimildir, gjarnan ritaðar. Flest gerir það athugasemdalaust þótt augljóst megi virðast að sumar heimildarnar eru í besta falli ótrúverðugar, ef ekki beinlínis rangar.

Strandarheiði – fjárborg; óskráð.

Þá er í skrifum oftlega stuðst við skráðar heimildir, t.d. við fornleifaskráningar. Það gerir það jafnan að verkum að u.þ.b. 40% minja á tilteknum svæðum fær nákvæmlega enga athygli, þrátt fyrir raunverulega tilvist þeirra. Dæmi um slíkt má nefna fjárborgirnar þrjár ofan við Staðarborgina á Vatnsleysuströnd. Þeirra var hvergi getið í skráðum heimildum og rötuðu því ekki inn í nýlega fornleifaskráningu af svæðinu.

Brunntorfufjárskjóls er ekki getið í skráðum heimildum Fornleifaskrár Hafnarfjarðar. Samt er það á þeim stað, sem það er.

Örnefnalýsingar eru oftast skráðar eftir einum eða örfáum öðrum aðilum. Hann eða þeir hafa jafnan lítið um lýsingar að segja, vísa jafnan í skráðar heimildir, en allt þar fyrir utan virðist ekkert vera til. Undantekningar eru þó til góðs, þar sem þó er vitnað í áður óskráðar minjar, sem voru aflagðar löngu fyrir tíð hlutaðeigandi heimildarmanna, eða minjar, sem voru þá í nýtingu, en þóttu ekki sérstaklega í frásögu færandi. Slíkar heimildir eru, einhverra hluta vegna, sjaldnast taldar marktækar.

Stórhöfðaskjól – dæmi um óskráða fornleif í umdæmi Hafnarfjarðar.

Ágætt dæmi um slíkt eru selsminjarnar. Einungis u.þ.b. þriðjungi þeirra er getið í skráðum heimildum, þriðjungur finnst eftir áður óskráðum viðtölum við fólk, sem þekkir vel til staðhátta, og þriðjungur finnst auk þess við leitir eftir fyrirliggjandi óskráðum örnefnum. Sjaldnast ratast síðarnefndu upplýsingarnar í heimildaskrár, enda virðist starfsfólk opinberra minjastofnana, að því er virðist, nánast áhugalaust um þá miklu þekkingu er áhugafólk um fornminjar býr í raun yfir. Dæmi: Hafnarfjarðarbær hefur hælst af því að hafa skráð „allar“ fornminjar í umdæminu. Staðreyndin er reyndar sú einungis u.þ.b. 60 % þeirra hafa í raun veru skráðar, auk þess sem u.þ.b. 20% „skráðra“ fornminjar eru ranglega skráðar sem slíkar. Fornleifastofnun virðist engar áhyggjur hafa af slíkri mis- eða vanskráningu.

Sæluhúsið og „áningahúsið“ við Gamla Þingvallaveginn.

Áhugaverð er skráningin á leifum áningahússins við Gamla Þingvallaveginn. Húsið það var hlaðið úr tilhöggnu grjóti í tilefni komu Danakonungs 1907, gamla reiðleiðin var gerð vagnfær og vörður vor hlaðnar skv. fyrrum konunglegri tilskipan (þar sem m.a. var tilgreint sérstaklega að „vörðuvísar“ við varðaðar þjóðleiðir ættu að snúa til norðurs). Konungur nýtti sér reyndar ekki hið fyrirummiklahafða áningahús, en dáðist hins vegar af útsýninu frá því yfir Þingvallasvæðið á reiðkjóta sínum.

Gamli Þingvallavegur; sæluhúsið (t.v) og áningahúsið (t.h).

Þegar hins vegar staðsetning nefnds áningahúss er skoðuð er augljóst að þar hefur verið fyrir önnur eldri sæluhústóft, byggð úr torfi og grjóti. Þeirrar tóftar er hins vegar hvergi getið í skriflegum heimildum, hvorki í samhengi við Gamla Þingvallaveginn frá 1907, né í eldi heimildum. Ef saga þessa „Þingvallavegar“ er skoðuð er þó ljóst að gerð hans hófst á ofanverðri 19. öld. Hvers vegna skyldu vegagerðarmennirnir á þeim tíma ekki hafa gert sér athvarf á háleiðinni, þar sem steinhlaðna sæluhúsið var síðar byggt? Og spyrjandi um heimildirnir af tóftunum; þær liggja bara þarna fyrir fótum manna og dýra, fyrir alla þá/þau er vilja og hafa áhuga á slíkum minjum.
Leyfum nýnemum Háskóla Íslands að feta sína eigin rannsóknarleiðir – fordómalaust…

Selsvellir – uppdráttur ÓSÁ.

FERLIRshöfundi leiðist gjarnan þegar fræðafólk virðist svo upptekið af sjálfu sér við að vitna í eigin hæpnar skráðar heimildir eða lærifeður þeirra að allt annað, sem engu minna máli virðist skipta, er látnar liggja óskipar hjá garði.

Heimildir:
-https://skrif.hi.is/ritver/skraning-heimilda/
-https://www.ru.is/bokasafn/heimildavinna/apa-stadallinn/munnlegar-heimildir/
-https://is.wikipedia.org/wiki/Heimild

Skrár

Reykjanes og Reykjanesskagi

Ritblindu slær oft í augu fjölmiðlafólks og fleirri þegar fjallað er um „Reykjanesskagann„.

Reykjanes.

Í umfjöllun þeirra er skaginn í heild jafnan nefndur „Reykjanes„. Reykjanes er hins vegar einungis ysta táin á Reykjanesskaganum. Nesið er eldbrunnið, þar eru lág fjöll og hnúkar úr móbergi, jarðhiti, klettótt strönd og hraun runnið í sjó fram.

Skálafell á Reykjanesi.

Á Reykjanesi ber mest á Skálafelli, sem er hæsta fellið, og Valahnúk eða Valahnúkum, sem er(u) yst. Mikið brotnar úr Valahnúk á hverju ári, enda brýtur hafaldan úr honum nánast í hverju roki. Yst á tánni eru svokallaðar Skemmur. Þar hefur sjór brotið hella undir efsta hraunlagið og hafa hellisþökin sums staðar brotnað niður. Þetta veldur því að þegar hvasst er og álandsvindur (suðvestan) þá brotnar hafaldan með miklum dyn inn í hellana og standa svo gosstrókar upp um götin. Er þetta oft mikið sjónarspil.

Sunnan og austan við Valahnúk er gjá nokkur, sem nefnd er Valborgargjá. Í henni er hraungjóta nokkur eða sprunga með vatni, sem áður var volgt.

Reykjanes – sundlaug.

Yfir hana var byggt hús eða skúr snemma á 20. öld og þar kennt sund áður en sundlaugar komu til sögu í byggðarlögunum á utanverðum Reykjanesskaga og man enn margt eldra fólk eftir því er það var að læra að synda þar. Á ströndinni utan við Valbjargargjá er Valahnúkamöl, stórgrýtt fjara þar sem allir steinarnir eru lábarðir og núnir. Margir telja að nafnið Valbjargargjá sé afbökun, því að Valahnúkur heitir líka Valabjörg, og gæti gjáin þá augljóslega heitið Valabjargagjá, sem hefði afbakast í Valbjargargjá og Valborgargjá.

Gamli vitinn á Valahnúkum.

Á Reykjanesi var fyrsti viti á Íslandi reistur árið 1878. Hann var uppi á Valahnúk. Árið 1896 urðu jarðskjálftar sem röskuðu undirstöðu vitans og varð þá ljóst að byggja varð nýjan vita. Hann var reistur á Bæjarfelli um 400 m frá Valahnúk. Þeirri staðsetningu fylgdi þó sá galli, að Skálafell skyggir á vitann séð úr suðaustri. Þess vegna var reistur annar lítill viti (Litliviti) úti á Skemmum og kalla sumir hann hálfvitann. Frá Reykjanesi er óslitið haf allt til Suðurskautslandsins.

Togarinn Jón Baldvinsson RE 208 á strandsstað undir Krossavíkurbergi.

Reykjanes hefur löngum verið slysasamt fyrir sæfarendur. Eitt mesta strand þar varð árið 1950 er olíuskipið Clam strandaði þétt upp við hamravegginn sunnan Valahnúks. Um 50 manns voru í áhöfn, helmingur Kínverjar og helmingur Englendingar. Hluti áhafnarinnar fór í björgunarbáta, en hluti var um kyrrt í skipinu. Allir sem fóru í björgunarbáta fórust, en hinum var öllum bjargað af björgunarsveitinni Þorbirni frá Grindavík, en skipið brotnaði í spón á staðnum innan skamms. Þessi atburður var rótin að skáldsögunni Strandið eftir Hannes Sigfússon, en hann var einmitt á Reykjanesvita þegar þessir atburðir gerðust.
Reykjanesskagi er suðvesturhluti Íslands, sem skagar eins og ólögulegur fótur til vesturs út úr meginlandinu. Skaginn er sunnan Faxaflóa, sem er stærsti flói við Ísland.

Reykjanes – jarðfræðikort.

Jarðfræðilega er Reykjanesskagi allt svæðið austur að Ölfusá, Sogi, Þingvöllum og í Hvalfjarðarbotn. Hins vegar er í daglegu tali oftast átt við svæðið vestan (sunnan) Hafnarfjarðar og frá Krýsuvík og vestur (suður) úr, þegar talað er um Reykjanesskagann. Venjulega er talað um að fara suður þegar haldið er út skagann, en inn þegar farið er til baka. Suðurnesjamenn fara inn eftir til Reykjavíkur og eru þeir því einir landsmanna sem ekki fara suður til Reykjavíkur, heldur suður heim til sín. Ysti hluti skagans heitir Reykjanes (það er hællinn á fætinum).

Björn Gunnlaugsson – kort af Reykjanesskaga.

Gróft séð er skaginn um 50 km langur og 20 km breiður eða um 1000 ferkílómetrar, sem samsvarar lauslega reiknað 1% af landinu. Hann einkennist af fjöllum, sem eru flest frekar lág móbergsfjöll, mynduð við gos undir jökli á ísöld, og hraunum, sem runnið hafa bæði fyrir landnám og á sögulegum tíma. Skaginn er frekar gróðursnauður en þó má finna þar ótrúlegan tegundafjölda ef vel er að gáð. Jarðfræðilega er svæðið mjög athyglisvert og ennfremur er það kjörið til útivistar og gönguferða.

Helstu fjöll á Reykjanesskaga vestanverðum eru Langahlíð (sem blasir við frá Reykjavík), Vatnshlíð (austan við Kleifarvatn), Sveifluháls og Núpshlíðarháls (sem einnig heita Austurháls og Vesturháls) og er norðurendi þess síðarnefnda Trölladyngja og Grænadyngja, Keilir, Fagradalsfjall, Þorbjörn (Þorbjarnarfell) og Festarfjall. Mörg fleiri mætti nefna, en þau eru smærri.

Trölladyngja á Reykjanesskaga.

Á Reykjanesskaga eru mörg byggðarlög. Að slepptu höfuðborgarsvæðinu öllu (sem fræðilega tilheyrir skaganum) eru þar Vatnsleysuströnd og Vogar, Reykjanesbær (Keflavík, Ytri- og Innri Njarðvík og Hafnir), Garður, Sandgerði og Grindavík auk Keflavíkurflugvallar, en þar er allstórt byggðarlag á íslenskan mælikvarða. Einu nafni eru þessi byggðarlög oft nefnd Suðurnes og er heildaríbúafjöldi um 16000 manns og fer vaxandi og þar að auki bandarískir hermenn og skyldulið þeirra á Keflavíkurflugvelli. Atvinnulífið byggist mest á sjósókn og fiskvinnslu í smærri byggðunum, en á iðnaði, þjónustu og verslun í Reykjanesbæ, sem er eins konar höfuðstaður svæðisins.

Svartsengisvirkjun við Grindavík, á Reykjanesskaga.

Öll þessi byggðarlög eru kynnt með heitu vatni frá Hitaveitu Suðurnesja í Illahrauni. Hún er reyndar oft kennd við Svartsengi, þar sem fyrstu tilraunaholur voru boraðar áður en vinnsla hófst, en á endanum var orkuverið reist í Illahrauni, sem ber nafn með rentu. Affallsvatn frá Hitaveitunni myndar Bláa lónið, sem nú er einhver fjölsóttasti ferðamannastaður á Íslandi bæði af innlendum og erlendum ferðamönnum. Lónið þykir vera heilsulind og er meðal annars notað við lækningu á sjúkdómnum psoriasis og ýmsum húðútbrotum og exemum.

Að lokum má geta þess, að gefnu tilefni, að Grindavík er og hefur aldrei verið á Suðurnesjum.

Heimild m.a.:
-http://is.wikipedia.org/wiki/Reykjanesskagi

Reykjanesskagi – örnefni.

Sprungur og djúpboranir í og við Grindavik – Haraldur Sigurðsson

Krýsuvík; Krýsuvíkurselin og Eyri

Ferð að Lambafellsklofa – Regína Hrönn Ragnarsdóttir

Hænsnahúsið í Grindavík

Aðalstræti 10

Álfsnes – Vogar

Hlíðarendasel – Litlalandssel – Nessel

Á Ísólfsskála

Skráðar heimildir versus raunverulegar vettvangsheimildir

Reykjanes og Reykjanesskagi

Um okkur

Síður

Viltu styrkja þessa síðu?