Skrár – Síða 3

Jarðhræringar á Reykjanesskaga fyrr eða síðar – Páll Einarsson

Í Morgunblaðinu árið 1995 var vital við Pál Einarsson, prófessor í jarðeðlisfræði við raunvísindadeild HÍ, með fyrirsögnina „Jarðhræringar á Reykjanesskaga fyrr og síðar„:

Páll Einarsson jarðeðlisfræðingur er fæddur í Reykjavík árið 1947. Hann varð stúdent frá MR 1967 og lauk fyrrihlutaprófi í eðlisfræði frá Háskólanum í Göttingen í Þýskalandi 1970. Hann lauk M.Phil.-prófi í jarðeðlisfræði frá Columbia University í New York 1974 og doktorsprófi frá sama háskóla ári síðar. Páll hefur verið prófessor í jarðeðlisfræði við raunvísindadeild HÍ frá 1994.

„Skipulegar jarðeðlisfræðirannsóknir hófust við Háskóla Íslands árið 1957 og hafa frá árinu 1966 verið stundaðar á jarðeðlisfræðistofu Raunvísindastofnunar Háskólans. Meginverksvið stofunnar eru fimm.
Mældar eru breytingar á segulsviði jarðar, segulsvið jarðlaga kannað m.a. með rannsóknum á bergsýnum, unnið er að grunnvatns- og jarðhitarannsóknum og jöklarannsóknum og loks fara þar fram jarðskjálftarannsóknir og könnun á jarðskorpuhreyfingum í umsjón Páls Einarssonar jarðeðlisfræðings. Páll segir að rannsóknavinna jarðeðlisfræðinga sé að því leyti ólík störfum flestra annarra raunvísindamanna að þeir þurfi að bíða eftir því að náttúran geri tilraunir fyrir þá.
– Hver er tilgangur rannsóknanna á jarðskorpuhreyfingum?
„Tilgangurinn er margvíslegur. Í alþjóðlegu samhengi má fá upplýsingar hér um jarðskorpuhreyfingar og eðli þeirra og heimfæra á önnur svæði í heiminum sem eru óaðgengileg til rannsókna. Ísland er eina landið þar sem hægt er að stunda rannsóknir á þurru landi á virku hryggjakerfí. Að sjálfsögðu skipta þær einnig máli fyrir okkur sem búum hér í þessu jarðskjálfta- og eldfjallalandi. Við reynum að skilja eðli þessara hreyfinga og auðvelda okkur að búa við þetta ástand. Við getum aukið skilning okkar á þvi hvers vegna jarðskjálftar eru þar sem þeir eru, hversu stórir þeir geta orðið og hver séu líkleg áhrif þeirra á folk og mannvirki.“

Grindavík – jarðskjálftar í nóv. 2023.

– Hvernig er samvinnu jarðeðlisfræðistofu og Veðurstofunnar um jarðskjálftamæiingar háttað?
„Jarðskjáiftamælingar þurfa að fara fram á mjög mörgum stöðum. Jarðskjálftamælum er dreift um öll jarðskjálftavirku svæðin. Þetta er rekið í samvinnu stofnananna og byggt er á þekkingu starfsmanna þeirra. Túlkanir og niðurstöður mælinga eru loks ræddar og greindar í sameiningu og góðu samstarfi.“

– Er ástæða til að ætla með hliðsjón af þessum mælingum að stórir jarðskjálftar séu yfirvofandi?

Þórkötlustaðaréttin í Grindavík eftir jarðskjálfta 31. júlí 2022.

„Stórir jarðskjálftar verða á Íslandi aðallega á tveimur svæðum: Á Suðurlandsundirlendinu og fyrir norðurströndinni. Ef við lítum til langs tíma má búast við skjálftum af stærðinni 7 einu sinni til tvisvar á öld. Skjálfti af þeirri stærð varð fyrir norðan síðast 1963. Á Suðurlandi hafa ekki orðið svo stórir skjálftar síðan 1912. Ef við byggjum á sögunni verður að reikna með því að það verði stórir skjálftar á Suðurlandi innan tíðar.“

Hraunsprunga eftir jarðskjálfta.

– Reykjanesskagi hefur verið mikið í umræðunni að undanförnu. Hvers konar skjálftasvæði er þar?
„Jarðskjálftavirkni stafar af flekareki og hreyfingum þeirra. Spenna safnast fyrir á flekaskilunum og eftir því sem lengra líður frá síðasta skjálfta þeim mun meira styttist í þann næsta. Reykjanesskaginn er á þessum flekaskilum og eldvirkni og hreyfingar eru að jafnaði miklar. Það svæði hefur nokkra sérstöðu að það er bæði mjög eld- og skjálftavirkt. Það virðist eins og kvikuvirkni á Reykjanesskaga komi í löngum kviðum með mjög löngu millibili. Nú hefur ekkert verið um að vera á Reykjanesi samfellt í 600 ár. Það er ansi langur tími fyrir enga eldvirkni. Áður en langt um líður verðum við að reikna með því að það svæði taki við sér aftur. Þá er líklegt að eldvirkni verði líkt og fyrr mikil í langan tíma.

Arnarbæli 1896 – eftir jarðskjálfta á Suðurlandi.

Sama er að segja með jarðskjálftana. Þeir skjálftar sem valda mestum áhrifum í Reykjavík eiga upptök sín á Bláfjallasvæðinu. Þeir virðast verða á 30-40 ára fresti en síðast urðu skjálftar af því tagi árin 1929 og 1968. Það eru því frekar miklar líkur á því að skjálftar verði af svipaðri stærðargráðu og áður næsta áratug. Það er þó heldur ekki hægt að útiloka að þeir verði stærri.“
– Samhengið milli stærðar jarðskjálfta, fjarlægðar frá upptökum þeirra og tjóns vegna skjálfta hefur verið rannsakað. Hvað segja niðurstöður slíkra rannsókna um skjálftaáhættu fyrir þéttbýl svæði?

Margir bæir hafa hrunið í jarðskjálftum hér á landi í gegnum tíðina.

„Reynslan sýnir að skjálftarnir á Suðurlandi eru að líkindum stærri en þeir sem verða á Reykjanesskaga. Þeir skjálftar valda að sjálfsögðu tjóni á upptakasvæði sínu og það ræðst síðan af því hversu þéttbýlt er hve tjónið er mikið. Skjálftaáhættan er þannig mest í Reykjavík þó að skjálftar séu ekki stórir eða nálægir. Það verður að taka fullt tillit til skjálfta á Reykjanesskaga og í nágrenni Reykjavíkur þó að líkur á stórum skjálfta séu ekki eins miklar og á Suðurlandi. Það er m.ö.o. hugsanlegt að minni skjálftar í grennd við Reykjavík geti valdið meira tjóni en stórir skjálftar á Suðurlandi.“

Heimild:
-Morgunblaðið, 121. tbl. 31.05.1995, Jarðhræringar á Reykjanesskaga fyrr og síðar – Páll Einarsson, bls. 8.

Jarðskjálftar á Reykjanesskaga í júlí 2004.

Skrár

Tíminn græðir sárin

Á baksíðu Tímans þann 21. maí árið 1978, mátti lesa eftirfarandi um Reykjanesskagann:

Á Reykjanesskaga.

„Reykjanesskaginn er ekki meðal búsældarlegustu hluta landsins. Þar er viða gróðurvana auðn og raunverulegar gróðurvinjar fáar. Auðæfi þessa landshluta eru á fiskimiðunum undan ströndinni og niðri i jörðinni, þar sem mætast jarðhitinn og sjórinn, sem smýgur gegn um glúpt bergið.
Allt frá upphafi Íslandsbyggðar hafa verið verstöðvar og fiskiver á Reykjanesskaga, og fólk í sífelldri eldsneytisnauð og útigangsfénaður hafa fyrir löngu gengið nærri þeim gróðri, er þar kann að hafa verið frá öndverðu.
Nú er fyrir löngu úr sögunni að rífa þurfi upp hverja lyngkló nærri byggð til til þess að stinga undir pottinn, og með friðun mun skaginn smám saman gróa, þó að það taki að sjálfsögðu langan tíma, einkanlega þar sem landið er örfoka.“

Heimild:
-Tíminn, 104. tbl. 21.05.1978, bs. 40.

Krýsuvíkurheiði – landeyðing.

Skrár

Hafnarfjörður – framtíð Drafnarsvæðisins

Hafnarsvæðið neðan við trémiðjuna Dröfn við Mýrargötu/Strandgötu í Hafnarfirði, þar sem Slippurinn var fyrrum, má muna fífil sinn fegurri, jafnvel fyrir tíma slippsins. Áður voru þarna uppsátur smábátakarlanna í bænum og muna margir eldri Hafnfirðinga enn eftir ferðum sínum þangað til að heimsækja trillukarlana undir sunnanverðum Vesturhamrinum.

Drafnarslippur fyrrum.

Í framhaldi mikilla breytinga á sjávarsvæðinu á liðinni öld er mikilvægt að staldra við og gaumgæfa nánar staðinn að teknu tilliti til hinnar stórmerkilegur bæjarmyndar Hafnarfjarðar fyrrum.

Fyrirhuguð er „Breyting á Aðalskipulagi Hafnarfjarðar 2013-2025; Hafnarsvæði – Þétting byggðar„. Í umsögn um tllögur að breytingum á Suðurhöfn, Flensborgarhöfn og Hamarshöfn segir m.a. í greinargerð aðalskipulagsbreytinganna frá 07. febrúar 2022:

Drafnarslippur fyrrum.

„Með greinargerð þessari er gerð grein fyrir breytingu á Aðalskipulagi Hafnarfjarðar 2013-2025. Breytingin nær til suður og austur hluta Suðurhafnar, Flensborgarhafnar og strandlengju meðfram Strandgötu í átt að miðbæ Hafnarfjarðar. Í tillögunni felst að mörkuð er stefna um þéttingu byggðar á svæðinu og breytt landnotkun í samræmi við stefnuna.

Hafnarfjörður – loftmynd 1954.

Fyrir liggur Rammaskipulag Flensborgarhafnar og Óseyrarsvæðis, sem haft er til viðmiðunar við meginhluta aðalskipulagsbreytingarinnar. Reiturinn sem breytingin nær til er merktur sem H1 (Suðurhöfn) og H2 (Flensborgarhöfn) í Aðalskipulagi Hafnarfjarðar 2013-2025. Landnotkun reitsins er hafnarsvæði samkvæmt gildandi aðalskipulagi. Utan H1 og H2 nær breytingin til svæðis er liggur með strönd fjarðarbotnsins í átt að Miðbæ Hafnarfjarðar.
Fyrirhuguð breyting er sett fram í greinargerð þessari með almennum texta og sérskilmálum svæðisins og einnig á breytingarblaði, þar sem gerð er grein fyrir breyttri landnotkun á aðalskipulagsuppdrætti.

Hafnarfjörður – mynd með aðalskipulagstillögu.

Skipulagssvæði Suðurhafnar og Flensborgarhafnar byggðist upp sem hafnarsvæði en í tímans rás hafa áherslur, forsendur og eðli starfseminnar á svæðinu breyst. Í Aðalskipulagi Hafnarfjarðar 2013 – 2025 er svæðið skilgreint sem hafnarsvæði, þ.e. H1 (Suðurhöfn) og H2 (Flensborgarhöfn) og miðsvæði (M). Jafnframt er í aðalskipulaginu sett fram stefna um þéttingu byggðar og uppbyggingu á vannýttum svæðum sem eru í göngufjarlægð frá miðbænum.“

Í MS ritgerð Guðrúnar Guðmundsdóttur um „Endurnýtingu hafnarsvæða – Mótun aðferðarfræðii fyrir skipulagsstefnu Flensborgarhafnar og annarra vannýttra hafnarsvæða“ fá Landbúnaðarháskólanum árið 2014 segir m.a. þar sem lykilorðin eru „Endurbyggð hafnarsvæði, sjávarbyggð, Flensborgarhöfn, miðbær, mannlíf, athafnalíf, útivist, afþreying, menningararfleifð“.

„Í ritgerðinni er gerð grein fyrir hagnýtri úttekt á vannýttu hafnarsvæði við Flensborgarhöfn í Hafnarfirði, sem var rannsakað í þeim tilgangi að undirbyggja skipulagsstefnu fyrir svæðið.
Rannsóknin byggðist á viðtölum, vettvangsferðum og greiningum byggðar, umhverfis og samfélags. Þannig fengust upplýsingar um áhrifaþætti sem varða framtíðaruppbyggingu svæðisins, einnig viðhorf sérfræðinga, embættismanna og notenda.
Niðurstöður verkefnisins gáfu til kynna jákvæða áhersluþætti og gerð endurbyggingar á hafnarsvæðum sem hafa tekist vel með tilliti til ábata fyrir samfélagið sem svæðið heyrir til. Einnig voru líkur leiddar að hvaða þættir eru líklegir til að laða að mannlíf og athafnalíf á Flensborgarhöfn. Með niðurstöðunum skapaðist grunnur að stefnu um endurbætur athugunarsvæðisins, sem byggði á fyrri rannsóknum og reynslu, viðtölum og hagnýtri rannsókn á svæðinu.

Hafnarfjörður 1925 – Fjörukráin.

Í lok verkefnisins voru lagðar til útlínur að stefnu og umbótum á athugunarsvæðinu.

Af verkefninu má draga þær ályktanir að ef vel er að endurnýtingu hafnarsvæða staðið, jafnt hér á landi sem erlendis, virðast þau vel til þess fallin að bjóða upp á umhverfi sem laðar að mannlíf, einkum ef svæðin eru staðsett við eða nálægt miðbæ og að nauðsynlegt sé að undirbyggja skipulagsstefnu fyrir svæði sem á að endurbæta til að ná fram því besta á hverjum stað.“

Hafnarfjörður 1966 – loftmynd.

Í Morgunblaðinu 08.11.2007 segir að „UJF hafna íbúðabyggð á Drafnarsvæði“:
„Aðalfundur Ungra jafnaðarmanna í Hafnarfirði fór fram 3. nóvember. Í ályktun um skipulagsmál leggja Ungir jafnaðarmenn í Hafnarfirði til að stofnuð verði ný óháð þverpólitísk nefnd sem móti framtíðarsýn um uppbyggingu miðbæjarins. Farið verði í heildstæða skipulagsvinnu á miðbænum frá Vesturgötu til Íshúss sem mótist af kjörorði Samfylkingarinnar um samráð og sátt. Öllum framkvæmdum á svæðinu verði frestað þar til sú vinna hefur farið fram.

Ungir jafnaðarmenn í Hafnarfirði krefjast þess að staldrað verði við í háhýsavæðingu miðbæjarins. „Við höfnum því að Drafnarsvæðið verði lagt undir íbúðabyggð. Við viljum að haldin verði hugmyndasamkeppni um skipulag þess opna svæðis sem myndast þegar Dvergur verður rifinn.

Hafnarfjörður um 1900.

Ungir jafnaðarmenn í Hafnarfirði harma þá skipulagsóreiðu sem einkennt hefur uppbyggingu miðbæjar Hafnarfjarðar svo áratugum skiptir. Núverandi miðbæjarskipulag einkennist af hálfkláruðum hugmyndum og skorti á framtíðarsýn,“ segir í ályktun UJ í Hafnarfirði.“

Þegar nýir þéttingareitir myndast á leifum fyrrum nýtinga eiga fulltrúar bæjarins tilhneigingu til að hunsa skynsamlegustu lausnirnar á kostnað þeirra er kunna að gefa sem mestan arð til hlutaðeigandi.

Hafnarfjörður – Hótel Björninn.

Hafnfirðingar þurfa þó að hafa dug til að nýta þetta umtalaða dýrmæta svæði í hjarta bæjarins til að endurbyggja helstu byggingar bæjarins, sem nú eru horfnar, s.s. gömlu húsin norðan við Fjörukrána fyrrum, Hótel Björninn á gatnamótum Strandgötu og Reykjavíkurvegar, gamla Flensborgarhúsið, sem þarna var á næstu grösum, sem og önnur fyrrum merkishús bæjarins, t.d. Reykdalshúsið við Brekkugötu 2 er varð eldi að bráð.

Skorað er á Hafnfirðinga að standa sér nær og reyna að varðveita hinu dýrmætu gömlu bæjarmynd – án óþarfa háhýsa og nútíma grænna gímalda á kostnað bæjarbúa.

Heimildir:
-Aðalskipulag Hafnarfjarðar 2013-2025, „Breyting á Aðalskipulagi Hafnarfjarðar 2013-2025; Hafnarsvæði – Þétting byggðar“.
-MS–ritgerð, desember 2014, Endurnýting hafnarsvæða – Mótun aðferðafræði fyrir skipulagsstefnu Flensborgarhafnar og annarra vannýttra hafnarsvæða, Guðrún Guðmundsdóttir.
-Morgunblaðið, 305. tbl. 08.11.2007, UJF hafna íbúðabyggð á Drafnarsvæði, bls. 49.

Hafnarfjörður – Gamla-Flensborg 1904.

Skrár

Hafnarfjörður – Húsin á Brúarhraunskletti

Í Hafnarfirði eru nú skráð húsin nr. 21 (Arahús) og 25 (Sjóvá-húsið) norðan götunnar gegnt Thorsplani. Húsið nr. 23 var fyrrum tvö hús; Vestur-Brúarhraun og Austur-Brúarhraun. Síðanefnda lóðin hefur nú verið innlimuð í lóð húss nr. 25, en fyrrnefnda húsgrunninum hefur verið gerður sá heiður að hann hefur verið endurhlaðinn að hluta Brúarhraunsklettinum, þar sem húsin stóðu fyrrum.

Jón Magnússon (1902-2002).

Í Fjarðarpóstinum árið 1987 var rætt við athafnamanninn Jón Magnússon (1902-2002) í Skuld undir fyrirsögninni „Þá voru ferðir á 10 mínútna fresti„. Þar lýsir hann að hluta miðbæjar Hafnarfjarðar á yngri árum og nefnir m.a. Brúarhraunsklettinn og bæjunum sem þar voru á þeim tíma:

„Fyrir austan þetta athafnasvæði gekk hraundrangi [Brúarhraunsklettur] eða klettur fram í fjöruna og höfðu þeir þar uppsátur bræðurnir Hinrik og Einar Jóhannessynir ásamt fleirum. Einar átti heima í húsinu sem nú er Strandgata 19 og Hinrik var í næsta húsi við, aðeins fjær götunni. Gatan lá alveg upp við hús Einars og var þar vegaruppfyllingin talsvert há. Næst þar fyrir austan var Arahús og stóð það nokkuð framar. Þarna náði hraunið talsvert fram í fjöru.
Syðst á jarðri þessa hrauns var klettur sem kallaður var Brúarhraunsklettur og upp að þeim kletti var bærinn Brúarhraun fyrir austan Arahús. Tók gatan á sig töluverðan sveig fyrir framan Arahús og lóð Einars Þorgilssonar, því nokkur trjágarður var fyrir framan húsið. Þetta hús keypti Einar Þorgilsson af Þorsteini Egilssyni árið 1910. Í þessu húsi er nú Sjóvátryggingarfélag Íslands og lögmannsskrifstofa Árna Grétars og fleiri.

Strandgata 23; Vestur – og Austur Brúarhraun.

Næst fyrir sunnan er lítið hús sem ég veit ekki hver byggði. Þá erum við komin að húsi Þórðar Edilonssonar héraðslæknis sem hann byggði fljótlega eftir að hann hóf störf sín hér. Það er Sjálfstæðishúsið.“

Í „Húsakönnun fyrir Miðbær Hafnarfjarðar 2019“ er fjalað um húsin við Strandgötu en þar er ekki minnst á Brúarhraunshúsin.

Þjóðviljinn 26. apríl 1960 fjallar um „Kotin og þurrkvína“ í lýsingu Gísla Sigurðssonar, Byggðasafnsvarðar. Þar segir Gísli að „— Með fyrstu bæjarnöfnunum sem heimildir eru um hér í Hafnarfirði er Brúarhraun. Það var byggt um 1770, en líklega mun hafa verið þar sjóbúðarnefna á 17. öldinni. Klofi var byggður 1775 og Gestshús um 1790“.

Hafnarfjörður – loftmynd 1954.

Í Hamri árið 1956 segir Sigurjón Gunnarsson frá „Stuttri ferð en tafsamri„. Þar lýsir hann við aðstæðum og húsunum á Brúarhraunskletti:

„Nú kemur Steini niður sundið frá bænum og til mín. Ég vil fá hann með mér vestur í bæ, en hann stingur upp á því, að við skyldum fara fram á Brúarhraunsklett og fá okkur hryggjarmat. Brúarhraunsklettur var stór klettur framan við Strandgötuna, dálítið hærri en gatan og náði fram í fjöru rösklega miðja vegu milli flóðs og fjöruborðs.

Brúarhraun, Strandgata 23.

Efst var kletturinn grasi vaxinn og þar átti Ingibjörg dálitla kálgarðsholu, en framan til voru klappir og þar þurrkuðu sjómenn stundum þorskhausa og hryggi, sem fara áttu til eldsneytis. Við máttum kroppa þann fiskmat, sem var í hryggjunum, en þorskhausana máttum við ekki snerta, en náttúrlega urðum við að hlaða upp þeim hryggjum, sem við tókum niður.
Þarna af klettinum var fagurt útsýni. Fjörðurinn spegilsléttur og fjær Hvaleyrartorfan í gróanda vorsins og upp yfir holtið sást Keilir teygja bláklædda kollhettu sína. Einnig sást fram að Melshöfða og gnæfði bærinn Hlið þar upp yfir. Þar þótti á þeim árum mikil bygging og bjuggu þar stórbændur og útgerðarmenn miklir.

Strandgata 23, Brúarhraunsbæirnir.

Vestan til við klettinn var Brúarhraunsvör og upp af henni Brúarhraun, voru það tveir bæir. Í syðra Brúarhrauni bjó Guðmundur Ólafsson með Kristínu konu sinni. Guðmundur var snar í hreyfingum og aflasæll formaður. Hann átti sexæring, þann, er hann reri á. Syðra Brúarhraun var timburhús með lágum veggjum og miklu risi. Það sneri hliðinni fram að götunni, voru þar á tveir sexrúðu gluggar. Fyrir vestan þetta hús var bær, er einnig var nefndur Brúarhraun. Þar bjó Magnús Halldórsson með Steinunni konu sinni. Magnús var hár og þrekinn og vel sterkur, fiskimaður og sjómaður góður. Þessir fjórir bæir, sem ég hefi nefnt frá Gunnarssundi stóðu allir dálítið frá Strandgötunni. Voru kálgarðar fyrir framan þá og meðfram götunni háir grjótgarðar til hlífðar ágangi skepna.

Hafnarfjörður – herforingjaráðskort 1903.

Vestan til við bæ Magnúsar lá götuslóði upp að þriðja bænum, sem einnig var nefndur Brúarhraun. Þá kom maður á leiðinni þangað upp eftir fyrst að litlum bæ, er kallaður var Magnúsarbær, þar bjó ekkja með börnum sínum. Að efra Brúarhrauni eða Þorsteinsbæ eins og hann var stundum nefndur, bjó Þorsteinn Guðmundsson og Guðrún Guðnadóttir kona hans. Þorsteinn var sjómaður, handfastur og fiskinn og reri oftast hjá öðrum.
Næsta hús fyrir vestan Brúarhraunssund var Arahús. Það stóð þétt við götuna og því mikið staðið þar undir veggjunum, því þaðan mátti hafa tal af öllum, sem um Strandgötuna fóru, því allir þeir, er til Suðurnesja fóru eða komu þaðan og ætluðu lengra, urðu að fara þar um og því von um að frétta þar eitthvað um fiskigöngur eða annað, sem máli skipti. Í Arahúsi bjó á þessum árum Jóel Friðriksson. Fluttist hann hingað af Vatnsleysuströnd. Hann gerði út og var formaður á opnu skipi. Arahús var það háreist að loft var þar og smá kvistur á hlið þeirri, seni að Strandgötunni og sjónum vissi. Þarna uppi bjuggu nú Árni Jónsson og Þuðríður.

Hafnarfjörður – Strandgata 1919.

Þarna fyrir framan Arahús var Strandgatan hæst hlaðin að framan, en þar fram af en þó laus við götu klettur dálítill, jafnhár götunni. Illt gat verið að fara þarna um á veturna, þegar vestan garri var, og oftar en varð hefði komið skarð þarna í götuna, ef kletturinn hefði ekki verið fyrir framan og tekið á móti mestu skellunum af vestanbárunni.
Rétt fyrir vestan Arahús lá stígur af Strandgötunni upp að húsi Einars Jóhannessonar Hansen og Jensínu Árnadóttur konu hans. Einar var formaður og gerði út sitt eigið skip á vertíð og bát vor og sumar. Einar var aflamaður mikill og lítið um fisk, ef hann varð ekki var. Þegar Einar reri á bátnum var oftast háseti hans Bjarni Þórarinsson, sem áður er getið.

Árabátur.

Gaman var að sjá, hvernig þeir gömlu mennirnir reru, er þeir komu að í logni. Þeir tóku löng áratog og hvíldu sig fram á árarnar á milli en er þeir tóku í árina var eins og báturinn þrykktist niður að framan og þyti svo áfram.
Fram af húsi Einars var fjós Linnets kaupmanns. Vestan við fjósið lá stígur af Strandgötunni upp með húsi Einars að húsi, er stóð örlítið ofar og vestar. Það hús hét Hraunprýði.“

Húsin tvö í eyðunni nr. 23 við Standgötu, millum húsa nr. 21 og 25, nefndust í byrjun síðustu aldar Vestur- og Austur-Brúarhraun.

Heimildir:
-Fjarðarpósturinn, 2. tbl. 01.02.1987, Þá voru ferðir á 10 mínútna fresti, rætt við athafnamanninn Jón Magnússon í Skuld, bls. 45-53.
-Þjóðviljinn 26. apríl 1960, Kotin og þurrkvíin – Gísli Sigurðsson, bls. 6-7 og 10.
-Hamar, 2. tbl. 30.01.1956, Stutt ferð en tafsöm, Sigurjón Gunnarsson, bls. 3.

Hafnarfjörður – Strandgata 1919. Brúarhraunshúsin eru lengst t.v.

Skrár

Íslandsvitinn á Sandskeiði

Á vefsíðu Mbl.is 29.1.2000 mátti lesa eftirfarandi um „Íslandsvitann“ á Sanskeiði, listaverk Claudios Parmiggiani:

Claudio Parmiggiani.

„Íslandsvitinn var afhjúpaður, skv. fréttum, á Sandskeiði 29.01.2000.“ [Hann er reyndar ekki á Sandskeiði, hvað þá á Hellisheiði, heldur við Arnarþúfur ofan Klifhæðar.]
„Umhverfislistaverkið Íslandsvitinn er eftir ítalska listamanninn Claudio Parmiggiani var vígt í tengslum við Menningarborg 2000 en stór yfirlitssýning á verkum listamannsins verður opnuð í Listasafni Íslands í dag. Um er að ræða vita, sem ólíkt öðrum vitum stendur inni í landi úr augsýn sjófarenda og jafnframt utan byggða og alfaraleiða sem lýsir stöðugu og viðvarandi ljósi sem beinist í höfuðáttirnar fjórar. Listamaðurinn hefur áður reist listaverk utan alfaraleiðar í öðrum löndum.“

Nánari fróðleik um listaverkið „Íslandsvitann“ var að finna á vefsíðunni https://hugrunir.com/2017/03/20/islandsvitinn/:
„Þessi grein birtist upphaflega í sérstakri sýnigarskrá sem Fondazione Antonio Mazzotta gaf út í tilefni af vígslu verksins Viti eftir Claudio Parmiggiani í januar árið 2000, en verkið stendur ofan við Sandskeið á Hellisheiði. Vitinn var settur upp á vegum Reykjavíkurborgar í tilefni þess að hún hafði verið valin ein af „menningarborgum Evrópu“ árið 2000. Smíði Vitans var framkvæmd af Vélsmiðju Orms og Víglundar og Formax hf. undir eftirliti Verkfræðistofu Sigurðar Thoroddsen og Orkuveitu Reykjavíkur. Ólafur Jónsson sá einnig um eftirlit með verklegum framkvæmdum, en undirritaður var listrænn umsjónarmaður verksins. Staðarval Vitans var ákveðið í samvinnu við Orkuveituna.

Íslandsviti.

Þegar Claudio Parmiggiani kom til Reykjavíkur fyrir hálfu öðru ári síðan til þess að taka þátt í alþjóðlegri námsstefnu um myndlist á vegum háskólans, kynnti hann í fyrsta skipti hugmynd sína um að reisa útilistaverk á Íslandi. Hugmynd hans var að reisa hér vita, sem átti ólíkt öðrum vitum að standa inni í landi, úr augsýn allra sjófarenda, og jafnframt utan byggða eða jafnvel alfaraleiða.

Þetta átti ekki að vera skúlptúr í hefðbundnum skilningi, ekki mynd af einhverju eða mynd sem sótti réttlætingu í form sitt, heldur einungis viti af einföldustu gerð. Ljós í myrkrinu.

Verkið átti heldur ekki að vera hefðbundinn viti með blikkandi ljósmerki sem varar við blindskerjum og markar siglingaleið, heldur viti með stöðugu og viðvarandi ljósi er beindist í höfuðáttirnar fjórar. Sívalur turn gerður úr járni og ljósi, einfaldur og hreinn í formi sínu.

Íslandsviti.

Merking hans og tilgangur voru ekki bara hugsuð út frá fagurfræðilegum forsendum, heldur líka siðfræðilegum.

Að ætla verkinu stað inni í víðerni íslensks öræfalandslags skipti miklu máli, og að hana megi túlka sem ögrandi skilaboð til samtímans. Vitinn átti ekki bara að vera nánast falinn í einum afskekktasta kima í útjaðri Evrópu, á svæði sem kalla mætti eitt síðasta vígi ósnortinnar náttúru í gjörvallri álfunni. Hann átti líka á afdráttarlausan og meðvitaðan hátt að vera fjarri sviðsljósi heimslistarinnar.

Íslandsvið við Arnarþúfur.

Sá vilji Parmiggiani að staðsetja verk þetta í óbyggðum á Íslandi verður skiljanlegri þegar við skoðum verkið í samhengi við fyrri verk hans. Þetta er ekki fyrsta útiverkið sem hann reisir utan alfaraleiðar. Á árunum 1975-91 vann hann að verkinu Una Scultura/ Skúlptúr sem staðsett er á fjórum stöðum, í fjórum heimshornum ef svo mætti segja. Fjögur virki hlaðin úr múrsteinum utan um tómarými, staðsett út frá höfuðáttunum fjórum, hvert öðru ólíkt en þó hlutar af einu verki. Í heild sinni er þetta verk einungis til sem hugmynd, og það verður ekki upplifað í heild sinni án langra ferðalaga í tíma og rúmi frá Egyptalandi um Tékkland til Ítalíu og Frakklands. Parmiggiani hefur nýlega unnið hliðstætt verk (Ferro, Mercurio, Oro / Járn, Kvikasilfur, Gull, 1999) á torsóttum fjallstindi á eyjunni Corsicu, þar sem hann felldi gullhúðuð handaför sín í bráðið járn ofan í harða granítklöppina. Það verk ber aftur skyldleika við eldra verk, (Terra / Jörð, 1988) sem er hnöttur úr brenndum leir með lófaförum listamannsins, sem grafinn var til frambúðar í jörð í klausturgarði nútímalistasafnsins í Lyon í Frakklandi.

Eitt verka Claudios.

Öll þessi verk tengjast Vitanum hugmyndalega, auk þess sem þau eiga það sameiginlegt með mörgum inniverkum Parmiggiani sem fjalla um skuggann, sporin eða leifarnar, að leggja áherslu á fjarveru myndarinnar í því skyni að skapa áhrifaríkari og um leið sannari nærveru. Nærveru sem er af andlegum toga og er í grundvallaratriðum eðlisólík þeirri þrúgandi nærveru ofhlæðis og auglýsingamennsku sem einkennir margmiðlunarsamfélag árþúsundamótanna.

Til þess að geta tendrað ljós sitt lagði Parmiggiani á sig langt ferðalag inn í vetrarnóttina og þögnina sem ríkja á norðurhjaranum, burt frá þrúgandi ofhlæði orðanna, myndanna og hlutanna, inn í þögnina, kuldann og myrkrið. Ljósið sem hann tendrar lýsir þrjóskufullt í krafti fjarlægðar sinnar, fyrst og fremst vegna þess að það er úr beinni augsýn.

Ljós Vitans fær þannig yfirfærða merkingu sem andlegt leiðarljós í samræmi við gamla hefð um merkingu ljóssins, merkingu sem á sér ekki síst trúarlegar rætur. Suger ábóti frá Saint-Denis, sem kalla má hugmyndalegan föður gotneskrar kirkjulistar, sagði um ljósið að í því „sameinaðist efnið og hið efnislausa, hið líkamlega og andlega“. Merking ljóssins í Vita Parmiggiani tengist þessari hefð í þeim skilningi að það er ekki bara rafmagnsljós, heldur um leið ljós af andlegum toga sem helgar umhverfi sitt á sinn sérstæða hátt, ekki ólíkt og kirkja eða musteri. Ljós sem á rætur í hefðinni um leið og það vísar fram á við.

Íslandsviti við Arnarþúfur.

Þótt Viti Claudio Parmiggiani sé umhverfisverk í þeim skilningi að það „helgi“ með vissum hætti þann stað sem hann er reistur á, þá á hann ekkert sameiginlegt með þeim anga af samtímalistinni sem kenndur er við „land-art“: Parmiggiani notar ekki umhverfið eða náttúruna til þess að móta hana með nýjum hætti, heldur á verkið að falla inn í landslagið með sem eðlilegustum hætti og upphefja það.

Einnig er vert að hafa í huga að þrátt fyrir einfalt og hreint form vitans og látlausan efnivið á verkið ekkert skylt við þá stefnu í samtímalistinni sem kennd er við naumhyggju eða minimalisma. Ef einkenni minimalismans felst í því að nálgast innsta kjarna listarinnar með því að svipta formið og hlutinn öllum ytri tilvísunum, þá bendir Viti Parmiggiani í þveröfuga átt: fyrir honum sameinar verkið efnið og hið efnislausa, hið endanlega og hið óendanlega.

Íslandsviti við Arnarþúfur.

Í þessu samhengi mætti benda á ákveðinn skyldleika sem finna má á milli Vita Parmiggianis og verks samlanda hans, Piero Manzoni, sem kallast „Sökkull heimsins“ og var sett upp í Danmörku 1959. Verkið er sökkull sem stendur á hvolfi, en á honum hvílir heimurinn (á hvolfi) í öllum sínum óendanleika. Sökkullinn markar því bæði miðju og undirstöðu og vísar til óendanleikans, rétt eins og Vitinn. Þannig má finna viss tengsl Parmiggiani við brautryðjendur konseptlistar í Evrópu á sjöunda áratugnum, þar sem fjarveran, afturfærslan og hin óbeina vísun verða megineinkennin: í stað sjálfsmyndarinnar hefur Parmiggiani sýnt okkur skugga sinn (Autoritratto /Sjálfsmynd, 1979), í stað málverksins sótmyndaðan skugga þess á vegg (Delocazione / Tilfærsla, 1970), í stað litar á lérefti hreint og ómengað litarduftið sem fyllir rýmið óræðri birtu (Luce, luce, luce / Ljós, ljós, ljós, 1968). Hin landfræðilega fjarvist útiverkanna gegnir hliðstæðu hlutverki og vitnar um það þversagnarfulla samspil fjarvistar og kjarna sem Gianni Vattimo hefur gert grein fyrir í nýlegri umfjöllun sinni um verk Parmiggiani.

Í verkum Parmiggiani er það inntakið sem ræður formi verksins í einu og öllu, eða öllu heldur fjarvera inntaksins sem hugmyndar handan hins efnislega forms.

Íslandsviti – utan hafs.

Vitinn hefur slíka merkingu í tvöföldum skilningi, en helgar um leið umhverfi sitt sem andlega miðju. Hinn andlegi kjarni listarinnar á tímum árþúsundamótanna lýsir jafnframt með fjarveru sinni í þessu rafmagnsljósi sem hinsta endurskin þess andlega galdurs sem ekki er lengur rúm fyrir í tæknisamfélagi nútímans.“

Hafa ber í huga að „Íslandsviti“ er einungis verk tiltekins listamanns, en alls ekki minnismerki um eitt né neitt sem slíkt.

Heimildir:
-Mbl.is 29.1.2000.
-https://hugrunir.com/2017/03/20/islandsvitinn/

Íslandsviti.

Skrár

Keflavík vorra daga – Gylfi Guðmundsson

Í Faxa árið 1977 skrifaði Gylfi Guðmundsson um „Keflavík vorra daga“:

Faxi, jólablað 1977.

„Inngangur þáttarins er eftir Helga S. Jónsson
Þær munu vera æði margar Keflavíkurnar í landinu. Útræði hefur verið frá þeim flestum eða öllum eins og orðtakið landskunna bendir til — að sama sé í hverri Keflavíkinni er róið. Nafnkunnust er Keflavík við Faxaflóa. Hinar koma nú lítt við sögu lengur nema í nánasta nágrenni þeirra, svo mjög hefur höfuðstaður Suðurnesja skuggasett hinar nöfnur sínar, að engum blandast hugur um hvað átt er við þegar Keflavík er nefnd — hvort heldur er hérlendis eða erlendis.
Landið umhverfis Keflavík er hrjóstrugt, eins og reyndar Reykjanesskaginn allur. Næst eru uppblásnir melar og þegar lengra dregur taka við sandar og hraun. Útsýni er aftur á móti vítt og fagurt — beint á móti blasir við eitt fegursta fjall á landinu — þúsund lita fjallið Esja — og Akrafjall og Skarðsheiðin að baki. Lengra til suðurs blánar Hengillinn og Vífilsfell, svo rísa smáfjöll Reykjanesskagans yfir hraunið og ber Trölladyngju og Keili þar hæst — en Snæfellsjökull rís úr hafi í norðri.

Gylfi Guðmundsson.

Á kyrrum síðkvöldum laugast suðurfjöllin lifandi litum og á skammdegismorgnum leikur sólin sinn gullna logaleik í skýjunum fyrir ofan. Það er fallegt í Keflavík þegar viðrar vel.
Á Keflavík gnauða líka vindar allra átta. Landsynningurinn og útsynningurinn hlaupa óhindraðir yfir lágan skagann og norðanstormurinn stendur beint upp á víkina — þá þeytist sjórokið yfir bæinn — og þeim sem ókunnugir eru finnst þá ömurlegt um að litast. Svona hefur þetta verið frá alda öðli, þeir bera því vitni klettarnir á Vatnsnesinu og Berginu, þeir eru brimsorfnir langt inn til lands. – Hér lýkur Inngangi Helga S. Jónssonar.

Íbúar í Keflavík hafa lengst af byggt afkomu sína á verslun, sjósókn og sjávarútvegi. Árabáturinn var eini farkosturinn á miðin og segl voru undin þegar byr gaf. Barningur á opnum Faxaflóa og brimlending var tíðari en að svífa seglum þöndum.

Vísir, einn vélbáttanna, í Keflavíkurhöfn.

Fyrsti vélbáturinn kemur til Keflavíkur árið 1908. Bátur sá var 7 tonn að stærð og hét Júlíus. Það þótti mikið þrekvirki að fá þetta vélknúna furðuverk til Keflavíkur og læra þar öll handtök að. Eigendur bátsins voru 24 talsins því til svo djarfra átaka þurfti samábyrgð margra. Fyrsta vertíð bátsins gekk sæmilega eftir því sem þá var og voru menn fljótir að átta sig á því hvað var að gerast — það var verið að leggja árar upp — og með nýrri tækni var hægt að sækja lengra og bera meiri afla að landi.
Togaraútgerð hefst frá Keflavík árið 1948 er togarinn Keflvíkingur er keyptur hingað. Togari þessi var seldur héðan í apríl 1956.

Keflavíkurhöfn fyrrum.

Nú munu vera gerðir út frá Keflavík 5 stórir skuttogarar, tugir skipa stórra og smárra og fjöldi vélbáta. Og nú er Keflavík orðin ein af stærstu verstöðvum landsins. Öll þessi skip færa okkur björg í bú og veita fjölda fólks vinnu í landi. Útgerðin kallar á margvíslega þjónustu sem ekki er tími til að rekja hér. Þó má nefna skipasmíðastöð, vörubílastöð og ýmiss konar viðgerðarþjónustu.

Árið 1969 voru starfandi í Keflavík 35 útgerðarfyrirtæki, 6 frystihús og 9 aðrar fiskverkunarstöðvar. Verslun hefst í Keflavík líklega í kringum árið 1500 og mun þá jafnframt hafa verið útræði héðan.

Keflavíkurhöfn fyrrum.

Danakonungur gaf út fyrsta verslunarleyfið fyrir Keflavík 1579. Árið 1864 keypti Hans Peder Duus kaupmaður aðrar verslanir sem fyrir voru í Keflavík og þar með varð Duus um tíma einvaldur í verslunarmálum Keflvíkinga. Fljótlega komu þó innlendir aðilar til sögunnar fyrst með útgerð og síðan verslun.
Nú er Keflavík orðin mikill verslunarstaður. Hér er rekið stórt Kaupfélag, sem rekið er í mörgum deildum á öllum skaganum og hér eru verslanir fjölda kaupmanna. Segja má að í Keflavík sé verslunarmiðstöð fyrir byggðirnar í kring.

Keflavíkurflugvöllur.

Í heiðinni fyrir ofan bæinn okkar er Keflavíkurflugvöllur. Þar eru búðir amerískra hermanna sem hér dveljast. Það verður ekki fram hjá því litið að nærvera þeirra hefur haft veruleg áhrif á líf fólks í Keflavík og auðvitað víðar. Niðri í Keflavík býr töluverður fjöldi bandaríkjamanna — og víst er um það að stór hluti leiguhúsnæðis í bænum okkar fer til þessa fólks.Fyrsta félag sem vitað er að stofnað hafi verið í Keflavik er Skotfélagið — „Riffel — Skytte — Forening for Kjeblevig og omegn.” Það var stofnað árið
1869. Nú eru mörg félög í Keflavík með jafn mörgum markmiðum og stefnuskrám. Mörg þessi félög eiga sér merka sögu og hafa sum þeirra markað sín spor í samtíð sína.

Keflavík – Ungmennafélag.

Góðtemplarareglan kom til Keflavíkur fyrir aldamótin. Virðist hún hafa átt gengi að fagna. Og stúkur og bindindisfélög starfa hér enn af fullum krafti. Hér er einnig leikfélag, skátafélög og ýmis félög önnur og klúbbar sem eiga sér víða hliðstæðu annars staðar.
Ungmennafélag Keflavíkur er stofnað 1929. Er það ennþá starfandi og er það elsta starfandi félag í Keflavík. Ungmennafélagið hefur víða komið við sögu. Frá stofnun þess hefur það haldið uppi skemmtanalífi og starfrækt til skamms tíma eina samkomuhúsið sem öll önnur félög áttu sitt innhlaup í. Nú er hús þetta notað til íþróttakennslu á vegum skólanna. Ungmennafélagið hefur lengst af haft forystu um iþróttamál. Félagið á upphaf að byggingu sundhallar, íþróttavallar, leikfimikennslu og annarri íþróttaiðkan.

Keflavík – knattspyrna.

Í Keflavík stunda menn íþróttir af miklu kappi — já flest það sem nefna má í sambandi við íþróttir. Telja má þó víst að knattspyrnan eigi hug og hjarta flestra. Áhugi fólks fyrir þessari skemmtilegu íþrótt er gífurlegur. Íþróttabandalag Keflavíkur hefur lengi átt fast sæti í 1. deild og þegar Í.B.K. á í höggi við andstæðinga sína á knattspyrnuvellinum hópast fólk til að hvetja lið okkar. Margir elta knattspyrnumenn okkar út og suður — og sumir jafnvel til útlanda þegar liðið fer í keppni — enda eigum við gott knattspyrnulið.
Hér koma reglulega út tvö blöð: Suðurnesjatíðindi, fréttablað sem kemur út hálfsmánaðarlega og tímaritið Faxi, vandað og fallegt blað.“

Heimild:
-Faxi, 5. tbl. 01.02.1977, Keflavík vorra daga, Gylfi Guðmundsson, bls. 14-15.

Keflavíkurberg – Stekkjalág.

Skrár

Bara grjót? – Gísli Sigurðsson

Í Lesbók Morgunblaðsins árið 1982 fjallar Gísli Sigurðsson, ritsjóri, um „Bara grjót?“ við Kollafjörð:
„Á Íslandi þarf yfirleitt ekki langt að fara til þess að komast í umhverfi, sem náttúran hefur algerlega mótað — og það með þvílíkum kostum og kynjum, að við stöndum agndofa. Oftast mætir auganu gersamlega ólík náttúrufegurð þeirri sem séð verður í nágrannalöndum okkar til dæmis, þar sem óbyggt eða óræktað land er oftast skógi vaxið. En heilu flæmin á Íslandi, þar sem ekki sést ein hrísla — Reykjanesskaginn til dæmis — eru þeim mun auðugri af annarskonar fegurð, sem helgast af grjóti. Og margbreytileikinn í ríki grjótsins virðist óendanlegur. Sú fegurð nær ef til vill hámarki á Austfjörðum eins og fram kom í ágætum sjónvarpsþætti Ómars Ragnarssonar.
Það eru kannski helzt Flóamenn, Holtamenn og Landeyingar sem þyrftu að bregða sér frá bæ til að sjá grjót. Víðast á landinu er það aftur á móti innan seilingar, ef svo mætti segja, og stundum er full mikið af því góða.

Grjót við Kollafjörð.

Grjót er uppistaðan í fegurð Þingvalla og Ásbyrgis; fagrir eru grjótásarnir vestur á Mýrum, fagurt er stuðlabergið hjá Hofsósi, þar sem sagt er að Guðjón Samúelsson hafi fengið hugmyndina að stuðlastíl Þjóöleikhússins. Fögur eru grjótþilin sem gnæfa yfir bæi undir Eyjafjöllum og þannig mætti lengi telja.
Til er einnig í næsta nágrenni Reykjavíkur sérstök fegurð, sem birtist í grjóti og fremur fáir vita um. Úr þeim reit eru myndirnar sem hér fylgja með. Þessi reitur er á norðanverðu nesinu við Kollafjörð, og blasir við af veginum, þegar farið er framhjá Mógilsá og vestur með Esju. En það ber lítið á honum til að sjá og nesið er utan við alfaraleiðir. Þarna er allsfór grjótflákl, sem hallar niður að firðinum, en það er ekki venjulegt grágrýti, heldur einhverskonar sandsteinn, sem er gljúpari og því hafa frost og önnur veðrunaráhrif skilið eftir sig svo sérkennileg merki.

Kollafjörður – grjót.

Sumir steinarnir eru eins og nútíma höggmyndir, sumir eins og ormétnir og víða koma fram kynjamyndir.
Mér skilst að sandsteinn af þessu tagi verði annaðhvort til af setlögum úr fínum sandi, sem hleðst upp við árósa og verður að steini á milljónum ára — ellegar þá að fíngerö gosefni hafi i fyrndinni hlaðizt upp og myndað sandstein með tímanum. Ekki er hægt að sjá neina lagskiptingu í þessu furðugrjóti og hins að gæta, að Esjan er hluti af geysimikilli eldstöð, sem náði alla leið útá núverandi Reykjavíkursvæði. Þess vegna má teljast líklegra, að þessi sandsteinn eigi uppruna sinn í gosefnum.

Kollafjörður – grjót.

Einhver brögð munu hafa verið að því, að fólk sækti sér einn og einn furðustein í Kollafjörð til að prýða með garð. Það er þó bót í máli, að flestir steinarnir eru ómeðfærileg björg og eins hitt, að ekki er hægt að koma bíl eða öðru flutningatæki þarna mjög nærri.
Þessar línur eru skrifaðar til að koma á framfæri þeirri frómu ósk, að menn lofi þessum reit að halda sér eins og hann er og stundi þar ekki gripdeildir á þessum skrýtnu náttúrumunum. Það gæti kannski virzt út í hött að tala um náttúruvernd í sambandi við grjót á Íslandi. En frásagnir af framferði erlendra ferðamanna á Austurlandi sýna, að það er ekki út í bláinn.

Kollafjörður – grjót.

Um leið er ástæða til að benda fólki á þessa sérstöku „sýningu“, ef svo mætti segja; eða kannski ættum við að segja grjótgarð — í næsta nágrenni við mesta þéttbýli landsins. Þangað er aðeins stutt gönguferð frá þjóðveginum, eða Kollafjarðarbænum. En fyrir alla muni: Lofum þessum garði að standa eins og hann er og spillum ekki á nokkurn hátt, því sem þar er.“

Rétt er að geta þess að framangreint grjótmynstur var jafnan nefnt „álfasteinar“ á Reykjanesskaganum.

Heimild:
-Lesbók Morgunblaðsins, 3. tbl. 23.01.1982, „Bara grjót?“, Gísli Sigurðsson, bls. 8-9.

Kollafjörður – grjót.

Skrár

Íslandsferð Williams Lewis Telbin 1884

Í Helgafelli 1953 birtist grein um „Íslandsferð Williams Lewis Telbin árið 1884„. Hér er stutt frásögn frá ferðinni í íslenskri þýðingu Þórarins Guðnasonar er birtist í blaðinu:

Helgafell 1953.

[Höfundur þessarar ferðasögu, William Lewis Telbin (1840—1931), var enskur leiktjaldamálari og maður víðförull. Í eftirmælum um hann í The Times var m. a. komist þannig að orði, að hann hefði ferðast „frá Íslandi til Tangier og Írlandi til Vín“. Grein þessi mun rituð árið 1925, en hefur ekki birzt á prenti fyrr en nú. Frændi höf., dr. W. D. Nicol yfirlæknir, lét mér góðfúslega í té eftirrit af handriti gamla mannsins og leyfði, að greinin yrði þýdd og birt á íslenzku. Ág hef leitast við að breyta sem minnstu í þýðingunni, læt t. d. allar tölur standa óhaggaðar, þótt sjálfsagt megi um sumar þeirra deila. Þýð.]

„Við bjuggum í litlu, þokkalegu gistihúsi. Fæðið var fábreytt, enda varla við öðru að búast í svo hrjóstrugu landi, en norski bjórinn var afbragð og kaffið gott, en út í það var látin sauðamjólk.
Tíminn var naumur, og hófum við því fljótlega undirbúning ferðarinnar inn í landið. Gestgjafinn útvegaði okkur túlk, en hann tók svo á leigu hesta, hestadreng og tjald. Við lögðum af stað frá Reykjavík snemma morguns í blíðuveðri. Um nóttina gistum við á prestssetrinu Þingvöllum, skammt frá samnefndu stöðuvatni.

Hengill – útsýni til vesturs yfir Reykjanesskaga.

Eftir nálega tveggja mílna ferð á fótinn námum við staðar og litum til baka. Mikils fara þeir á mis, sem nú á dögum ferðast í bíl eða á hjóli; þeim getur orðið jafnhættulegt að líta um öxl og Orfeusi forðum, þótt sá verknaður hefni sín með nokkuð öðrum hætti nú en í grísku goðsögninni.
Héðan sást vítt yfir og margt var að skoða. Reykjanesskaginn, þar sem vitinn er, var lifandi eftirmynd landslagsins á tunglinu, ef dæma má af myndum bókarinnar „Um tunglið“ eftir Hasmyth og Carpenter. Þar var gígur við gíg, en flestir voru þeir litlir unr sig og grunnir, og blikaði á gígbarmana í sólskininu. Í þessum fjarska virtist skaginn líka jafn-lífvana og öræfi mánans, hvergi gróðurtó.

Henglafjöll.

Framundan blasti við hinn víðáttumikli Faxaflói og norðan við hann fremur lágur fjallgarður, sem smálækkaði niður að sjóndeildarhring, unz Snæfellsjökull reis í 4850 feta hæð lengst í vestri.
Meira en helmingur þessa tignarlega eldfjalls er þakinn ís og snjó, en aflíðandi hlíðar þess minna dálítið á hið fagra og heilaga fjall Japana, Fusijama.
— Eftir nokkra stund héldum við svo ferðinni áfram. Ég komst brátt að raun um, að klárinn minn var engin asaskepna. Honum mun aftur á móti fljótlega hafa skilizt, að ég væri lítill hestamaður og einnig hitt, að ég gripi sjaldan til svipunnar, en legði því meiri áherzlu á fortölur. Fyrr kom þó, ef við drógumst aftur úr, að hann tók allt í einu á rás og þótti mér það hin bezta skemmtun, ef framundan voru sléttar grundir, en líkaði miður, ef skeiðvöllurinn var stórgrýttur og í honum djúpir götuskorningar. Íslenzku hestarnir eru með afbrigðum fótvissir, og var okkur ráðlagt að leggja taumana fram á makkann og láta klárana ráða, þegar við færum upp og niður illfærar brekkur. Þeir kváðu jafnvel eiga það til að hreyfa sig hvergi, ef taka á af þeim ráðin.

Þingvallakirkja um 1900.

Þegar leið á daginn, þykknaði í lofti og fór að rigna, í fyrstu lítið eitt, en síðan gerði helliregn. Um kvöldið, þegar við stigum af baki á Þingvöllum, hneig ég niður. Eftir fyrsta daginn á hestbaki og rigninguna var ég annaðhvort of stirður eða máttlaus til þess að geta staðið uppréttur.
Á prestssetrinu voru engir gestir fyrir, svo að við fengum gistingu, að öðrum kosti hefðum við orðið að sofa í kirkjunni. Ekki var þarna um auðugan garð að gresja, hvað mat áhrærði, og urðum við því að grípa til niðursoðna kjötsins, sem við höfðum nestað okkur nreð. Við spurðum prestskonuna, hvort hún ætti nokkuð í staupinu.

Ölfusölkelda á Hengilssvæðinu.

,,Nei“, mælti hún, „við höfum slíkt aldrei um hönd“, og gekk út. Að vörmu spori kom hún aftur og sagði okkur frá því, að árið áður hefði Skoti nokkur heimsótt þau, og hún minntist þess nú, að hann hafði skilið tvær flöskur eftir, en hvað í þeim væri, vissi hún ekki. Á hinn bóginn mættum við ráðstafa þeim eftir geðþótta. Við álitum vandalaust að gizka á, hvað reyndur og hygginn Skoti hefði í mal sínum, og hækkaði nú heldur á okkur brúnin, en að sá hinn sami Skoti skildi nestið sitt eftir í næturstað, því trúðum við trauðla, og lækkaði brúnin því aftur. En til þess að fá úr málinu skorið, tókum við tappann úr annarri flöskunni og sjá, í henni var gott og gamalt skozkt viský!

Ölfusvatn (Þingvallavatn).

Morguninn eftir risum við árla úr rekkju. Ég skoðaði kirkjuna, og í þetta sinn fylgdist félagi minn með mér, en á síðari árum hefur hann gert sitt ýtrasta til þess að venja mig af að skoða kirkjur. Hann segir, að það hafi kostað marga töf og langa, þegar við höfum verið á ferðalagi í bílnum hans. — Þetta var ákaflega einfalt guðshús, aflangur salur með öllu skrautlaus. Þrír gluggar voru á hvorri hlið og steinhlerar fyrir þeim að utan, eins og á fornri kirkju einni í Torcello nálægt Feneyjum.
Í vesturendanum var klefi, þar sem blautar eða fenntar yfirhafnir kirkjugestanna voru geymdar um messuna. En hvaðan fólk kæmi hér til kirkju, gátum við ekki gert okkur í hugarlund.

Þingvallakirkjugarður – staðsetning gömlu kirkjunnar.

Einskis varð ég vísari, sem gæfi nokkra hugmynd um aldur kirkjunnar; ef til vill hefði nokkuð mátt ráða af þeim fáu legsteinum, sem í kirkjugarðinum voru, en áletranirnar voru flestar máðar, og svo kunnum við ekkert í íslenzku.
Þótt Þingvallavatn sé mesta stöðuvatn landsins, getur það ekki talizt stórt. Úr miðju vatninu rís keilulaga eyja, og líkist vatnið því mest, að það lægi á botni mikils eldgígs. Út frá því liggja djúpar og víðar sprungur í basaltklettana, en gjárbotnarnir eru huldir fagurbláu vatni. Á klettunum, sem eru eins og vígi milli gjáa, var háð Alþingi hið forna. Víðsvegar kring um vatnið standa reykjarstrókar upp í loftið, andgufa sjóðheitra vatnshvera.“…

Heimild:
-Helgafell, 3. hefti, 01.12. 1953, W.L. Telbin, Íslandsferð árið 1884, Þórarinn Guðnason íslenzkaði, bls. 10-11.

Sandey í Þingvallavatni.

Skrár

Nafnlausa fjelagið – undanfari Ferðafélags Íslands

Anna Kr. Pétursdóttir skrifaði um „Nafnlausa fjelagið„, undanfara Ferðafélags Íslands (FÍ) í Litla Bergþór árið 2021. Þar segir m.a.:

„Upp úr fyrsta áratug 20. aldar var til félagsskapur sem gekk undir nafninu „Nafnlausa fjelagið“. Nafnlausa fjelagið er undanfari Ferðafélags Íslands (FÍ) og gaf afrakstur starfsemi sinnar til byggingar sæluhússins í Hvítárnesi þegar félagið var lagt niður og sameinað FÍ. Stofnendur Nafnlausa fjelagsins voru nokkrir ungir menn í Reykjavík sem áttu það sameiginlegt að hafa mikinn áhuga á útilegum og ferðalögum þeim tengdum. Allt frá æsku vissi ég að hann afi minn, Einar Pétursson (1892-1961), hafði verið meðlimur í þessu félagi en vissi ekkert sérstaklega mikið um hvað félagið hafði á stefnuskrá sinni nema að tilgangurinn var að kanna fáfarnar slóðir á Íslandi og hálendisferðir voru mikið áhugamál hjá þeim. Því miður, þá hef ég ekki nema nokkur minningarbrot sem tengjast þessu merka félagi.

12. júní 1913, fánatökunni mótmælt í Reykjavíkurhöfn. Hópur fólks mótmælir aðgerðum Rothe skipherra á varðskipinu Islands Falk. Fyrr um daginn lét hann sjóliða gera bláhvítan fána sem Einar Pétursson var með í skut á róðrarbát sínum upptækan, enda þótti tiltækið brjóta í bága við siglingalög danska konungsríkisins. Í kjölfarið gripu Íslendingar til mótmælaaðgerða, m.a. með því að ögra skipherranum á danska varðskipinu og sigla um höfnina með fjölda bláhvítra fána og syngja íslensk ættjarðarkvæði.

Einar afi minn var sá Einar sem var tekinn til yfirheyrslu af danska yfirvaldinu 12. júní árið 1913 þegar að hann reri á einmennings kappróðrabáti sínum í kringum herskipið Islands Falk þar sem skipið lá á legu sinni í Reykjavíkurhöfn. Afi var með fánann Hvítbláinn í stafni bátsins en ekki þann danska og það fór heldur betur fyrir brjóstið á skipherra Islands Falk sem gerði fánann upptækan og það hafði ýmsa eftirmála í för með sér sem ekki verður skrifað um í þessari grein.

Nafnlausa fjelagið var fámennt félag, stofnað þann 11. ágúst 1916 af nokkrum ungum mönnum sem áttu það sameiginlegt að hafa gaman af að fara í gönguferðir um helgar og ferðast inn í óbyggðir og fjarlægar sveitir í sumarleyfum sínum. Svæðin sem þeir fóru aðallega um og könnuðu voru fáfarin og afskekkt svæði eins og Reykjanesskaginn, Þingvellir, Uxahryggir og Ok. Einnig svæðin í kringum Langjökul, Hvítárnes og Kerlingafjöll. Skýringuna á nafngiftinni á félaginu segir Skúli Skúlason ritstjóri vera þá að stofnendur félagsins voru að búa sig undir sumarleyfisferðalag og keyptu sér sameiginlega í nestið í versluninni Liverpool við Vesturgötu.

Björn Ólafsson (1895-1974).

Í stað þess að skrifa á reikninginn nöfn allra þátttakenda var kosið að láta Nafnlausa fjelagið standa fyrir úttektinni og festist þessi nafngift við félagið (sjá Mbl. 11.ág.1956, bls. 6). Nokkuð víst er að aðal stofnandi félagsins var Björn Ólafsson, stórkaupmaður og síðar ráðherra. Björn stóð fyrir leiðangrinum í Þórisdal árið 1918 og birtist frásögn hans, „Ferð í Þórisdal“ af leiðangrinum í Eimreiðinni 1918 24. árg., 3-4.tölubl., bls. 206217.
Þeir menn sem mynduðu kjarnann í félaginu með Birni Ólafssyni voru Einar Viðar, Helgi Jónasson frá Brennu, Tryggvi Magnússon, Einar Pjetursson stórkaupmaður og Gunnar Kvaran. Þess utan voru oft með þeim í ferðunum ýmsir kunningjar þeirra samkvæmt skrifum Skúla Skúlasonar ritstjóra, sem ritaði frásögn um félagið sem birtist í Morgunblaðinu þann 11. ágúst 1956.
Félagið virðist hafa verið rekið af miklum metnaði. Fáni var hannaður með merki þess, þríhyrnd veifa sem sést á myndum ef vel er að
gáð. Félagsmenn virðast hafa lagt sig fram um að vera prúðbúnir á ferðum sínum, því að á nokkrum myndum sést að félagsmenn hafa borið hálsbindi.

Einar Pétursson (1892-1961) stundaði líka skautahlaup, á þessari mynd er hann sá hvítklæddi vinstra megin, sá hvítklæddi hægra megin er bróðir hans Sigurjón á Álafossi. Milli þeirra er afi minn Magnús Magnússon skipstjóri sem þarna er sigurvegari en varð síðar að lúta í lægra haldi fyrir Sigurjóni.

Á einhverjum starfsárum félagsins héldu þeir úti skrifstofu sem kölluð var „Leiðbeiningarskrifstofa Nafnlausa fjelagsins“ sem staðsett var í Hafnarstræti í Reykjavík. Félagið tók aðallega að sér að leiðbeina erlendum ferðamönnum sem komu til Íslands með skemmtiferðaskipum og þurftu leiðsögn. Félagið fékk mikið lof fyrir framtakið eftir því sem ég hef ég lesið í ýmsum heimildum frá þessum tíma. Félagið gaf líka út bækling eða smárit sem kallað var „Útilega” og er talið með fyrstu leiðbeiningarbæklingum sem gefnir hafa verið út hérlendis um útilegu.
Á starfsárum félagsins hafði safnast í sjóð sem ákveðið var að myndi renna til byggingar á sæluhúsi í Hvítárnesi þegar að félagið yrði lagt niður við stofnun Ferðafélags Íslands. Eitt síðasta verkefni félagsins var að fara í leiðangur inn í Hvítárnes til að velja staðsetningu undir sæluhúsið.“

Heimild:
-Litli Berþór, 1. tbl. 01.06.2021, Nafnlausa fjelagið, Anna Kr. Pétursdóttir, bls. 37-39.

Ferðafélag Íslands á Eyjafjallajökli 1931. Félagið var stofnað með formlegum hætti þann 27. nóvember 1927 í svokölluðum Kaupþingssal í húsakynnum Eimskipafélags Íslands.

Skrár

Reykjanesskaginn hefur eitthvað að bjóða fyrir alla

Í Morgunblaðinu 2006 er umfjöllun Svavars Knúts Kristinssonar um Reykjanesskaga undir fyrirsögninni „Reykjanesið hefur eitthvað að bjóða fyrir alla„. Þar segir að „Gönguhópurinn FERLIR hefur safnað gríðarlegu magni upplýsinga um minjar á Reykjanesi.

FERLIRsfélagar á göngu um Húshólmasvæðið. Fremstur fer Dagbjartur Einarsson, Grindvíkingur nr. 1 (þann daginn).

Gönguhópurinn FERLIR, sem upphaflega stóð fyrir Ferðahóp rannsóknardeildar lögreglunnar í Reykjavík, hefur nú síðan 1999 staðið fyrir fjölbreyttum og áhugaverðum ferðum um Reykjanesskagann. Hófst starfsemi félagsins á því að lögreglufólk áhugasamt um útivist og hreyfingu tók sig saman og ákvað að kynnast sínu nærtækasta umhverfi með heilbrigðri hreyfingu. Varð Reykjanesskaginn fyrir valinu, bæði vegna nálægðar og lítils áhuga og vitundar fólks almennt um það svæði. Síðan starfsemi FERLIR hófst hefur mikil þekking á gönguleiðum og kennileitum skapast og má hana nú finna á síðu félagsins, www.ferlir.is.

Viðbót við þekkingu
Ómar Smári Ármannsson, einn af stofnendum FERLIR, segir upplýsingarnar í raun góða viðbót við þá vitneskju sem áhugasamir einstaklingar um efnið höfðu lagt til. „Allt sem lýtur að minjum, hvort sem um er að ræða forn- eða náttúruminjar, hefur verið okkur hugleikið, hvort sem þeirra hefur verið getið í gögnum, gamalt fólk bent á, eða grafið hefur verið upp á annan hátt,“ segir Ómar.

Í Húshelli.

„Þessar minjar eru allar til og einhver hefur vitað af þeim, en þegar fólk deyr falla þær í gleymsku. Síðan rifjast þetta upp þegar þær eru skoðaðar.“
Ómar segir ekki alltaf nákvæmlega vitað hvað fundið er þegar hópurinn gengur fram á eitthvað sem bent hefur verið á. Því sé alltaf reynt að koma öllum upplýsingum á framfæri gegnum vefsíðuna. „Hún er orðin ágætt yfirlit yfir hvað er að finna á þessu svæði auk þess sem hægt er að vinna úr efninu,“ segir Ómar.

Selalda – Strákar; fjárskjól.

„Það er hægt að nýta það sem er til og áþreifanlegt til að átta sig betur á búsetusögunni, atvinnusögunni, þróuninni og þeim aðstæðum sem fólk hefur búið við, að varpa betra ljósi á söguna. Fólk skrifaði ekki um það sem var sjálfsagt á þeim tíma, en nú þykir fólki það sem þótti sjálfsagt þá sérstakt.“
Gönguferðir um Reykjanesskagann segir Ómar bjóða upp á gríðarlega fjölbreytta upplifun, sérstaklega hvað varðar tengsl sögu, menningar og náttúrulegra aðstæðna. „Þegar þú gengur um þetta svæði geturðu tengt minjarnar og nýtingu á landinu við þær aðstæður sem fólk þurfti að takast á við á mismunandi tímum. Reykjanesskaginn er, ef vel er að gáð, nokkuð ljóslifandi fyrir augum manna, ef þeir hafa þau opin,“ segir Ómar og tekur undir þá spurningu blaðamanns hvort göngurnar gagnist ekki rannsóknarlögreglumönnum afar vel.

Ómar og Sigurður Eiríksson frá Norðurkoti við Dauðsmannsvörðu í Miðnesheiði.

„Þetta skerpir óneitanlega athyglisgáfuna og hjálpar mönnum að setja hlutina í samhengi við aðrar aðstæður en menn eiga við dags daglega. Það getur gagnast öllum, óháð starfi þeirra.“

Sækja þekkingu í eldri borgara

„Við höfum haft þann hátt á hjá okkur að við erum með fastar ferðir,“ segir Ómar. Hverjum sem er er leyft að koma með og taka þátt og hefur hópurinn leitað til fólks með þekkingu á ákveðnum svæðum, sem hefur leiðsagt honum.
„Gamla fólkið veit ýmislegt og oft hefur enginn spurt um þessa hluti í háa herrans tíð. Fyrst þegar við komum er það dálítið á varðbergi og veit ekki alveg hvað það á að segja, en síðan fer það að opnast og það rifjast upp fyrir því ýmislegt frá fyrri tíð og það deilir miklu með okkur.“

Óli Gamalíasson frá Stað sýnir FERLIRsfélögum fornan brunn.

Þó ferðir FERLIR hafi orðið þekktari og hróður hópsins breiðst út hefur engu að síður verið reynt að halda fjöldanum í lágmarki, en Ómar segir ekki mega vera nema ákveðinn fjölda því annars verði tafir. „Hins vegar höfum við farið inn í aðra hópa og tekið að okkur leiðsögn og farið með hópana af sérstökum tilefnum án endurgjalds,“ segir Ómar. „Þetta er líka spurning um að gefa sér tíma til að pæla og þá er gott að hópurinn sé þannig samsettur að hann hafi áhuga á því tiltekna viðfangsefni sem verið er að skoða þá stundina. Sumir hafa áhuga á þjóðlegu hlutunum, aðrir á hellum, enn aðrir hafa áhuga á ströndinni og sjávarbúskapnum. Þá hafa sumir áhuga á seljunum eða jafnvel jarðfræðinni og jarðlögunum.

Refagildra við Hraun. Gildran sú er með fjórum inngöngum, sem þykir mjög sjaldgæft. Refagildran, sem er ein af u.þ.b. 100 slíkum sem hefur aldrei verið fornleifaskráð. Sigurður Gíslason, bóndi á Hrauni, er hér ásamt Sesselju Guðmundsdóttur og öðrum FERLIRsfélögum við refagildruna ofan Hrauns-Leynis.

„Reykjanesið hefur eitthvað að bjóða fyrir alla þá er hafa áhuga á hreyfingu og útivist, hvort sem er að ræða náttúru eða minjar“, sagði Ómar að lokum.

Heimild:
-Morgunblaðið, 206. tbl. 03.08.2005, Reykjanesið hefur eitthvað að bjóða fyrir alla, bls. 16.

Í hellinum FERLIR í Brennisteinsfjöllum. Félagar í gönguhópnum fundu hann og skírðu að sjálfsögðu í höfuðið á félagsskapnum – líkt og a.m.k. sumir hellaleitarmenn hafa gert í gegnum tíðina.

Jarðhræringar á Reykjanesskaga fyrr eða síðar – Páll Einarsson

Tíminn græðir sárin

Hafnarfjörður – framtíð Drafnarsvæðisins

Hafnarfjörður – Húsin á Brúarhraunskletti

Íslandsvitinn á Sandskeiði

Keflavík vorra daga – Gylfi Guðmundsson

Bara grjót? – Gísli Sigurðsson

Íslandsferð Williams Lewis Telbin 1884

Nafnlausa fjelagið – undanfari Ferðafélags Íslands

Reykjanesskaginn hefur eitthvað að bjóða fyrir alla

Um okkur

Síður

Viltu styrkja þessa síðu?