Skrár – Síða 5

Að reisa nýja höfuðborg – Eiríkur A. Guðjónsson

Í Þjóðviljanum árið 1973 skrifaði Eiríkur A. Guðjónsson grein um eldgosavár undir fyrirsögninni „Hverjum klukkan glymur / Að reisa nýja höfuðborg„:

„Helgafell logar”, hljómaði í eyrum Jökuls Jakobssonar hina örlagaríku nótt, við símhringingu frá Vestmannaeyjum. En Jökull tók það ekki alvarlega. Hugði hann helzt, að hringjandinn væri nokkuð við skál, og ráðlagði honum að leggja sig aftur á eyrað. Opnaðu útvarpið, ef þú trúir mér ekki”, var svarað, sem hann gerði, og komst að raun um, að hér var ekkert gamanmál á ferðinni. Svo fjarri var sú hætta hugum manna, að Vestmannaeyjar tækju til að loga, þrátt fyrir áminningu Surtseyjar; Helgafellsgos, Surtseyjargos, Heklugos, Kötlugos — eldgos hér og eldgos þar. —

Fjölmennustu byggðarlög á eldkviku
Ekki getur hjá því farið að það veki menn til nokkurrar umhugsunar um þá staðreynd, að fjölmennustu byggðarlög lands okkar eru grundvölluð á brunninni eldkviku.
Svo ógæfulega hefur tekist til um stærstu byggðarkjarna þessa lands. En stór landsvæði tæmast af fólki, þar sem goshætta er ekki, að dómi jarðfræðinga. Sökumst ei um orðinn hlut, en spyrnum nú fótum við þeirri þróun.
Ef Reykjanesskagi tekur að loga, hvað þá? Eru ekki jarðfræðilegar líkur til að það muni einhvern tíma gerast, svo sem um önnur jarðeldasvæði? Að það gæti gerzt á morgun, og einnig að það gæti dregist í þúsund ár?
Í sjónvarpsþætti þ. 28. jan. s.l. varpaði stjórnandinn fram þeirri spurningu, hvort hamfarirnar í Eyjum væru ekki alvarleg lexía búendum Reykjanessvæðisins, vegna þeirrar staðreyndar að þeir byggja eldgosasvæði.

Vestmannaeyjagosið 1973.

Annar svarandi þáttarins, ég hygg þingmaður Eyjamanna, gerði lítið úr þessu. Kvað hann slysahættu alls staðar og nefndi sjóslys til. Þetta er gáleysislega mælt. Hætta er samfara sjósókn, þrátt fyrir stærri og fullkomnari skip og bættan tækniútbúnað. Svo mun jafnan verða, en sjór mun verða sóttur á meðan þetta land er byggt, — lífsafkoma þjóðarinnar er á því grundvölluð. En enga nauðsyn ber til að þjappa þjóðinni saman á helztu eldhættusvæðin. Þetta sýnir hversu fjarstætt það er að bera þetta saman.
Oft er um það rætt, að samþjöppun þjóðarinnar á einn stað sé óæskileg, m.a. með tilliti til nýtingar landsgæða og einnig vegna sambýlislegra annmarka, svo sem misferlis o.fl. stórborgareinkenna. Um þetta hafa flestir verið sammála, einnig stjórnarvöld sérhvers tíma.

Álverið við Straumsvík.

Talað hefur verið um jafnvægi í byggð landsins, en lítið hefur verið gert til að stuðla að því. Segja má miklu fremur hið gagnstæða. Öll stóriðjufyrirtæki hafa verið reist á Stór-Reykjavíkursvæðinu, svo sem áburðar- og álverksmiðja, einnig helztu þjónustu- og stjórnskipunarstofnanir; útvarp, sjónvarp, söfn og önnur menningarverðmæti eru geymd þar, stórmenntastofnanir eru þar flestar o.fl. o.fl. öllu sem stjórnar æðaslætti þjóðlífsins er þjappað þar saman, — allt sem dregur til sín fjármagnið og vinnuaflið og blóðtæmir hin fjarlægari byggðarlög.

Að byggja nýja höfuðborg

Reykjavík – áramót.

Auk þeirra annmarka, sem hér að framan hafa verið nefndir sem afleiðing þess að þjappa þjóðinni saman í stórborgarkjarna, — með landauðnarafleiðingum í ýmsum öðrum landshlutum, — bætist nú við ógnvekjandi staðreynd, þar sem eldhættan er.
Hér ber að stinga við fótum, snúa þessari þróun við. Það verkefni er risavaxið, og að mörgu þarf að hyggja, en látum það eigi aftra oss. Að því ber að stefna að draga úr fólksstraumnum til Stór-Reykjavíkur og nágrennis, stöðva hann og snúa honum við, er stundir líða. Sama ætti og að gilda um önnur eldgosasvæði landsins, þegar fólksfjöldi þar hefur náð því hámarki, sem að beztu manna yfirsýn geti talizt hámark þess, er bjarga mætti í skyndingu, ef eldgosa-náttúruhamfarir yrðu þar, og þjóðfélaginu væri viðráðanlegt fjárhagslega séð, miðað við að engu yrði unnt að bjarga þar af eigum manna eða öðrum verðmætum. Við slíkt mat yrði að gera ráð fyrir því versta.
Hið góða sakar ekki. Hið fjarlæga markmið ætti svo að verða það að flytja höfuðborg landsins brott frá eldhættusvæðinu og á öruggari undirstöðu, ásamt stjórnarsetri og alþingi, hámenntastofnunum, söfnum og öðrum þeim menningarverðmætum, sem óbætanleg; væru, ef illa tækist til.
Þetta kann að sýnast fjarstæðukennt, fljótt á litið, en er þó rökrétt ályktan samkvæmt eðli málsins. Það sýnist ekki hyggilegt að grundvalla tilveru meirihluta þjóðarinnar á eldfjalli, þjappa henni saman á storkinni bergkviku, sem hvenær sem er kann að breytast í vellandi víti, samfara slíkum hamförum, að það sem nú hefur gerst í Vestmannaeyjum væri barnaleikur til samanburðar.

Alþingishúsið í Reykjavík.

Þar sem stjórnarsetur þjóðar er, ásamt stjórnarstofnunum helstu þátta þjóðlífsins, söfnum og öðrum menningarverðmætum, þar myndast jafnan þéttbýliskjarni, — stórborg — á þeirrar þjóðar mælikvarða. Staðarval þess ber því að vanda mjög, og umfram allt ekki velja stað þar sem eldkvikan ólgar undir, albúin að brjótast út og eyða öllu kviku á yfirborði jarðar.
Risavaxinn þéttbýliskjarnaflutningur, slíkur sem færsla höfuðborgarinnar væri á íslenskan mælikvarða, hlyti að taka langan tíma, máske ævi einnar kynslóðar eða meira. En að því ber að stefna, í von um að Surtur Reykjanessvæðisins sitji á sér enn um sinn, máski í nokkur hundruð ár.

Surtseyjargosið 1963.

Beina þarf fjármagninu út um land. Hér ber að hugsa eigi í árum, en öldum, — stefna markvisst að því, að draga úr og stöðva fólksflutninginn til þessa svæðis, og síðan snúa honum við og beina honum til öruggari staða, úti á landsbyggðinni.
Telja má víst, að einhvern tíma komi að því, að Surtur þessa landssvæðis taki að bylta sér. Og þá kynni svo að fara, að þeir staðir, þar sem þéttbýliskjarnar eru nú, breyttust í logandi eimyrju. Þá mun það fólk, sem þá byggir höfuðborg Íslands og á öruggari stað fyrir slíkum hamförum, renna hlýjum huga til þeirrar kynslóðar, sem var svo gæfusöm að stuðla að því, að samþjöppun byggðarinnar væri beint frá hættustöðvunum. En til hverra ráða skal grípa, er draga megi úr fólksflutningunum til Reykjanessvæðisins, stöðva þá og snúa þeim við, þá stundir líða?
Til þess má beita ýmsum stjórnarfarslegum ráðstöfunum. Þar má nefna til; bætta heilbrigðisþjónustu í hinum dreifðu byggðum, greiðari samgöngur þar, uppbygging stóriðju og annarra iðnaðarfyrirtækja, hærri styrki og lán til íbúðarbygginga og annarra framkvæmda en á eldgosahættusvæðunum o.fl. o.fl. Beina sem sé fjármagninu út um land, einkum til hinna afskekktari byggða, eftir því sem hagkvæmt þætti og líklegt til árangurs, að færustu manna yfirsýn. Stuðla þannig að hinu marglofaða jafnvægi í byggð landsins, jafnframt því, að fá sem flesta til að fjarlægja sig frá skotskífum eldgíganna. Slíkar og þvílíkar ráðstafanir myndu bera árangur því að fólkið leitar þangað, sem fjármagnið og fyrirgreiðslan er.

Vetrarblóm – fyrstu ummerki vorsins.

Jafnframt bæri að huga vandlega að því, hvar framtíðar höfuðborg landsins skuli standa. Þar má ekki rasa um ráð fram. Mistökin frá staðsetningu hennar nú mega ekki endurtaka sig. Það verður að gera í samræmi við vandlegar athuganir og niðurstöður jarðfræðinga og annarra vísindamanna á því, hver sé þar beztur kostur þegar slík niðurstaða er fengin, má fara að huga að því að undirbúa byggingu borgar þar og flytja síðan þangað smám saman söfn og önnur menningarverðmæti, og síðar alþingi, stjórnarsetur og stofnanir, eftir því sem ástæður leyfa.

Það ber að vanda, sem lengi skal standa

Fagradalsfjall – eldgos í Geldingadölum 2022.

Að þessu þarf að huga, að þessu þarf að stefna, og að þessu verður stefnt, jafnvel þó núverandi kynslóð beri ekki gæfu til slíks stórhugar og vitsmunalegra viðbragða, sem ég vona þó, og einnig að núverandi stjórnvöld ríði þar á vaðið með undirbúnings-athuganir. Þar þarf að mörgu að hyggja, og það ber að vanda, sem lengi skal standa. Að þessu þarf því að stefna án undandráttar, því að enginn veit hvenær eldgígar Reykjanesskagans kunna að opna flóðgáttir sínar. Þar verður engum bjöllum hringt til viðvörunar. Reynslan frá Vestmannaeyjum ætti að vera oss þar til áminningar.
Óhyggilegt er að skella skollaeyrum við þeim aðvörunum sem eldblysin frá Surtsey og systur hennar í Eyjum ættu að vera okkur. Það er undirstrikun þess, að það geti ekki talist skynsamlegt, að byggja höfuðborg þjóðarinnar á jarðeldasvæði, þjappa fólkinu þar saman ásamt helztu stofnunum og menningarverðmætum, velja þjóðinni að bólsetri þann stað, er hvenær sem væri gæti tekið til að bylta sér og umhverfast með ægilegri afleiðingum en orð fá lýst.

Reykjanesskagi – hraunflæðispá VÍ vegna eldgosa framtíðarinnar.

Sá tími kemur því, að farið verður að huga að þessum málum. Því fyrr því betra. Því minni líkur til að Surti takist í einu reiðikasti að eyðileggja æðarslátthins íslenzka þjóðlífs, menningu þess og verðmæti.
Grein þessi er skrifuð í nokkrum skyndingi og af vanefnum hvað afstöðu varðar. Sumt af því sem hér er sagt, þyrfti því sennilega að taka til nánari endurskoðunar. En megininntak þanka er: Atburðirnir í Vestmannaeyjum vekja mann til umhugsunar um, hvar þjóðin væri á vegi stödd ef hliðstæðir atburðir ættu sér stað í nágrenni Reykjavíkur og annarra byggðakjarna á Reykjanesskaganum.

Reykjanesskaginn eitt eldfjallasvæði

Eldgos í Fagradalsfjalli 2023.

Í Vestmannaeyjum þurfti að flytja burtu í miklum skyndingi fimm þúsundir manna, eða um 2,5% þjóðarinnar, skapa þeim aðsetur annars staðar og bæta þeim atvinnu- og eignatjón. En þjóð lifir það af, þótt 2-3% hennar þurfi skyndilega og án fyrirvara að yfirgefa heimili sín, og glati eignum sínum vegna náttúruhamfara og einnig, þótt allar aðrar eignir og verðmæti þessa bæjarfélags, sem það byggði, færi um leið forgörðum. Annað mál væri, ef allir byggjendur Reykjanesskagans, 60% þjóðarinnar eða meira, yrðu fyrir því áfalli. Og ef um leið eyddust í þeim Surtarloga öll helstu efnahagsleg og menningarleg verðmæti hennar, ásamt þeim stöðum, þar sem allir stjórnarfarslegir þræðir samfélagsins eiga rætur sínar. Þá myndi það lítt stoða þótt Almannavarnaráð væri óhult í byrgi sínu (undir hraunhellunni), sem sagt er svo rammgert, að standast eigi kjarnorkuárás. (Það hefur sem sé verið reiknað með því við byggingu þess! Hvers vegna? — Því mættu fylgjendur þátttöku Íslands i hernaðarbandalagi gjarnan velta fyrir sér).

Eldgos á Sundhnúkagígaröðinni ofan Grindavíkur 16. júlí 2025.

Vafasamt er, að nokkurt mannlegt samfélag myndi lifa slíkt áfall af, og þó svo það tórði, er hætt við að aldir myndu líða, áður en það hefði náð sér eftir slíkt áfall.
En eru slíkar og þvílíkar hamfarir hugsanlegar? Er ekki hér verið að mála fjandann á vegginn, að óþörfu? Vonandi er að svo sé. Ég er ekki jarðfræðingur, en mér skilst að Reykjanesskaginn sé eitt eldfjallasvæði og er þá ekki hugsanlegt, að hann tæki skyndilega allur til að lyfta sér?
Þegar ógæfan dynur yfir, svo sem núna yfir íbúa Vestmannaeyja, er þessi litla þjóð, sem ein fjölskylda. Allir Íslendingar standa með þeim. Þjóðin öll mun axla með þeim byrðar þeirra.

Eldgos ofan Grindavíkur 2024.

Það er siðferðisleg skylda sérhvers byggjenda lands okkar, að taka þar á sig sinn hlut, og enginn mun undan því skorast. Vonum hið bezta en verum viðbúin því versta.
En það er einnig frelsisréttur hvers einstaklings, að benda hlutaðeigandi á, ef honum sýnist vá fyrir dyrum, — og það er raunar skylda hans að gera það, jafnvel þótt gera megi ráð fyrir, að þeir, sem þar á verði standa, hafi þegar gert sér hættuna ljósa, sakar ei að árétta það.
Í þeim anda eru þessar línur ritaðar. Ég tel víst, að stjórnendur þjóðarinnar og aðrir þeir sem um þessi mál fjalla hafi gert sér þessa hluti ljósa, og hafi á prjónunum undirbúningsathuganir í samræmi við það.

Eldgos ofan Grindavíkur 2024.

Í því felast t.d. athuganir á, hvað gera skuli til að tryggja líf, öryggi og eignir þjóðarinnar, — tryggja stjórnskipan hennar og menningu, — skapa henni öryggi, ef hið versta kynni að ske og vera við því búinn að þurfa að flytja 50% þjóðarinnar í miklum skyndingi á brott frá heimilum sínum, tæma sjúkrahús og aðrar stofnanir, bjarga eignum búenda og menningarverðmætum. En þess verður að vænta, að stjórnendur og Almannavarnaráð séu vakandi fyrir slíkum risaverkefnum. Drunurnar frá Surtsey voru viðvörunarbásúnur til Vestmannaeyinga. Nú kveður það sama við í Surtshelli þar. — Hverjum glymur klukka sú?

Við vonum og biðjum öll, að eigi dragi til meiri ótíðinda en þegar eru orðin. Vonum hið bezta, en verum við því versta búin. Hið góða sakar ekki.“ – Ísafirði, 2/2. 1973, Eiríkur A. Guðjónsson.

Heimild:
-Þjóðviljinn, 38. tbl. 14.02.1973, Hverjum klukkan glymur / Að reisa nýja höfuðborg – Eiríkur A. Guðjónsson, bls. 12 og 15.

Grindavík – eldgos 1. apríl 2025.

Skrár

Fjallið eina – hraunin umleikis

Fjallið eina er móbergshnjúkur (223 m.y.s.) skammt vestan við Krýsuvíkurveg, norður af Sveifluhálsi fyrir sunnan eða suðvestan Óbrinnishólabruna, neðan við gígsvæði Hrútagjárdyngju. Efst á kolli þess er grágrýtishraunsstapi, ágætt dæmi þess að fjallið hafi orðið til undir jökli síðasta jökulsskeiðs en gosið náð upp úr ísbreiðunni og kollurinn þá myndast.

Stórhöfðastígur – Fjallsgjármisgengið.

Stórhöfðastígur liggur frá Ási um Hádegisskarð og Dalinn (Ásflatir), sniðhallt yfir Bleiksteinsháls, út á Selhraunið að Stórhöfða, upp með honum að vestanverðu uns hann beygir yfir Hellnahraunið yngra og Brunann í átt að Snókalöndum. Þar fer hann yfir Krýsuvíkurveginn og síðan suður hraunið upp að Fjallgjá, fylgir misgengisgjánni að Fjallinu eina, upp með því að austanverðu að austurjaðri Hrútagjárdyngju og með upprisuvegg hennar að Undirhlíðaleið.
Hrútagjárdyngjuhraun (um 5000 ára) umlykur Fjallið eina. Umleikis það til vesturs, norðurs og austurs eru yngri hraun. Fjallgjá er austari hluti landsigsmisgengis milli hennar og Sauðabrekkugjár.

Vestari snið þetta má sjá í gegnum Smyrlabúð, yfir mót Selgjár og Búrfellsgjár og um Hjallamisgengið í Heiðmörk. Austari sniðið liggur um Fjallsgjá, Helgadal, miðja Búrfellsgjá og Löngubrekkur. Ásýndin er ekki ólík því sem sjá má á Þingvöllum eða milli Hrafnagjár og Aragjánna í Vogaheiðinni.

Fjalið eina – jarfræðikort.

Gígarnir ofan og vestan við Sauðabrekkugjá, en svo nefnist stórbrotin misgengissprunga með áberandi hamraveggjum sem eru lægri að austanverðu. Í lýsingu segir m.a.: „Sauðabrekkugígarnir urðu til við gos allnokkru eftir að Hrútagjárdyngjuhraunið rann. Hrauntungustígurinn liggur því sem næst yfir miðja gígaröðina“. Taka ber þessu með hæfilegum fyrirvara. Augljóst má telja að hraunið hafi runnið eftir Hrútargjárdyngjuhraunsgosið, enda um sprungureinagos að ræða. Þá hefur gosið verið bæði stutt og svolítið sætt, án þess þó að nokkur lifandi maður ætti þess kost að verja það augum fyrir u.þ.b. 1.600 árum. Hluti þess rann til stutt til norðurs og annar til austurs. Það náði að fylla gjá, sem þar er a.m.k. að hluta, en þó ekki alveg.

Fjallið eina – hraunmyndun norðan þess.

Kapelluhraun (syðsti hluti þess nefnt Nýibruni) er hluti af hraununum sem runnu á tímabilinu frá árið 1151 til um 1180 í Krýsuvíkureldum. Kapelluhraun er úfið apalhraun og rann úr gossprungu sem var alls um 25 km löng. Sunnan á skaganum rann þá einnig Ögmundarhraun í sjó fram. Kapelluhraun rann aðallega frá gígum við Vatnsskarð sem nú heyra sögunni til vegna gjallvinnslu. Í sama gosi rann hraun frá röð minni gíga sem liggur meðfram Undirhlíðum og norður um Gvendarselshæð, auk annarra smærri nálægra jaðarsettra hrauna líkt og sjá má austan og norðan við Fjallið eina. Dæmi um eina slíka staka „smáhraunslettuna“ norðan Fjallsins eina. Þótt hraunssvæðið sé ekki umfangsmikið er það tilkomumikið og sérstaklega áhugavert til nánari skoðunar.

Fjallið eina (Grétar Ó. Fells):

Leita ég afdreps um sléttunnar slóð.
Slétturnar engu leyna.
Ég þarf að fela mig fyrir þjóð,
finna mig sjálfan og yrkja ljóð,
minnast við mold og steina.

Þess vegna kýs ég að flýja á þinn fund
Fjallið mitt góða eina,
láta þig geyma mig, stytta mér stund
stirðnuðu vængjunum lyfta’ yfir grund,
gróðurreit mannlegra meina.

Fjallið eina 2022.

Skrár

Kirkjuból á Miðnesi – Jónas Guðlaugsson

Í Faxa árið 1970 fjallar Jónas Guðlaugsson um „Kirkjuból á Miðnesi„:

Faxi – forsíða 1970.

„Vestur á tábergi Rosmhvalanes er grösug strönd allt frá Garðskaga að Höfnum, en þaðan hefur landnám Steinunnar náð. Þar standa við sjávarströndina röð fornra höfuðbóla og stórgarða: Kirkjuból, Sandgerði, Býarsker, Hvalsnes og Stafnes. Kirkjuból verður hér tekið til bæna, ef svo mætti að orði komast. Engin vissa er fvrir því, að Steinunn eða ættmenn hennar hafi setið Kirkjuból, þótt það væri í landnámi hennar.
Verður hér að nokkru reynt að rekja eignaheimild á jörðinni Kirkjubóli á Miðnesi og ábúendur þar, þótt slíkur fróðleikur sé oft strembinn og gloppóttur, vegna heimildaskorts, en því aðeins er hægt að gera sér grein fyrir stöðu höfuðbólsins í sögu landsins í gegnum aldirnar, að sá fróðleikur sé eitthvað nýttur.
Hafur-Björn Molda-Gnúpsson úr Grindavík býr líklega á Hafurhjarnarstöðum á 10. öld, nágrannabæ Kirkjubóls, þar hafa fundizt merkar fornminjar frá þeim tíma, sem eru á Þjóðminjasafninu.

Hafurbjarnarstaðir – loftmynd 1954.

Vel gæti Kirkjuból hafa verið í eigu þeirrar ættar, sem af Molda-Gnúpi var komin, þótt ekkert verði um það fullyrt. Kirkjubóls á Miðnesi er fyrst getið í kirknatali Páls hiskups Jónssonar um 1200, eins og fiölda margra annarra höfuðbóla. Ekkert er vitað um ábúendur á Kirkjubóli fyrstu aldirnar. Sumir fræðimenn telja stöðu Kirkjubóls í fyrrnefndu kirknatali óvissa og því hafi verið bætt inn í skrána síðar. En ef rétt er talið, var kirkja og prestsskyld um 1200. Þar var með vissu kirkja á 14. öld. Til eru þrír máldagar kirkjunnar fyrir siðaskipti.

Kirkjuból – Gamla-Ból, elsta bæjarstæðið. Ekki er vitað nákvæmlega hvað Kirkjuból í Sandgerði er gamalt. Í dag kallast það Gamlaból en talið er að staðurinn hafi verið í notkun allt frá landnámsöld.

Kirkjubólskirkja er líkast til elzta kirkja á Miðnesi og kemur að því síðar. Haukur Erlendsson var og einn ágætastur fræðimaður síns tíma, ritaði eða lét skrifa Hauksbók, sem í er margskonar forn fróðleikur og sögur og við hann er kennd og þar á meðal einnig landnámugerð, sem hann hefur safnað til. Hauksnautur er nefndur eftir honum og var það lögbók, sbr. úttekt í Skálholti frá miðri 16. öld. Hér mun ekki verða meir sagt frá fræðastörfum hins merka lögmanns, þau hafa ef til vill verið unnin á Kirkjubóli. Salgerður var talin dóttir Svarthöfða Ólasonar.
Systir Salgerðar mun hafa verið Ingibjörg kona Péturs lögmanns Halldórssonar. Hiklaust má fullyrða, að Salgerður hafi erft Kirkjuból allt eða hluta þess. Hún átti Björn sýslumann á Hvalsnesi Ólafsson (d. 1383), er þeirra hjóna getið í sambandi við máldaga Hvalsneskirkju frá 1370, þar stendur eftirfarandi: „… að kirkjan á fjórðung í heimalandi sem Björn bóndi Ólafsson og Salgerður kona hans gáfu kirkjunni til uppeldis og að standa skyldi fyrir presti og jörð á norðurnesinu, og 12 kýr. Salgerðar er getið í máldaga Keldnakirkju á Rangárvöllum.

Kirkjuból – Gamla-Ból; loftmynd 1954.

Fróðlegt er að athuga það að Salgerðarnafn kemur fyrir í alkunnri þjóðsögu um Hall á Haugsendum á Miðnesi. Synir Salgerðar og Björns voru: Svarthöfði, líklega á Hvalsnesi og Ólafur bóndi á Kirkjubóli 1388—1403, hefir hann líklega dáið í plágunni miklu, hann hefir erft höfuðbólið eftir foreldra sína. Ólafs er getið í máldaga Kirkjubólskirkju frá 1397, hann gaf 5 hundruð kirkjunni, og Salgerður, kona hans, messuklæði að öllu.

Hér er þá komið að öðrum stærsta atburði, varðandi höfuðbólið. Sagan segir, að Magnús kæmeistari (bryti) í Skálholti, hafði lent saman við Ívar Hólm hirðstjóra. Magnús var sveinn Jóns biskups Gerrekssonar, sem var áður erkibiskup í Uppsölum og rekinn þaðan af Svíum.

Kirkjuból – „Niður við sjó er, eins og fyrr segir, Gamla-Ból, þar sem Kirkjuból stóð fyrr. Mælt
er, að bærinn hafi verið fluttur frá sjó undan sandfoki“, segir í örnefnalýsingu fyrir Kirkjuból.

Jón var gerður þar biskup af vini sínum Eiríki konungi af Pommern, sem síðar gerði hann biskup í Skálholti, eftir að hann var rekinn frá Uppsölum. Magnús var af sumum talinn launsonur Jóns biskups. Sagt er að þeim Magnúsi og Junkkæra Ívari Hólm hafi orðið það til missættis að Magnús bað sér til handa Margréti Vigfúsdóttur, systur Ívars, sem var einn ættstærsti og auðugasti kvenkostur á Íslandi og komin af norsk-íslenzkum aðalsættum. En Magnús fengið hryggbrot og kennt það Ívari. Fór þá Magnús með sveina sína að Kirkjubóli og settist um bæinn og var sagt, að Margrét hafi verið þar stödd, er Magnús kom þar með óaldarmenn sína. Var eldur lagður í hús á Kirkjubóli og Ívar þar skotinn til bana.
Margrét á að hafa borað sig út með skærum úr ónshúsi (ofnstofu) á staðnum og komist á brott óséð með reyknum og fengið sér hest góðan og riðið allt norður til Eyjafjarðar til Þorvarðs ríka Loftssonar á Möðruvöllum, sem síðar varð eiginmaður hennar og látið svo ummælt, að engum manni mundi hún giftast, nema þeim, sem hefndi harma hennar.

Kirkjubólashverfið á Miðnesi – loftmynd.

Hver svo sem er sannleikur í sögu um flótta og reið Margrétar norður, var það staðreynd, að Ívar hirðstjóri var skotinn til bana af útlendri ræmngjasveit, sveinum biskupsins í Skálholti. Langt var heldur ekki að bíða hefnda og að höfðingjar byggju sig til aðfarar að biskupi og sveinum hans. Voru það Þorvarður ríki, áðurnefndur, og Teitur ríki í Bjarnarnesi.
Sagt er að þeir báðir hefðu orðið fyrir barðinu á sveinum fyrrverandi erkibiskups og verið í haldi þeirra í Skálholti, og þegar þeir voru búnir að taka af lífi hirðstjóra landsins, var mælirinn fullur og valdsmönnum bar skylda til að uppræta slíkan óaldarflokk, sem biskupssveinar voru, en hans náð, biskupinn af Skálholti og fyrrverandi erkibiskup, hélt hlífiskildi yfir þeim og höfðingjar töldu biskup meðsekan sveinum sínum í skálkabrögðum þeirra.

Kirkjuból – grafstæði Gamla-Bóls efst. Sjórinn hefur smám saman verið að grafa sig inn í kirkjugarðinn.

Þeir Þorvarður og Teitur drógu saman flokk röskra manna um miðsumar 1433 og komu í Skálholt um Þorláksmessuskeið, eða nánar frá sagt, aðfaradag messu hins helga biskups, en sjálfan messudaginn var þar hátíð mikil og fjölmenni á staðnum og var venja að bera Þorláksskrin um staðinn í mikilli prósessíu. Vegna fjölmennis duldist flokkur þeirra Þorvarðs og Teits.
Uggði biskup og sveinar hans ekki að sér. Menn Þorvarðs og Teits brutu upp dómkirkjuna sem hafði verið læst þegar biskup varð var við ófrið. Var Jón biskup tekinn fyrir altari alskrýddur, settur í poka og síðan drekkt í Brúará. Biskupssveinana drápu þeir hvar sem til náðist.

Tóftir Kirkjubóls eftir að það var flutt ofar í landið.

Hafa íslenzkir höfðingjar ekki verið athafnameiri aðrar stundir. Má segja, að í kringum Kirkjubólsbrennu 1433 séu stórsögulegir atburðir Íslandssögunnar, og ekki að öllu ljóst, hvert var helzta tilefni þeirra, þótt Margrét sé nefnd, sem aðalsöguhetja. En eitt er víst, að hún og Þorvarður fyrrnefndur, gengu í það heilaga um haustið 1436 í Brautarholti á Kjalarnesi.
Svo aftur sé snúið að atburðunum í kringum Jón Gerreksson, en Þorvarður átti stóran þátt í drápi hans, skal hér bent á bréf Sixtusar páfa IV gert 13. apr. 1474 í Rómaborg þar sem páfi samkvæmt persónulegri beiðni Kristjáns I Danakonungs, leyfir biskupi Sveini Péturssyni að leysa þá menn sem fyrrum réðu Jóni Skálholtsbiskupi bana, þó svo að þeir auk vanalegra aflausnar skilmála láti reisa steinkapellu við dómkirkjuna, þar sem jafnan sé lesnar tíðir fyrir sál Jóns biskups.

Skálholt – Kålund 1874.

Ekki er kunnugt að sú kapella hafi nokkurn tíma verið reist. Kirkjuból mun hafa verið í eigu bróðursona Margrétar, Bjarna á Meðalfelli og Guðmundar á Hofi á Kjalarnesi, en það er komið í eigu konungs á 16. öld, eða fyrir 1548 og sjá má á bréfum frá 15. öld, að talið var að Guðmundur ríki hefði haldið eignum fyrir Þorgerði stjúpu sinni, þar á meðal Kirkjubóli, en telja má líklegt, að þeir Ívarssynir hafi þó átt höfuðbólið.
Hér skal næst geta annars stærsta atburðar í sögu Kirkjubóls. Jón Keneksson hét bóndi á Kirkjubóli um miðja 16. öld, ef til vill sonur Keneks prests Jónssonar, sem vitað er að var uppi á þessum tímum. Keneksnafnið bendir til Gottskálksættar, biskups á Hólum. Jón þessi á Kirkjubóli hefir sjálfsagt verið virðingarmaður þeirra tíma.

Skálholt – Íragerði.

Atburðir þeir, sem gerðust á staðnum árið 1551 og sögufrægir eru, dráp Kristjáns skrifara og fylgdarmanna, í hefnd fyrir réttarmorð á Jóni biskupi Arasyni og sonum hans í Skálholti árið áður, renna stoðum undir að Jón hafi verið norðlenzkur og Gottskálksættar. Kristján skrifari reið á Suðurnes á þorra árið 1551 og skikkaði niður skipum og mönnum, en þar voru flestar jarðir Viðeyjarklausturs, sem kóngur hafði kastað eign sinni á. Kristján kom við á Görðum á Álftanesi og virðist hann hafa óttast hefnd Norðlinga, en vermenn þaðan voru um öll Suðurnes. Kristján reið suður á Kirkjuból á Miðnesi með mönnum sínum.

Kirkjuból á Miðnesi – tóftir.

Þangað kom hefndarlið Norðlinga með hettum og hökustöllum og var talið, að fyrir liði væri ráðsmaður Þórunnar á Grund, dóttur Jóns biskups. Þeir báðu Jón bónda leyfis að rjúfa bæinn. Hann sagði að þeir mættu brjóta, ef þeir bættu aftur og er sagt, að fyrir það væri hann síðar aftekinn, að hann bannaði þeim ekki. Síðan hefja Norðlendingar aðgöngu og drápu 7 eða 9 menn að sögn. Kristján komst út lifandi, utan höggvinn nokkuð, því hann var í treyju (brynju), sem járn bitu ekki á. Þá kom maður átján vetra, stór og sterkur, sveinn Þórunnar á Grund og hafði lensu í hendi og sagði hann: „Eg skal skjótt finna á lagið,“ og lagði hann fyrir neðan treyjuna og upp á smáþarmana á Kristjáni svo hann rak upp hljóð og lýsti svein Þórunnar banamann sinn.

Kapellan – Örnefnið Kapelluhraun er gamalt og hafði lengi verið bent á upphlaðna grjóthrúgu í því sem kapelluna áður en fyrst var grafið í hana árið 1950. Kapellunni fylgdu sagnir um að við hana væru grafnir einn eða fleiri danskir menn sem hefðu verið drepnir af Íslendingum og setja margar þeirra það í samaband við siðbreytinguna á 16. öld. Fornleifarannsókn árin 1950 og 1954 var gerður uppgröftur í grjóthrúgunni og kom í ljós að þar hefði verið hús. Eitthvað hafði áður verið verið grafið í tóftina og m.a. mikið tekið úr austurveggnum. Tóftin reyndist vera 2,40 x 2,20 metrar að innanmáli, og veggirnir stóðu upp í 1,80 metra þar sem þeir voru hæstir. Í veggjum og gólfi voru flatar hraunhellur teknar úr næsta nágrenni kapellunnar.

Norðlingar fóru víðar um nes og drápu þar fleiri eftirlegumenn og tóku allt það er þeir áttu og hefur þá verið agasamt um byggðir þar. Heimildarmaður hér að drápi Kristjáns, er Jón Espólín sagnaritari, og hef ég að mestu látið orðalag hans haldast.
Jón karlinn Keneksson bóndi á Kirkjubóli og Hallur ráðsmaður hans í Sandhólakoti, áttu ekki langa lífdaga. Þeir voru báðir teknir um sumarið eftir og áttu að flytjast til þings. En þeir voru þverbrotnir og bágir viðureignar og fluttir að Straumi í Hraunum og báðir hálshöggnir þar, virðist svo að konungsmenn hafi ekki treyst sér að flytja þá til þings.
Er sagt að þar í Straumi væri kaupstefna og hefur þar verið margt um manninn og margir áhorfendur þegar höfuð Kirkjubólsbóndans og ráðsmanns hans fuku af bolunum fyrir danska magt, bæði hafa þar verið erlendir og innlendir. Höfuðin voru fest á stengur, en bolirnir á hjól sundu slitnir eins og tízka var í þá daga og sá til þess merkis meir en 20 eður 30 ár. Margur galt þá bæði sakaður og saklaus, segir í annálum. Mætti ætla, að annálaritari hafi talið Jón bónda Keneksson saklausan í máli Kristjáns skrifara. Hinu verður ekki neitað, að óvenju liðlegur hefir Jón verið í garð þeirra Norðlinga, hvað sem valdið hefur.

Hallgrímur Pétursson (1614-1674).

Gímur Bergsson, sýslumaður og lögréttumaður (d. 8. jan. 1649) bjó á Kirkjubóli á fyrri hluta 17. aldar og síðar í Keflavík, hann var tvíkvæntur og lenti í nokkru málastappi, vegna þess að hann bjó með þeirri síðari, áður en til löglegs hjúskapar kom.
Grímur var talinn merkismaður og reyndist séra Hallgrími Péturssyni drengur góður í basli hans á Suðurnesjum og má hans þess vegna vel minnast. Jón Tómasson hét bóndi, er bjó á Kirkjubóli síðar á 17. öldinni og átti fyrir konu Snjólaugu Sigurðardóttir lögréttumanns á Esjubergi Núpssonar. Snjólaug átti síðar Vilhjálm Jónsson lögréttumanns frá Býarskerjum og með honum tvo syni og bjuggu þau hjón á Kirkjubóli. Vilhjálmur Jónsson þótti harðdrægur og er til þjóðsaga um viðskipti hans við kerlingu eina, sem Gunnuhver er kenndur við, sem er þar suður á nesinu. Vilhjálmur dó árið 1706.
Verður nú litið í kringum sig á jörðinni þegar jarðabókin er þar gerð árið 1703. Ábúandi á heimajörð var Vilhjálmur Jónsson lögréttumaður, heimilismenn voru 10 talsins. Höfuðbólinu fylgja 10 hjáleigur, 8 nafngreindar: Sandhólakot (nefnt þegar á 16. öld), Nýjibær, Móakot, Busthús, Flosakot, Gata, Vallarhús, Kvíavellir. Landskuld af hjáleigunum var 585 álnir, kúgildi á þeim öllum 13. Heimilismenn á hjáleigunum 39 eða alls í Kirkjubóli 49 manns.

Sandgerði og nágrenni – herforingjaráðskort 1903; Rosmhvalanes.

Þessi upptalning um jörð og búshætti, þegar jarðabókin var gerð á hnignunartímum landsins, sýnir að Kirkjuból hafði verið mikið höfuðból.
Á Kirkjubóli mun á fyrri tímum ekki hafa verið alllítið gull dregið úr hafdjúpunum og með hækkun verðs á skreið á 18. öld og samkeppni Þjóðverja og Englendinga um fiskkaup hérlendis, Varð þvílíkt höfuðból sem Kirkjuból eftirsótt stóreign í góðu sambandi við verzlunarstöðvar þar um nesin. Fyrrum mun einnig hafa verið eitt mesta akurlendi á landinu á Rosmhvalanesi, vegna mildrar og hagrtæðrar veðráttu, sem og hefur gefið jörðinni aukið gildi. Voru landskuldir af Suðurnesjum jafnvel greiddar í korni, hefur mjög líklega korn af Suðurnesjum verið selt víða um land á góðum árum til brauð- og ölgerðar og annarra nota.

Kornakur.

Slíkir kostir jarðar og staðsetning varð að sjálfsögðu til þess að stærstu ættir sætu þar og virðingarmiklir höfðingjar, sem fóru með æðstu völd í landinu. Kirkjuból varð bæði lögmanns- og hirðstjórasetur, sem hvort tveggja hefur þótt prýða stórgarða i sögu landsins, meðan þau embætti voru ekki komin í niðurlægingu.
Annar lögréttumaður á 18. öld, sem bjó á Kirkjubóli, var Árni (f. um 1735, d. 1819). Hann var sonur Jóns Bergsteinssonar í Skildinganesi og dóttursonur Jóns Hjaltalíns sýslumanns í Reykjavík. Árni átti Vigdísi Klemensdóttur. Launsonur Árna var Andrés bóndi á Kirkjubóli.

Torfkirkja.

Hér næst verður snúið sér að kirkjunni á Kirkjubóli. Í merkilegri ritgerð um bæjarnafnið Kirkjuból eftir prófessor Ólaf Lárusson, í bók hans „Byggð og saga“, hefir hann rannsakað nafngjöf Kirkjubólsbæjanna, sem hann telur vera 26 á öllu landinu og kemst hann að þeirri niðurstöðu, að á þessurn bæjum hafi snemma verið reistar kirkjur, líklegast þegar á 11. öld, og flestar verið heimiliskirkjur í upphafi. Kirkjan á Kirkjubóli á Miðnesi varð þó síðar í hærri virðingu með prestskyld, og segir í máldögum kirkjunnar, að þar skyldi vera prestur og djákni, einnig var hún sóknarkirkja. Um siðaskiptin varð virðing kirkjunnar að setja ofan og hún gerð að hálfkirkju, voru að henni grafnir Kristján skrifari og kumpánar þeir, sem áður voru dysjaðir utan túns. Máldagi hálfkirkjunnar er til frá 1598 og stóð hún enn á dögum Árna lögréttumanns Jónssonar, sem dó árið 1819 eins og fyrr er getið.

Íslenskur torfbær fyrrum.

Í svonefndri Hítardalsbók, sem talið er að geymi stofn eldri máldaga eða fyrir tíma Oddgeirs biskups Þorsteinssonar í Skálholti og ef til vill einnig eitthvað af hans máldögum, er getið Kirkjubólskirkju og er ársett í Fornbréfasafni 1367, þar segir svo: Péturskirkja á Kirkjubóli á 40 hundruð í heimalandi, fjórðung í Geirfuglaskeri, viðreka allan á Skarðaurð, 15 kýr, þrenn messuklæði. Þá kemur hér til athugunar hinn eiginlegi Oddgeirsmáldagi frá 1879, þar segir svo: „Kirkja hins heilaga Péturs postula á 40 hundruð í heimalandi og 15 kýr, þrenn messuklæði, þrjú altarisklæði… að er athyglisvert að fræðimenn telja að kirkjur helgaðar Pétri postula, Skálholtsdómkirkja var helguð honum, vera þær elztu í landinu og kemur það heim við það, sem prófessor Ólafur taldi, hann ætlaði Kirkjubólskirkjur fornar í landinu, hvort tveggja rökstyður að Péturskirkja á Kirkjubóli sé eitt elzta guðshús, sem reist hefur verið á Rosmhvalanesi. Er hér að sjálfsögðu ekki átt við kirkjuhús, heldur kirkjuna sem slíka.“

Heimild:
-Faxi, 10. tbl. 01.12.1970, Kirkjuból á Miðnesi, Jónas Guðlaugsson, bls. 215-221.
-Víkurfréttir, 27. tbl. 03.07.1997, Beinafundur við Kirkjuból, bls. 14.
-Kirkjuból – örnefnalýsing.

Kirkjuból – Þór Magnússon og sonur hans Jóhann Þórsson sjást hér líta eftir kirkjugarðinum á Kirkjubóli á Miðnesi í Sandgerðisbæ sem er að ganga í sjó fram árið 1970.

Skrár

Apótekarasteinninn í Árbæjarsafni

Sunnan við húsið Þingholtsstræti 9 á safnlóð Árbæjarsafns er grágrýtissteinn ættaður úr Örfirisey, kallaður „Apótekarasteinn„.
Steinninn lá við sjávarmál og var á góðri leið með að eyðileggjast þegar hann var fluttur á safnið árið 1963. Steinninn dregur nafn sitt af apótekarakeri sem er dregið utan um ártal, en vafalaust tengist hann verslunarstaðnum í Örfirisey á 18. öld. Þekkt var að danskir verslunarstjórar hjuggu nöfn í steinana á eyjunni, líkt og enn má sjá.
Lýsing: Steinninn er 1,6 x 1,5 m að stærð og á hann er rist einföld mynd af keri, 60 x 63 cm og á því miðju er fangamarkið HCB og ártalið 1747. Letrið er orðið mjög óljóst.
Sem fyrr segir eru fjölmörg fangamörk og ártöl klöppuð í klappirnar í Örfirisey, á bak við olíugeymana, sem þar eru.

Apótekarasteinninn í Árbæjarsafni.

Skrár

Reykjanesskagi – aldur hrauna

Þótt innihald nýlegrar skýrslu Veðurstofu Íslands um „Eldfjallavár á Reykjanesskaga (Hraunavá á Reykjanesskaga) – Langtímahættumat“ frá árinu 2026 þyki nú ekki merkilegt er þar að finna m.a. eftirfarandi forvitnilegan viðauka; samantekt, um aldur hrauna á Skaganum:

Skýrslan.

„Kortlögð nútímahraun á Reykjanesskaga eru unnin upp úr jarðfræðikorti ÍSOR (Kristján Sæmundsson o.fl., 2010, 2016), gögnum frá Náttúrufræðistofnun (2019) og einnig var kortlagning Jóns Jónssonar (1978) höfð til hliðsjónar. Það verður því að segjast eins og er að fátt nýtt hafi komið fram í framangreindri skýrslu, enda nánast öll gögn og niðurstöður að mestu byggðar á áratuga gömlum upplýsingum. [Flestar villur í samantektinni hafa verið uppfærðar].
Það verður að teljast mjög sérstakt að í hraunflæðilíkönum skýrslunnar er hraun látið flæða upp í móti yfir hæðir og ása, s.s. yfir Gvendarselshæðir, ásinn milli Helgafells og Valahnúka, yfir Selbergshlíðina, yfir Höfðana austan Hvaleyrarvatns, yfir Vatnshlíð og þvert á Kapelluhraunið svo eitthvað sé nefnt.
Hafa ber í huga að dyngjugosin, sem gáfu af sér stærstu hraunflóðin, hafa ekki gosið á Skaganum í meira en 6000 ár. Síðan hefur einungis gosið á sprungureinum með tilheyrandi miklu mun minna hraunflæði hverju sinni, auk þess sem fá dæmi eru um að gosið hafi á fleiri en einum stað á hverjum tíma. Af hraunflæðilíkönunum að dæma virðist sem gert sé ráð fyrir því að gósi á öllum eldstöðvarkerfunum fimm á sama tíma, sem verður nú að teljast mjög ólíklegt.

Hraun / Aldur / Upphafsár / Fjöldi hrauna / Heildartími / Ár:

Reykjanes
Yngra Stampahraun (Stampahraun 4) 1210-1211 e.Kr
Rauðhólshraun (Hörslahraun, Stampahraun 3, Sýrfellshraun (Tjaldastaðagjárhraun) og Eldra Stampahraun 1.900-2.400
Gunnuhraun (hraun norðan við Gunnuhver 3.100-3.200

Stampahraun. Í dag má sjá leifar hraunsins undan ströndinni, þ.e. Karlinn. Strákur, Stelpa og Kerling eru horfin í sjáinn. Þó má enn sjá móta fyrir gíg Kerlingar í Kerlingarbás.

Stampahraun 3 3.000-8.000
Stampahraun 2 3.000-8.000
Stampahraun 1 3.000-8.000
Einiberjahólshraun – dyngja 8.000-11.500
Haugshraun 8.000-11.500
Melshraun (Sýrfellshraun eldra) 8.000-11.500
Hraun úr Sýrfellssprungunni 8.000-11.500
Hraun úr Skálafelli 8.000-11.500
Hraun NV af Vatnsstæði 8.000-11.500
Pikritkennt hraun NA af Þórðarfelli 12.500-14.500
Sandfellshæð – dyngja 13.600
Lágafell pikrít hraun >13.600-14.500
Háleyjabunga pikrít hraun – dyngja >13.600

Svartsengi
Sundhnúksgígar IX 2025 e.Kr

Hraunflæði á Sundhnúkagígaröðinni 2024.

Sundhnúksgígar VIII- Hagafell 2025 e.Kr
Sundhnúksgígar VII 2024 e.Kr
Sundhnúksgígar VI 2024 e.Kr
Sundhnúksgígar V 2024 e.Kr
Sundhnúksgígar IV 2024 e.Kr
Sundhnúksgígar III 2024 e.Kr

Sundhnúksgígar II – Hagafell 2024 e.Kr
Sundhnúksgígar I 2023 e.Kr
Arnarseturshraun (Illahraun, Eldvarpahraun, Sundvörðuhraun, Skógfellahraun) 1230-1240 e.Kr

Eldgos á Sundhnúksgígaröðinni 16. júlí 2025.

Háahraun ~2.200
Blettahraun ~2.200
Berghraun ~2.200
Klofningahraun ~2.200
Sundhnúkshraun 2.200-2.300
Hraun efst í Strandarheiði >2.400
Hraun NV Húsfells >2.400
Gjallmyndun vestan í Svartsengisfelli / Hraun vestan í Svartsengisfelli >2.400

Lynghólshraun + Óbrennishólmahraun ~3.000

Reykjanesskagi – 10% líklegra áhrifasvæða nýrra hraunrennsla.

Hraun úr eldri gígum í Eldvörpum 3.000-8.000
Hraun NA undir Þórðarfelli 3.000-8.000
Hraun NV af Stóra-Skógfelli 3.000-8.000
Hraun NV við Baðsvelli 3.000-8.000
Hópsness- og Hópsheiðarhraun ~8.000
Hrafnshlíðarhraun 8.000-11.500
Kálffellshraun (Hálfunarhólshraun) 8.000-11.500
Sandhólahraun 8.000-11.500
Selhóll á Baðsvöllum 8.000-11.500
Hraun úr Grindavíkur-Eldvörpum 8.000-11.500

Skógfellavegur í Skógfellshrauni 2020 – Litla-Skógfell framundan.

Hraun í Lágafelli og Lágafellsheiði – dyngja 8.000-11.500

Hraun NV við Litla Skógfell 8.000-11.500
Hraun SA og norðan Litla-Skógfells 8.000-11.500
Hraun vestur af Fagradal 8.000-11.500
Sprunguhraun í miðju Stóra-Skógfelli pikrít hraun 12.500-14.500
Dyngjuhraun úr Vatnsheiði pikrít 12.500-14.500
Kleprahraun í austuröxl Stóra-Skógfells 12.500-14.500
Kleprahraun NV í Svartsengisfelli og Stóra-Skógfelli 12.500-14.500
Hraun í Klifhólum, Selhálsi og Svartengisfelli 12.500-14.500

Fagradalsfjall
Litli-Hrútur 2023 e.Kr
Meradalir 2022 e.Kr

Geldingadalir í Fagradalsfjalli – eldgos 2021.

Geldingadalir 2021 e.Kr
Rauðgilsmyndun (Rauðgilshraun) >2.400
Dalahraun 4.000-6.000
Beinavörðuhraun (eldra og yngra) >6.000
Hrólfsvíkurhraun – dyngja >7.000
Borgarhraun 7.000-9.000
Hraun SA af (Fagradals-)Vatnsfelli 8.000-11.500
Vatnsheiði – pikrítdyngja 12.500-14.500
Klepragígur upp af Selskál/Klepragígur norðan við Einbúa 12.500-14.500
Sprunguhraun úr Vatnsköltum 12.500-14.500
Hraun NA í Fagradalsfjalli 12.500-14.500
Þráinsskjöldur – dyngja 14.100
Dyngja norðan Hraunsels-Vatnsfells >14.100

Krýsuvík
Mávahlíðahraun 1188 e.Kr

Ögmundarhraun frá 1151.

Ögmundarhraun 1151 e.Kr
Kapelluhraun (Háibruni; líka stundum kallað Nýjahraun, Nýibruni, (Bruninn) 1151 e.Kr
Hrútafellshraun ~800 e.Kr
Afstapahraun, Yngra-Afstapahraun; Skollahraun,
Skolahraun, Katlahraun, Dyngnahraun, Leggjabrjótshraun ~2.000
Melrakkahraun 2.100
Óbrinnishólahraun 2.100
Eldra Mávahlíðahraun >2.400
Elsta Mávahlíðahraun >2.400
Fíflavallafjall >2.400
Hraun og gígaröð SA af Krýsuvíkur-Mælifell >2.400
Grænavatnshraun >2.400
Helgadalshraun >2.400
Kaldárhraun >2.400
Sandfell 1 >2.400
Sandfellsklofahraun + Gossprunga innst í Sandfellsklofa 3.200
Selhraun 1 (Búrfellshraun) Selhraun 2 >2.400
Selhraun 3 (Laufhöfðahraun) >2.400
Selhraun 4 >2.400

Sogagýgur vestan Trölladyngju.

Sog (Sogahraun) >2.400
Taglahraun >2.400
Tóarhraun >2.400
Hraun NA Fíflavallafjalls >2.400
Hraun við norðurtagl Fíflavallafjalls >2.400
Hraun úr gígum austan í Vesturhálsi >2.400
Hraun úr gígaröðum vestan í Vesturhálsi og hraun úr
gossprungum >2.400
Hraun vestan Stóra-Lambafells >2.400
Hraun úr gígum sunnan við Fjallið eina (Hraun við suðurenda Kleifarvatns) >2.400

Hrútagjárdyngja.

Hraun austan við Einihlíðar >2.400-4.000
Geldingahraun (Eldra Afstapahraun) 4.000-4.500
Hraun við Fjallið eina 6.700 ára
Hrútagjárdyngja – dyngja ~7.000
Krýsuvíkurhraun >7.000
Búrfellshraun (Smyrlabúðarhraun, Gráhelluhraun, Svínahraun, Hafnarfjarðarhraun, Garðahraun) ~8.000

Brennisteinsfjöll
Hellnahraun (Tvíbollahraun, Yngra-Hellnahraun, Selhraun) ~950 e.Kr
Selvogshraun (Stakkavíkurhraun; Gráfeldshraun, Kistuhraun 900-1050 e.Kr
Mið-Húsfellsbruni (Vífilfellshraun) ~950 e.Kr

Svínahraun – eldborg.

Elsti-Húsfellsbruni (Húsfellsbruni, Húsbruni, Kóngsfellshraun) ~950 e.Kr
Svartihryggur ~950-1050 e.Kr
Svínahraunsbruni (Kristnitökuhraun) 1000 e.Kr
Breiðdalshraun (Breiðadalshraun) 900-1050 e.Kr
Vörðufellsborgahraun ~800 e.Kr
Hvammahraun (H-128) Hraun við Hlíðarvatn í Selvogi ~800 e.Kr
Brennisteinshraun eldra (Litlahraun) 1.100-4.000
Kálfadalshraun 1.900-2.400
Brennisteinshraun yngra 1.900-2.400
Hraun austan við Hvirfil 1.900-2.400
Hólmshraun í Heiðmörk 2.000-2.500

Vörðufellsborgir.

Litla-Vörðufell >2.400
Rauðuhnúkahraun >2.400
Rjúpnadalahraun (Rjúpnadalshraun) >2.400
Hraun ofan við Lyngskjöld >2.400
Hraun NV við Kistufell >2.400
Hraun úr gígum við Grindarskörð, vestan Draugahlíða >2.400
Bláfjallahraun 1 (Eldra Strípshraun) >2.400
Bláfjallahraun 2 >2.400
Geithöfðahraun >2.400
Lágarhraun yngra >2.400
Lágarhraun eldra >2.400
Strípshraun >2.400

Tvíbolli (Miðbolli).

Hraun úr Grindaskörðum >2.400
Hraun úr gígum sunnan Þríhnúka >2.400
Gamlahraun >2.400
Stórabollahraun (Skúlatúnshraun) +Eldra Hellnahraun ~2.500
Litla-Eldborg (Geitahlíð) ~3.500
Hraun úr gígum norðan Vörðufells (Krýsuvíkurhraun) 3.000-4.000
Herdísarvíkurhraun 1 – dyngja + Dyngjuhraun vestan við Hlíðarvatn 4.000-6.000
Herdísarvíkurhraun 1 + Sláttudalshraun >4.000
Hraun ofan Háabergs >4.000

Hraun vestan Vörðufells >4.000
Hraun úr gígum austan Vörðufells >4.000

Þríhnúkagígur.

Hraun úr gígum norðan Sandfjalla >4.000
Hraun úr gígum við Stórkonugjá >4.000
Gígaraðir suðvestur af Þríhnúkum >4.000
Hraun úr gígum við Grindaskörð >4.000
Hraun úr gígum A af Kistufelli >4.000
Stóra-Eldborg (Geitahlíð; Krýsuvíkurhraun, Eldborgarhraun >4.500
Strompahraun – dyngja 4.500-7.000
Kistufellshraun – dyngja 4.500-7.000
Þríhnúkahraun yngra 4.500-7.000
Þríhnúkahraun eldra – dyngja >4.500
Leitahraun (Elliðavogshraun, Grímslækjahraun, Svínahraun) – dyngja 5.200
Heiðin há – dyngja ~7.500
Hlíðarhraun í Selvogi – pikrít hraun – dyngja >7.500

Hengill
Nesjahraun, Hellisheiðarhraun D (Orustuhólshraun, Þurárhraun, Eldborgarhraun, Sléttahraun, + Hellisheiðarhraun) 1.900
Litlahraun >5.200

Nesjahraun – Eldborg.

Hagavíkurhraun, Hellisheiðarhraun 5.700-5.800
Stangarhálshraun ~8.000
Selvogsheiði – dyngja >10.000
Hellisheiðarhraun A 10.300
Búrfell í Ölfusi (Selvogi) – dyngja 10-11.000
Dimmadalshæð (Ásar) pikrít dyngja (Ásar var) 10-11.000

Hrómundartindur, Tjarnahnúkshraun 9-11.000

Heimild:
-Eldfjallavá á Reykjanesskaga, Hraunavá á Reykjanesskaga – Langtímahættumat, VÍ 2026.
-https://wp.gottvedur.is/wp-content/uploads/2026/04/Skyrsla_Hraunava-a-Reykjanesi_.pdf

Reykjanesskagi – jarðfræði og aldur hrauna.

Skrár

„Það mun verða eldgos á Reykjanesskaganum“ – Ari Trausti Guðmundsson

Í Dagblaðið Vísir árið 2001 er haft eftir Ara Trausta Guðmundssyni, jarðeðlisfræðingi, að „Það muni verða eldgos á Reykjanesskaganum„:

Þéttbýlasta svæði landsins óþægilega nálægt virkum eldstöðvum

Ari Trausti Guðmundsson.

Það mun verða eldgos á Reykjanesskaganum – segir Ari Trausti Guðmundsson en vill engu spá um hvar eða hvenær.

„Ljóst er að sumar byggðir á þéttbýlasta svæði landsins eru óþægilega nálægt virkum skjálftasprungnum eldstöðvakerfum gosbeltanna fjögurra á Reykjanesskaga, eða nálægt misgömlum gossprungum í þeim.“ Þetta segir Ari Trausti Guðmundsson jarðeðlisfræðingur m.a. í nýrri bók sinni „íslenskar eldstöðvar“ sem kemur út í þessari viku. Þar er m.a. fjallað ítarlega um eldstöðvakerfi Reykjanesskagans sem talið er líklegt að láti á sér bæra, jafnvel í náinni framtíð.
Í niðurlagi kaflans um Reykjanes segir:
„Enn fremur er vitað að rek- og goshrinur ganga yfir í kerfunum á 700-1000 ára fresti. Nú er langt liðið á kyrrðartímabil hvað jarðeldinn varðar. Þess vegna verður t.d. að gera ráð fyrir að eldar, svipaðir Reykjanes-, Bláfjalla- og Nesjavallaeldum, geti valdið tjóni og óþægindum á Reykjanesskaga á næstu öldum.

Sprungusveimar á Reykjanesskaga.

Áhrif hvers eldgoss ræðst m.a. af legu gossprungna, magni gosefna, aðstæðum á nálægu landsvæði og gosháttum. Hraungos í kerfunum virðast flest vera fremur lítil en skaginn er ekki breiður og ávallt er hætta á að hraun nái af hálendi hans út á láglendið og jafnvel til sjávar. Lítil gjóska fylgir slíkum gosum. Gjóskugos verða helst í sjó undan Reykjanesi eða lengra úti á hryggnum. Gjóskumagnið er þó venjulega fremur takmarkað en gæti samt valdið óþægindum og jafnvel tjóni. Ástæða er til að vinna áætlanir um viðbrögð, meta vel hættur og goslíkur og vakta eldstöðvakerfin á skaganum. Allt þetta hefur verið gert og unnið er áfram að því að draga úr áhættunni við að búa á „landlægum“ hluta plötuskilanna í Norður-Atlantshafinu.“

Líkurnar aukast

Jarðfræðingar hafa á síðustu árum og misserum ítrekað gefið í skyn að gos í einhverju hinna fjögurra eldstöðvakerfa Reykjanesskagans séu ekki mjög langt undan. Þannig sagði Ragnar Stefánsson jarðskjálftafræðingur í samtali við DV fyrir skömmu að menn velti því fyrir sér núna hvort við séum hugsanlega að sigla inn í nýtt gostímabil.

Jarðskjálftasprungur eftir Suðurlandsskjálftana 17. og 21. júní árið 2000.

Við stóru jarðskjálftana á Suðurlandi á og eftir 17. júní varð keðjuverkun jarðskjálfta vestur eftir Reykjanesskaga. Áhrif þeirra urðu m.a. mjög sýnileg er Kleifarvatn fór að leka ört niður um sprungur sem þá opnuðust. Jarðskjálftar á Hengilssvæðinu undanfarin ár hafa líka vakið athygli. Hvort það séu vísbendingar um að stórir atburðir séu í aðsigi virðist þó erfitt að henda reiður á. Það lá því beinast við að spyrja bókahöfundinn sjálfan, Ara Trausta Guðmundsson, hvernig hann mæti möguleikana á eldgosi á svæðinu í náinni framtíð.

Það mun verða eldgos
„Það mun verða eldgos á Reykjanesskaganum, það er alveg á hreinu. Það sem bæði jarðfræðingar og leikmenn hafa síðan áhuga á að vita er hvar og hvenær slíkt gos verður. Þegar jarðvísindamenn eru að fjalla um svona mál eru þeir ekki endilega að velta upp öllum hugsanlegum möguleikum.

Það er sjaldan hægt að útiloka nokkurn hlut í náttúrunni en menn velta helst fyrir sér því sem líklegast er að gerist. Menn notast við mæligögn, söguna og það sem almennt er vitað um eldvirkni til að leggja upp möguleika í stöðunni. Þá er helst til að taka að við vitum um þessi fjögur eldstöðvakerfi sem liggja skáhalt vestur eftir Reykjanesskaganum.

Ekki allur Reykjanesskaginn undir

Í Brennisteinsfjöllum.

Við þorum nánast að fullyrða að eldgos verði ekki utan þessara kerfa, heldur einungis innan þeirra.
Þar með erum við að segja að á nánast helmingi flatarmáls skagans verða ekki eldgos. Það verður sjaldan eða aldrei eldgos á milli þessara reina sem greinilega má sjá á korti.

Eldur undir hrauni í Geldingadölum 2023.

Í öðru lagi er hægt að sjá nokkuð ákveðna tíðni í eldgosahrinum. Þetta eru yfirleitt rek- og goshrinur eins og Kröflueldar voru. Það verður jarðgliðnun og það koma og fara eldgos á kannski nokkurra áratuga tímabili. Það virðist vera að það séu um 700 til 1000 ár á milli slíkra lotuhrina í einhverjum af þessum fjórum kerfum á skaganum.“
Ari Trausti segir að á sögulegum tíma hefur eldvirknin þó ekki byrjað í austasta svæðinu sem er Hengilskerfið. Það hefur ekki látið á sér bæra í 2000 ár. Gosvirkni byrjaði hins vegar í næstaustasta kerfinu sem kennt er við Brennisteinsfjöll. Síðan fór virknin í næsta kerfi sem er Trölladyngukerfið og síðast gaus í vestasta kerfinu sem er Reykjaneskerfið. Þegar slík eldvirknitímabil fara af stað virðast þau standa yfir í nokkra áratugi eða aldir í fleiri en einu kerfi. Á sögulegum tíma stóð það siðast seint á tíundu öld og fram yfir miðja þrettándu öld.

Líkt og Kröflueldar

„Það sem er þó nokkur huggun harmi gegn er að þessi eldgos sýnast ekki vera mikil hvert um sig. Þetta eru sprungugos með hraunflæði og lítilli gjóskumyndun, ekki ólík síðustu Kröflugosum. Það er útilokað á þessari stunda að segja til um hvort svona hrinur byrji eftir ár, einn eða fleiri áratugi eða jafnvel ekki fyrr en eftir eina öld.
Við erum að tala um að 700 til 1000 ár líði á milli hrina og nú eru um 750 ár síðan síðasta hrina gekk yfir.“

Hengill.

Líkindi á gosi á Hengilssvæðinu – Nú hefur ekki gosið á Hengilssvæðinu í um 2000 ár. Er þá ekki kominn tími á það, ekki síst ef menn líta til kvikusöfnunar sem vitað er af undir eldstöðinni fram á mitt ár 1999?
„Jú, ef maður hugsar í líkindum þá er auðvitað rétt að meiri líkindi eru á að Hengilskerfið taki við sér næst frekar en önnur þar sem það hefur verið sofandi dálítið lengi. Við vitum að þar hafa gengið yfir að minnsta kosti þrjár goshrinur á síðustu nokkur þúsund árum, síðast fyrir um 2000 árum. Það er því nokkuð líklegt að það geti tekið við sér.
Landris og kvikusöfnun sem var undir Henglinum í lok tíunda áratugarins sýnir svart á hvítu að þarna er heilmikið líf. Þau áhrif sem Suðurlandsskjálftar valda hafa síðan mest áhrif á Hengilskerfið af öllum þessum eldstöðvakerfum. Sem betur fer stoppaði þetta landris 1999. Menn reiknuðu þá út að þetta hafi verið um 100 milljón rúmmetrar af kviku sem hafi risið upp undir Grafarholtshverfinu. Í því er hætta á mun minni skjálftum.

Grindavík, Hveragerði og Hafnarfjörður

Eldgos í Geldingadölum ofan Grindavíkur 2021.

-Hver er hættan á þétfbýlissvæðum Reykjanesskagans?

Grindavík – jarðskjálftar í nóv. 2023.

„Ég tel ekki að um yrði að ræða umtalsvert tjón af völdum jarðskjálfta á Stór-Reykjavíkursvæðinu. Varðandi eldgos er matið öðruvísi. Við getum þó afskrifað gjósku sem alvarlegan tjónvald. Hraunin geta hins vegar runnið langt út frá gossprungum.
Hættan á gosum á Hengilssvæðinu er fyrst og fremst fyrir sumarbústaðasvæði allra syðst við Þingvallavatn. Fyrir Nesjavallavirkjun, mannvirki á Hellisheiðinni og síðan Hveragerði. Ég tel ekki nokkrar líkur á að hraun úr slíku gosi næði fram til Reykjavíkur.
Í Bláfjalla- og Brennisteinsfjallakerfinu er hættan ekki mikil á suðurhluta svæðisins. Hins vegar er viss hætta með skíðamannvirki í Bláfjöllunum. Ekki er mikil hætta á að hraun úr þessu kerfi næðu til þéttbýlissvæða.

Trölladyngjukerfið er einna hættulegast

Horft til Trölladyngju og Grænadyngju frá Helgadal. Mökkur frá gösstöðinni í Geldingadal t.h.

Trölladyngjukerfið er hins vegar einna hættulegast af þessum kerfum, vegna legunnar. Innan þess er t.d. Grindavík, ný mannvirki í Trölladyngju og Svartsengi er í námunda við þetta svæði. Þá er möguleiki á því að hraun úr nyrðri hluta svæðisins nái til sjávar nálægt Hafnarfirði. Þar yrði álverið í Straumsvík í hættu og Keflavíkurvegurinn á kaflanum frá Kúagerði að Hafnarfirði. Þarna hafa runnið hraun á sögulegum tíma.

Trölladyngja og nágrenni.

Reykjaneskerfi er hins vegar fjær allri byggð. Hættan væri hugsanlega varðandi mannvirki á Reykjanesi og í Eldvörpum. Síðan er Svartsengi nálægt þessu kerfi líka eins og Trölladyngjukerfinu. Hins vegar er möguleiki á sprengigosi líku Surtseyjargosi í sjó við Reykjanes. Þar gaus t.d. á þrettándu öld. Sú gjóska getur fallið á allan Reykjanesskagann og víða á Suðvesturlandi. Ekki eru þó líkur á miklu tjóni af þess völdum.“
Í bók Ara Trausta er einmitt lýst þegar Snorri Sturluson missti naut sín í Svignaskarði af völdum öskufalls úr gosi við Reykjanes árið 1226. Þetta öskulag er kallað miðaldarlagið og er notað sem viðmiðun við fornleifarannsóknir. Drangurinn Karl undan vitanum á Reykjanesi er það sem enn má sjá af gígnum.
Ari Trausti Guðmundsson vill engu spá, frekar en aðrir jarðfræðingar, um hvar og hvenær næsta gos verður. Möguleikar til að spá fyrir slíku eru þó alltaf að batna. Fyrirvarinn sem menn hafa er hins vegar æði misjafn og fer algjörlega eftir eðli hvers eldgosasvæðis fyrir sig – kannski hálftími, jafnvel einhverjir klukkutímar eða dagar. – HKr.

Heimild:
-Dagblaðið Vísir 275. tbl. 28.11.2001, Það mun verða eldgos á Reykjanesskaganum – Ari Trausti Guðmundsson, bls. 8-9.

Reykjanesskagi – jarðfræðikort; nútímahraun.

Skrár

Smalaskálaker – Slunkaríki

Í Smalaskálahæð er Smalaskálaker, rauðamalarhóll í jarðfalli Hrútagjárhrauns. Árið 1974 var komið fyrir þar „listaverki„.

Hreinn Friðfinnsson (1943 – 2024).

„Húsbyggingin“ (Das Haus Projekt) er þekkt verk eftir Hrein sem einnig varð til á 8. áratugnum. „Húsbyggingin“ byggir á sannri sögu eftir Þórberg Þórðarson, Íslenskum aðli, um sérvitring sem afræður að byggja hús þar sem innihliðin snýr út. Hreinn ákvað að taka þessa hugmynd upp og byggði húsið þannig að veggfóður þess og gardínur lágu utan á. Þegar húsinu hafði verið snúið við þurfti hið sama að gilda um heiminn fyrir utan, þ.e. öllu sem var úti fyrir þurfti nú að finna stað inni í húsinu. Sem listmunur er húsið lítils virði að mati listamannsins. Nauðsynlegt var að reisa það til þess að fullkomna þessa hugmynd, en það nægir að það sé til sem vitnisburður á ljósmyndaformi. „Mér líkar vel að uppgötva hið óvenjulega í hinu venjulega. Það er þetta sem ég fæst við, fyrst og fremst.“ Hreinn Friðfinnsson vinnur með nánast hvaða efnivið og hvaða miðla sem er, jafnt ljósmyndir, hús, fíngerðar teikningar og efnivið sem hann hefur fundið. Í þeim og með aðstoð þeirra rannsakar hann venjubundna skynjun, tilfinningar og skilning. Jafnvel smæstu verk hans og þau sem minnst ber á búa yfir mikilfenglegri hugmyndaauðgi og tilfinningu.“

Slunkaríki – listaverk 1974.

„Hér má sjá sex af sextán myndum af Slunkaríki Hreins Friðfinnssonar sem teknar voru sumarið 1974. Myndirnar er fengnar af heimasíðu listamannsins. Hreinn setti listaverkið upp það árið í Smalaskálakeri, en það er jarðfall í Smalaskálahæð. Jarðfallið er sunnan í Smalaskálahæð í Hraunum suðvestur af Straumsvík, nánar tiltekið skammt frá Óttarstaðafjárborg, sem nefnist einnig Kristrúnarborg. Þangað liggur vegslóði af gamla Suðurnesjaveginum og Gamlavegi (eldri vegurinn), en afleggjarinn er til móts við Lónakots heimreiðina.
Myndlistarmaðurinn Hreinn Friðfinnsson tilheyrði SÚM hópnum þegar hann gerði listaverkið.

Slunkaríki árið 2000.

Þetta var lítið hús sem var forsmíðað og síðan flutt í einingum. Þegar það var risið voru teknar af því sextán ljósmyndir úr ýmsum áttum, bæði ofan frá og neðan frá og myndaði ljósmyndasyrpan sjálft listaverkið.
Þegar þessi gjörningur var afstaðinn var hlutverki hússins sem listaverks í rauninni lokið en eftir stóð lítil bygging á röngunni, ef svo mætti segja. Hreinn vann verkið undir áhrifum frá kafla í bókinni Íslenskum aðli sem skáldið Þórbergur Þórðarson ritaði 1938 og fyrr er getið. Í einum kafla bókarinnar fjallaði Þórbergur um sérkennilegan mann sem hét Sólon og bjó rétt utan við þéttbýlið í Ísafjarðarkaupstað við Skutulsfjörð.

Slunkarík Sólons Guðmundssonar á Ísafirði – fyrirmyndin.

Sólon byggði sér einkennilegt hús og lét bárujárnið snúa inn í húsið en setti veggfóður á útveggina. Veggfóður var nýjung á þessum tíma en bárujárnið hafði verið notað um árabil. Sólon var svo hrifinn af veggfóðrinu og vildi leyfa öllum íbúum staðarins að njóta fegurðarinnar með sér. Það var því eðlilegt að hafa það utan á húsinu, sem gekk undir nafninu Slunkaríki. Samneft myndlistar gallerý hefur verið starfrækt á Ísafirði um nokkurra ára skeið og er það til minningar um þennan merka mann, sem var sennilega fyrsti íslenski konsept listamaðurinn, án þess að hafa hugmynd um það sjálfur.

Slunkaríki 2010.

Það sem eftir er af Slunkaríki er aðeins brak á víð og dreif um Smalaskálaker. Eftir að búið var að mynda húsið lét Hreinn það afskiptalaust, enda tilgangur hans aðeins að koma því á þennan stað og útbúa myndröð í anda SÚM-aranna. Gjörningnum var lokið og síðan beið hússins að ummyndast með veðrinu sem lék um það og setti mark sitt á náttúruna allt í kring. Húsið var eins og sérkennilegur hlutur á sjálfu tunglinu, bygging í miðri náttúruperlu, enda er jarðfallið afar sérstakt og fallega mótað.

Húsið stóð af sér flest veður um árabil þó svo að myndirnar létu fljótlega á sjá eins og veggfóðrið, sem flettist af veggjunum. Hurðin fauk upp einn veturinn og losnaði eftir það af hjörunum.

Slunkaríki 2011.

Skotglaðir Hafnfirðingar notuðu húsið til að æfa hæfni sína, eins og þeir virðast hafa gert svo óralengi á þessum slóðum. Smám saman drukku spónaplöturnar sem mynduðu útveggina í sig regnvatnið og grotnuðu niður, en bárujárnið hélt húsinu uppi. Stoðirnar blöstu við og innan þeirra var bárujárnið heilt og óryðgað enda vel galvaniserað. Stuttu eftir 2000 sprakk húsið í vindhviðu einn veturinn og dreifðust stoðir og járnplötur vítt og breitt um jarðfallið, en restin af húsinu varð að einni grautarhrúgu efst á gjallhaugnum. Eftir það stóð grunnurinn efst á haugnum í gjótunni ásamt spýtnadóti og öðru smálegu og má enn sjá brotin í Smalaskálakeri.

Óttarsstaðafjárbog (Kristrúnarborg).

Laugardaginn 17. júlí 2010 voru einhverjir á ferð í Smalaskálakeri og kveiktu í því sem eftir var af Slunkaríki. Það sem viðkomandi aðilar gerðu var ekki bara skemmdarverk á listaverki sem var að veðrast með eðlilegum hætti, því eldurinn læsti sig í trjágróður, lyng, mosa og annan lággróður sem hefur verið að sækja í sig veðrið og vaxið þarna um langa hríð. Magnaðist upp mikið bál og varð að kalla út slökkvilið sem réð ekkert við eldinn. Þyrla Landhelgisgæslunnar var þá kölluð á vettvang til að hjálpa við slökkvistarfið og fór margar með sérstakann sekk sem notaður er til að sækja vatn í sjó eða stöðuvötn þegar erfitt er að athafna sig við slökkvistarf úti í náttúrunni.“

Smalaskálaker – Slunkaríki. Minnismerki um fyrrum listaverk komið fyrir í skálinni.

Þrátt fyrir listaverkið og gjörning þann er að framan greinir er rauðhóllinn í Smalaskálakeri hvað merkilegastur. Þessi gamli „litli“ rauðamelshóll áorkaði að stöðva framrás hrikaleika Hrútagjárdyngju-hraunsins á þessu svæði. Augljóslega má sjá að mikil kvikusöfnun hefur átt sér stað allt umleikis og hún lyft storkuðu yfirborðinu. En þrátt fyrir álagið hefur rauðhóllinn staðið fyrir sínu og ekki látið hið mikla hraunálag yfir sig ganga. Sambærilega gjallhóla má sjá í Stóra Rauðamel og Litla Rauðamel skammt norðar.
Nú hefur verið komið fyrir minnismerki um listaverkið í Smalaskálakeri, þ.e. járngrind, sem sína á stærð þess. Upphaflega kom Hreinn fyrsta húsinu fyrir í kerinu árið 1974 en veður og vindar unnu á því húsi og að endingu var ruslinu brennt árið 2010.

Heimild:
-hraunavinir.net
-Morgunblaðið 23. apríl 2005.

Smalaskáli í Smalaskálahæð.

Skrár

Urriðavatn – Réttartangi

Urriðavatn ofan Garðabæjar er grunnt vatn vestan Urriðaholts. Vatnið er einnig nefnt Urriðakotsvatn eða Urriðakotstjörn. Urriðavatn myndaðist fyrir um 7300 árum þegar Búrfellshraun rann og hraun rann inn í dalverpi til móts við Urriðakot og stíflaði vatnið. Flatarmál vatnsins er um 13 hektarar, meðaldýpt þess er 0,70 m og mesta dýpi 0,90 m. Urriðavatn og aðliggjandi hrauðjaðar eru á náttúruminjaskrá.

Urriðakotsvatn – loftmynd 1954.

Urriðakot er jörð í Garðabæ. Bærinn stóð suðvestan í Urriðakotsholti norðaustan við Urriðakotsvatn. Bærinn stóð nálægt miðju túninu. Suður frá bænum lágu traðir, hlaðnar úr torfi og grjóti.
Kvíaflöt heitir allmikið barð norðvestan við túngarðinn og ofan við veginn, sem lá norðvestur frá bænum. Kvíaflöt var gerð að túni skömmu áður en Urriðakot fór í eyði. Vegurinn, sem hér um ræðir, er Urriðakotsvegurinn nýrri. Hann var lagður um 1930 norðvestur úr túninu, yfir mýrina, yfir Vesturvik og um Hrauntangann, gegnum túnið á Setbergi á Setbergsveg vestan við bæinn á Setbergi. Hann var lagður sem bílvegur og var þá hætt að nota Urriðakotsveg eldri, sem lá til austurs frá bænum, en sá vegur var ekki bílfær.

Urriðakot – rétt á Réttartanga.

Sá hluti hraunsins, sem skagar út í Urriðakotsvatn, kallast Hrauntangi, og er hluti af honum í Setbergslandi. Sá hluti Hrauntanga, sem skagar lengst út í vatnið til suðurs, heitir Mjóitangi. Réttartangi skagar austur úr Hrauntanga nokkru sunnan við mitt Vesturvik. Í Hrauntanga rétt norðvestan við Mjóatanga er stór klettur með sýlingu í. Hann kallast Sýlingarhella og er á mörkum Urriðakots og Setbergs.

Úr Sýlingarhellu lá markalínan í uppmjóan háan klett með klofavörðu upp á Stórakrók (nú fast við nýlega stækkun IKEA).

Urriðakot – Stórakróksvarða á Stórakrókshól árið 2000.

Í fornleifaskráningu Garðabæjar frá árinu 2009 segir: „Stórakróksvarða heimild landamerki: „Frá Klofasteini lá Flatahraun yfir að Stórakrókshól. Á hólnum var Stórakróksvarða „, segir í örnefnaskrá GS. Stórakrókshóll er hornmark á milli Urriðakots og Setbergs og í dag er hornstaur á landamerkjagirðingu þar sem varðan var áður, en búið er að rífa Stórakróksvörðu. Úfið og nokkuð gróið hraun. Varðan hefur e.t.v. verið nýtt í lágan grjótgarð sem er undir gaddavírslandamerkjagirðingu milli Urriðakots og Setbergs, jafnframt er nokkuð mikið af lausu hraungrýti í dreif á norðanverðum Stórakrókshól við hornmarkið, sem gæti verið ættað úr vörðunni.
Við framangreinda stækkun IKEA var ummerkjum á Stórakrókshól eytt.

Heimildir:
-Urriðakot. Ari Gíslason, Gísli Sigurðsson.
-Urriðakot. Gísli Sigurðsson. Með landamerkjaskrá (1971).
-Urriðakot. Svanur Pálsson, Guðbjörg Guðmundsdóttir (1988).
-Fornleifaskráning í Garðabæ, 2009.

Urriðavatn 2026.

Skrár

Festarfjall – Ingvar Agnarsson

Í Faxa 1985 fjallar Ingvar Agnarsson um „Festarfjall“ við Hraunsvík í Grindavík:

„Útlit og myndun

Lóðrétt rís Festarfjall upp frá flæðarmáli, þar sem öldur úthafsins brotna á ströndinni og skella á klettum fjallsins í fjöruborði og mynda sumstaðar hella og skúta.
Þetta sífellda gnauð hafsins við rætur fjallsins veldur því, að stöðugt hrynur úr því, og allt það efni sem niður hrynur, hreinsar hafið burt úr fjörunni og ber með sér út í djúpið, þar sem lygnara er. Skemmtilegt er að virða fyrir sér þetta stórbrotna fjall, skoða lögun þess og línur og reyna að gera sér nokkra grein fyrir myndunarsögu þess. Við sjáum í raun inn í miðju þessa fjalls, því eitt sinn var það miklu meira um sig. En sjórinn hefur mulið niður allan suðurhelming þess svo nú sjáum við þversnið af fjallinu allt frá tindi þess, sem er 193 m hár og niður að sjó. Og hér gefur á að líta: Fjallið er að mestu leyti móbergsfjall, og þá sennilega myndað við eldgos undir jökli. En ekki er hér um eindregna móbergsmyndun að ræða. Sýnist mér, að skipta megi myndun fjallsins í nokkra hluta eða þætti.

Fyrst er þykkur móbergsstabbi frá sjó og upp undir þriðjung af hæð fjallsins, en þar gengur blágrýtislag lárétt frá austri og næstum þvert í gegnum fjallið, en endar þar snögglega við breiða gjá er gengur upp fjallið. Vantar aðeins spölkorn á, að það nái út úr því að vestanverðu. Undir þessu blágrýtislagi er lag af rauðri eldfjallaösku eða gjalli. Þetta hraunlag hlýtur að hafa runnið á hlýskeiði, og sennilega eftir að jökull hefur sorfið ofan af upphaflegri móbergsmyndun fjallsins, svo að það hefur verið orðið allt að því lárétt, a.m.k. á þessum kafla sem hraunlagið hefur runnið yfir. En þessi hluti móbergsins undir blágrýtislaginu er hluti af miklu víðáttumeira móbergssvæði, bæði austan og vestan við Festarfjall. Á einum stað gengur berggangur sem kallast Festi lóðrétt upp í gegnum móbergsstabbann frá fjöru og endar uppi við blágrýtislagið. Þessi gangur er um 1—1,5 m þykkur og er myndaður úr þunnum lóðréttum flögum, en ystu flögurnar, þær er snerta móbergsveggina beggja vegna eru þó dálítið stuðlaðar lárétt.

Kristján Sæmundsson, jarðfræðingur Íslands, í FERLIRsferð undir Festisfjalli/Lyngfelli. Uppgötvaði m.a. berggang Lyngfells í ferðinni. Kristján var þá einmitt að fullgera jarðfræðikort ISOR af Reykjanesskaganum.

Eftir myndun þessa hraunlags í neðri hluta fjallsins hafa jöklar aftur fært hér allt í kaf og á því ísaldarskeiði, líklega því síðasta, hefur svo aftur farið að gjósa á svipuðum slóðum og fyrra skiptið, og nú undir þessum nýja jökulskildi.

Festisfjall – kort.

Og hér hefur hlaðist upp móbergsfjall ofan á blágrýtislaginu og eldra móberginu, sem undir því liggur. Nú verður þessi nýi móbergsstabbi svo hár að hann nær alla leið upp úr jöklinum. Og eftir það getur hraunið, sem vellur upp úr gígnum, runnið óhindrað án þess að breytast í móberg í köldu jökulvatninu. Hin hraða kólnun gosefnanna á sér ekki lengur stað. Og blágrýtishetta myndast efst á þessu fjalli, sem nú hefur skotið kryppunni upp úr hinum mikla frera, tindur Festarfjalls ber þessu vitni enn í dag. Því efsti hluti fjallsins, sem reyndar er lítill um sig, er þakinn blágrýtishellu í nokkrum goslögum þó og undir henni er allþykkt lag af rauðu gjalli eða eldfjallaösku. Hér mun vera um svokallaða stapamyndun að ræða, en skv. kenningum Guðmundar Kjartanssonar, jarðfræðings, eru slík fjöll mynduð undir jökli (eða í vatni), nema efsti hlutinn, sem upp úr hefur komið.

Festarfjall og nágrenni – loftmynd.

Nefna mætti ýmis stapafjöll, eins og t.d. Hrútfell, Herðubreið, Hrafnbjörg, Eiríksjökul og m.fl. sem talin eru mynduð undir jökli og Surtsey sem nýlega myndaðist í sjó.
Ef þessi tilgáta mín er rétt, um myndun Festarfjalls, þá er hér um að ræða eitt af þessum merkilegu fjöllum, sem myndast hafa á þennan sérstaka hátt, og sem svo mjög einkenna landslag á Íslandi.
Og ef Festarfjall hefur hlaðist upp í tveim aðaláföngum á tveim ísaldarskeiðum eins og hér var gert ráð fyrir þá mun hér vera um nokkra sérstöðu að ræða meðal íslenskra stapafjalla.

Fjara og brim undir Festarfjalli

Festarfjall – sjávarhellir.

Skemmtilegt er að koma í fjöruna undir Festarfjalli, þegar sól skín í heiði, enda eru margir farnir að leggja þangað leið sína á góðviðrisdögum á sumrum. Hjón koma þarna með börn sín, sem hlaupa glöð um sandinn. Og séð hef ég fólk steikja kjöt á grilltækjum sínum og nokkrar fjölskyldur safnast saman og halda einskonar útihátíð þarna undir gnæfandi björgunum, sem enduróma af undirleik öldunnar, þar sem hún freyðir við sandinn og leikur sér við að væta litla fætur, sem fara í eltingarleik við hana. En sá leikur er auðvitað ekki hættulaus og betra að gæta varúðar; í norðanátt er þarna ávallt logn, en nær aldrei mun vera bárulaust með öllu, og stundum duna öldurnar við ströndina með miklum gný, þótt logn sé um allan sjó. Þarna mætist hrikalegt landslag og stórbrotnar haföldur, og hefur landið orðið að láta undan síga í þeim átökum. Staðhættir allir bera þess ljós merki.

Festarfjall – brim á Skálasandi.

Ekki er hættulaust að ganga undir þessum hrikabjörgum. Varð ég vitni að því eitt sinn, er ég var þarna staddur, ásamt mörgu öðru fólki, að stórgrýtisskriða hrundi úr björgunum nálægt Festi, ganginum sem áður var lýst, og dreifðist um allstórt svæði í fjörunni með miklum gný. Rétt áður var þarna fólk á ferli, hjón frá Keflavík. Þau heyrðu drunur rétt fyrir aftan sig og varð heldur en ekki hverft við. Þarna munaði litlu að stórslys yrði.
Ekki veit ég hvort svona skriðuföll gerast oft. Helst mundi það vera í rigningu, því bergið er nokkuð laust í sér. En einnig er hér talsvert af sjófugli í klettunum og kunna þeir að koma grjóthruni af stað.

Nauðsyn undirstöðuþekkingar í jarðfræði

Festarfjall – sjávarhellar.

Þegar ferðast er um byggðir og óbyggðir landsins, er nauðsynlegt að þekkja helstu örnefni og setja á sig helstu útlitseinkenni og legu hins fjölbreytta landslags á hverjum stað.

Forn setlög undir Festarfjalli.

Þar er um að ræða aðalatriði landafræðinnar. Ekki er síður áhugavert, að kynna sér þá þætti landsins, sem tilheyra jarðfræðinni, myndun og þróunarsögu landslagsins á hverjum stað.
Í barnaskólum er snemma byrjað á að kenna landafræði, og er það vel. En ekki er síður mikilvægt að kunna nokkur skil á jarðfræðilegum atriðum. Þegar ferðast er um landið, mundi það mjög auka á ánægju hvers og eins að geta skoðað og hugleitt það sem fyrir augu ber, út frá jarðfræðilegum skilningi, og þeirri þekkingu sem þegar er fyrir hendi í þeirri grein, en þar hefur orðið um miklar framfarir að ræða, allt frá síðustu aldamótum. Kennslu um helstu atriði jarðfræðinnar þyrfti að taka upp í öllum skólum, miklu fyrr en nú er gert.“ – IA

Í Lesbók Morgunblaðsins 06.11.1949 er í „Fjaðrafoki“ vitnað í lýsingu Jóns Trausta á Fagradalsfjalli:

Festarfjall – nafnið

Festarfjall – málverk.

„Eitt örnefni lærði jeg að minsta kosti á leiðinni frá Grindavík til Krýsuvíkur.

Festarfjall og Hraunsvík.

Það er Festarfjall, rjett innan við Grindavíkurbygðina. Mjer var sagt, að það drægi nafn af því, að einhvern tíma í fyrndinni hefði verið feiknamikil fuglatekja í bjarginu framan í fjallinu, en þá var landið auðvitað ekki bygt öðrum en tröllum og landvættum.
Frá þeim tíma hengi festar miklar framan í fjallinu ofan bjargið og væri ein þeirra úr gulli. Þegar jeg nálgaðist Festarfjall sá jeg undir eins festarnar og það langt til. Svo stendur á þeim, að fjallið, sem er úr fornu móbergi, hefur sprungið sundur við jarðrask einhvern tíma fyrir langa löngu og þá hefur bráðin eldleðja að neðan ollið upp í sprungurnar og storknað þar. Af því að þessar sprungur hafa verið mjög þröngar, eru gangarnir mjóir. Nú er sjórinn að smásverfa framan af fjallinu, og hefur verið að því síðan löngu fyrir landnámstíð. En af því að bergtegundin í sprungunum er harðari en hin, sem er í sjálfu fjallinu, slitnar hún seinna og liggja því upphleyptar bergraðir upp og ofan fjallið. Það eru festarnar.“ – (Jón Trausti).

Í Rauðskinnu er sagan af festinni í Festarfjalli:

Festarfjall – þjóðsagan

Festarfjall – berggangur.

„Austarlega í Grindavík, hér um bil miðja vegu milli bæjanna Hrauns og Ísólfsskála, er þverhnípt fell fram við sjóinn, sem heitir Festarfjall. Neðan undir felli þessu er hátt blágrýtisstandberg og ægisandur undir sem ganga má þurrum fótum með lágum sjó. Frá Hrauni blasir við í miðju berginu grá rák sem gengur þráðbeint upp í gegnum bergið og nefnist Festin.
Sagan segir að rák þessi sé silfurfesti sem tröllkona ein hafi einhvern tíma í fyrndinni hengt fram af berginu með þeim ummælum að þá er dóttir bóndans á Hrauni, sú sem bæri nafn hennar, gengi þar neðan undir þá skyldi festin detta niður og verða eign stúlkunnar. Því miður lét tröllkonan ekki nafns síns getið svo að ekki hefir verið auðvelt að láta heita eftir henni, enda hangir festin óhreyfð enn í dag.“ – Rauðskinna I 45

Heimildir:
-Faxi, 6. tbl. 01.08.1985, Festarfjall – Ingvar Agnarsson, bls. 260 og 276.
-Lesbók Morgunblaðsins, 41. tbl. 06.11.1949, Fjarðrafok, bls. 508.
-Rauðskinna I 45.

Festarfjall – sjávarhellar.

Skrár

Í stríði á Fagradaldsfjalli – Magnús Hafliðason á Hrauni

Meðfylgjandi grein, viðtal við Magnús Hafliðason á Hrauni í Grindavík, birtist í Morgunblaðinu 22. des. 1963 undir fyrirsögninni „Í stríði á Fagradalsfjalli„:

„Þarna í víkinni við kambinn er hrönn af vikri,“ sagði Magnús. „Allt kemur þetta úr Surtsey. Það eru meiri ósköpin sem hún gýs frá sér. Það er eins og það sé dálítið móberg i vikrinum.“„

En hvað er þetta?“ spurði ég og benti á stóra, rauða belgi, sem lágu í fjörunni.
„Þetta eru rússablöðrur,“ svaraði hann. „Þeir nota þær á reknetin.“
„Ætlarðu ekki að hirða þær?“
„Nei, það fæst ekkert fyrir þær.“
„Eigum við þá ekki að stinga á þeim og hleypa loftinu út?“
„Nei, það fer allt vestur í þessari átt. Það er nóg samt.“

Við stóðum í fjörunni fyrir neðan túnið og töluðum við Magnús Hafliðason á Hrauni, þann garp.

Lois á strandstað.

Ég hafði komið hingað áður fyrir tveimur árum og átt samtal við Magnús sjötugan, en ætlaði nú að ganga með honum á Fagradalsfjall og skjóta rjúpur í jólamatinn; ætlaði þó að vísu ekki að skjóta sjálfur því eg er í Rjúpnafélagi Jónasar Hallgrímssonar, en langaði að sjá hvernig þessi nafntogaða skytta gengi til verks.
Og svo voru fjöllin eins og segull í desemberskuggunum; veðrið eins og á vordegi, hlýr andvari af austri, þurrt en skýjað. Þar sem við stóðum í fjörunni og horfðum út á hafið fundum við glöggt, að við þurftum ekki að bera neinn kvíðboga fyrir því að hann mundi skella saman á fjallinu, öldurnar teygðu sig upp í vikurinn, engin þeirra hvít í föll, þetta var hroði. Ég rifjaði upp fyrir mér það sem Magnús hafði sagt mér um franska togarann sem hér strandaði 1931 og spurði hann nú, hvar togarinn hefði lent. Það vatnaði yfir Skarfatanga beint út af Víkurkambinum:
„Þarna var það,“ sagði hann og benti.
„Í túnfætinum?“ spurði ég undrandi.
„Já. Það var engu líkara en þeir ætluðu að leggja honum hér í hlaðinu,“ sagði Magnús og brosti í skeggið. Svo benti hann austur fjöruna, þar sem reis allmikið fjall og gekk í sjó fram. „Þetta er Festi,“ sagði hann. „Bjarni Sæmundsson sagði að hún væri eitt sérkennilegasta fjall á landinu. Hún er laus í sér og kolbrunnin, það hrynur stanzlaust úr henni“ — benti síðan í fjöruna nær túninu: „Og þarna strandaði brezki togarinn Lois í ársbyrjun 1945, ef ég man rétt. Ég hef aldrei sagt þér frá því. Í hitteð fyrra töluðum við bara um fransmanninn. Þegar hann strandaði var bræluvindur af landsunnan, en þegar Englendingurinn sigldi upp var logn þó brimið væri óskaplegt, eitt hið mesta sem ég man eftir. Hann sleit úr sér snjó, en samt virtist engin sérstök ástæða til að sigla upp í fjöru. En brimið var aftök. Það var frekar smástreymt, en sjórinn samt tekinn að falla upp á tún með hálfföllnum sjó að, svo mikið var brimið. Kvöldið áður var ég einn heima, því dæturnar voru á barnaballi. Ég háttaði snemma og las í bók, en húsið skalf svo og nötraði að ég gat ekki lesið í köflum.

Hraun – uppdráttur ÓSÁ.

Ég óttaðist um telpurnar, en þær komu heim um nóttina og einhvern veginn gátum við sofnað, þrátt fyrir veðrið. En svo blálygndi hann um hádegi næsta dag. Um níuleytið þá um kvöldið strandaði togarinn. Skömmu áður sagði ég við telpurnar: „Þið skuluð fara að hátta, þið vöktuð svo lengi fram eftir í nótt.“ Stuttu síðar kemur Ingi björg dóttir mín upp með óvanalega miklu fasi má segja, því hún er heldur róleg, og segir: „Það er eitthvert ljós að sjá í Festi, og eins og verið sé að vagga því til.“ Mér datt strax í hug að skip væri komið upp í fjöruna, gekk út og horfði austur með landi. Þá sá ég ljós og ekki um að villast að það var á skipi. Ég flýtti mér upp eftir að athuga hvað hafði gerzt og þegar ég kom á strandstaðinn heyrði ég köllin í körlunum.

Og þú hefðir átt að heyra skröltið í togaranum, þegar hann veltist á klöppinni.

Slysstaðurinn á Langahrygg.

Áður en ég fór á strandstaðinn hafði ég gert björgunarmönnum í Grindavík aðvart, og komu þeir von bráðar. En þó logn væri, var brimið svo mikið að mér datt sem snöggvast í hug að enginn maður mundi komast heilu og höldnu gegnum rótið. Svo mikið var brimið að mannskapurinn varð að halda í tóið, því ekki var viðlit að binda það. En samt var öllum bjargað nema skipstjóranum, og voru þeir komnir heim í hús um miðnætti. Ég tel að skipstjórinn hefði átt að komast af eins og hinir, en það var eins og hann kærði sig ekki um það.
Sjórinn var mörg ár að vinna á togaranum. Við höfðum svolítið upp úr þessu strandi, gátum sótt okkur kol fram eftir vetri og kynt. Flestum finnst hlýjan góð, sama hvaðan hún kemur, en þó verð ég að segja að ég hef alltaf kunnað bezt við mig að vera dálítið þvalur.“

Á Langahrygg 2012.

En ferðin að Hrauni var ekki farin í þeim tilgangi að standa í fjörunni og láta tímann ganga sér úr greipum. Við kvöddum nú frú Önnu, konu Magnúsar, sem alltaf er opinn faðmur hlýju og gestrisni þegar maður kemur í heimsókn, og lögðum af stað að Borgarhrauni. Magnús sagði okkur á leiðinni nokkur örnefni og væri tómt mál að rifja þau hér upp: Húsafell, Fiskidalsfjall, Tryppalágar, Þorbjörn — nei, ég hefði annars átt að nefna hann fyrstan, því hann heyrir frekar til leiðinni frá Keflavíkurvegi að Grindavík en þeirri sem við nú fórum. Þorbjörn er sterkt nafn, en óvanalegt á fjalli. Mér finnst fjall með því nafni hljóti að vera traust og innhverft.
Og áfram var haldið. Við skildum bílinn eftir við þjóðveginn, gengum yfir Borgarhraunið í átt til Fagradalsfjalls og fórum heldur hægt, því Magnús sagðist vera orðinn þessi veraldarinnar ræfill.

Frá slysstað í Kastinu.

Samt þótti okkur hann ganga nógu hratt, með byssu um öxl og prik í hendi, og áttum við fullt í fangi með að halda í við hann. Leiðin yfir hraunið er sæmilega greiðfær — og þó. Magnús stanzar, litast um og segir: „Þetta er nú heldur tuðrótt leið, hér hafa goðin einhvern tima reiðzt.“ Pikkaði svo með prikinu í grænan mosann og leitaði að sprungu.
„Þær liggja allar frá útsuðri í landnorður,“ sagði hann, „það eru meiri katlarnir, sem hér eru á hverju strái. Allt hefur þetta land logað á sinni tíð. Sagnir eru meira að segja til urri eldsumbrot á þessum slóðum eftir landnámsóld. Þegar snjór liggur yfir hrauninu, er víðast hvar autt yfir holunum af trekki og hlýju sem kemur neðan frá. Undir Reykjanesinu er ekkert nema holrúm og eldur, og þar hafa kyndararnir líklega nóg að gera. Þið ættuð að sjá eldgígina við Tófubrunna og Latshóla, ef þar er ekki eitthvað óhreint undir veit ég ekki hvar það ætti að vera. Og ég hef oft séð hvernig húðar yfir holurnar hér í hrauninu af þunnum vatnsklaka. Fyrir norðan Þorbjörn rýkur úr jörð, þar eru hverir. Hér rýkur þó ekki. Bezt gæti ég trúað því, að Surtur kæmi ekki að sunnan, heldur héðan að ofan.

Slysstaðurinn í Kastinu 2012.

Hann hefur bara haft sig upp þarna suður frá í þetta sinn.“ Hann leit norður um og benti með prikinu á Fagradalsfjall: „Hér var þoka í gær,“ sagði hann, „og sá ekki í loft. En nú er veðrið eins og bezt verður á kosið. Þetta má kalla heppni. Það fer fínasti farðinn af svona ferðalagi þegar veðrið er vont.“
Síðan héldum við áfram og gengum fram hjá álitlegum grasflötum, sem Magnús nefndi Tryppalágar.
„Hvað hefurðu skotið flestar rjúpur á dag?“ spurði ég.
„Sextíu,“ svaraði hann.
„En á hausti?“
„O, ég hef komizt upp í fjögur hundruð. Það er svolítið starf að bera sextíu rjúpur þessa leið,“ bætti hann við og benti á nyrztu brún Fagradalsfjalls: „Þarna er aftökustaður rjúpunnar,“ sagði hann.
„Þú étur auðvitað oft rjúpur ?“ spurði ég.
„Nei, mér þykir hún ekki góð. Það er of mikið grasbragð af henni. Svið eru betri. En beztir eru mávsungar. Þeir eru lostæti. En nú vantar líklega snjóinn. Hérna skeljaði um daginn, þegar fönn lá yfir hrauninu. Þá fórum við fimm saman og fengum tuttugu rjúpur, ég rakst af tilviljun á smáhóp og náði þeim öllum, þær voru tíu. Kristinn Stefánsson var óheppinn, hann fékk aðeins eina, þó er hann góð skytta. En Snorri læknir gat ekki komið, hann þurfti að fara utan á kongress. Mér líkar vel við þá báða, þeir eru prúðir og kurteisir eins og allir menntamenn eru nú á dögum, það er eitthvað annað en kaup mennirnir í gamla daga. Já, og svo þykir mér hangikjöt ágætt og miklu betra en rjúpur. En eigum við ekki að slá í, okkur miðar ekkert áfram með þessu móti. Áðúr var hún í stórum breiðum eins og fugl í bjargi. Þá kom hún á kvöldin niður í hraun, ef norðanátt var, en nú er eins og hún staldri ekkert við.“

Rjúpa á Fagradalsfjalli.

Hann tók nú á rás og engu líkara en hann hlypi, ég heyrði að hann muldraði í barm sér: „Þetta er meiri gangurinn, hálftuðrótt fyrir lassa eins og mig.“
Við litum til baka. Bíllinn var horfinn úr augsýn og fram undan blasti við fjallið og hækkaði eftir því sem nær dró. Magnús hafði þungar áhyggjur af landsmálum og talaði um pólitík meðan við gengum síðasta spölihn að fjallinu. Hann sagðist strax hafa gert sér grein fyrir því að uppbótakerfið mundi steypa landinu. „En maður skilur þetta víst ekki,“ sagði hann mæðulega, „það er ljóti atvinnuvegurinn þessi stjórnmál. Þeir standa upp, kreppa hnefana, rífast, bera þungar sakir hver á annan, setjast aftur, ganga út í horn, takast í hendur, klappast á, og þá syngur hún annað bjallan hjá þeim. Og svo borgar landið brúsann.“

Skóleifar á slysstað á Langahrygg.

Nú vorum við komnir í Selskál, sem er kriki við fjallsræturnar. Þaðan er gengið upp Görnina, sem svo er kölluð. Hún sker fjallið eins og renna, og þegar upp er komið liggur hún eftir því endilöngu, slétt og greiðfær með grösum og lyngi, en vestur úr henni rís Kast, allhátt fjall og bratt í rætur.
„Það var þægilegra að komast á Skálafell,“ sagði ég á leiðinni upp Görnina.
„Jæja-já,“ sagði Magnús.
„Ég fór í jeppa.“
„Það eru ófá jeppaförin í landinu,“ svaraði hann. „Þú hefur auðvitað verið að leita að veiðibjöllueggjum?“ bætti hann við.
„Nei, ég var að horfa yfir landið.“
„Það er mörg matarholan í landinu,“ sagði hann. „En fyrst þú ert að hugsa um landið, þá er bjart í dag, og við verðum komnir upp áður en mistrið læðist yfir hraunið.“ Ég var hættur að spyrja um rjúpuna, hún skipti ekki lengur máli. „Þessi fjöll eru banaþúfa margra vaskra drengja,“ sagði hann þegar upp var komið.
„Nú hvers vegna?“ spurði ég.
Í vesturslakka Kastsins fórst flugvél Andrews, yfirhershöfðingja Bandaríkjanna í Evrópu í stríðinu. Ég kom ekki að flakinu fyrr en nokkru síðar. Í norðausturhorni Fagradalsfjalls, þar sem heitir Langhóll, fórst enskur flugbátur í stríðinu. Þangað hef ég síðar komið og skotið rjúpur í flakinu. Ekki hef ég orðið var við annað kvikt á þessum slysastöðum. Og hérna suðuraf heitir Langihryggur og gengur út úr Borgarfjalli, þar fórst enn ein flugvélin í stríðinu. Ég var með þeim fyrstu sem komu á staðinn. Það var ljót aðkoma. Það var eins og fjöllin hefðu gengið í lið með Þjóðverjunum og líkast því að þau hafi gert gyllingar til að ná sem flestum flugvélum bandamanna. En nú er farið að fyrnast yfir þessa atburði. Og sem betur fer ætti fáum að standa ógn af hálendinu, eins og tæknin er orðin, ja nema auðvitað blessaðri rjúpunni. Hún nýtur ekki góðs af tækninni, nema síður sé.“
Við báðum Magnús að segja okkur frá aðkomunni á Langahrygg. Hann sagði:

Á slysstað í Langahrygg.

„Við Ísólfur í Ísólfsskála höfðum séð flakið tilsýndar, þar sem það lá norðaustan í hryggnum. Englendingar báðu okkur að koma með sér og við fórum í skriðdreka yfir hraunið, það var heldur svona tuðrótt. Þegar við komum að flakinu lágu tólf flugmenn, Bretar og Bandaríkjamenn, dauðir til og frá í brekkunni, brunnir eða limlestir.
Brezku hermennirnir höfðu ekki leyfi til að ganga að flakinu og biðu átekta eftir foringja sínum. En fyrst ég var kominn á staðinn vildi ég skoða brakið og vegsummerki. Ég sagði við sjálfan mig: Ef þeir reka mig burt, þá er ég farinn og læt þá um þetta. En þeir hreyfðu hvorki legg né lið til að koma í veg fyrir að ég gengi inn í brakið og virti fyrir mér þessa hörmulegu sjón. En það er bezt ég fari ekki út í að lýsa þessu nánar fyrir þér. Þú getur hvort eð er ekki birt það á prenti. Það er yfirþyrmandi. Alúminíum hafði runnið um brekkuna eins og lýsi og var nú storknað að sjá, fallhlífar lágu á víð og dreif, skór, fótur.

Slysstaður í Kastinu.

Líkin voru vafin inn í fallhlífarnar og flutt til byggða. Það voru þung spor. Nú er flakið horfið, fjallið byrjað að gróa upp og tíminn hefur grætt sárin. Og nú glottir aftur til.“
Þegar við gengum norður Görnina gerði hann svolitla kælu af austri. Engin rjúpa sjáanleg, enda höfðum við meiri áhuga á fjallinu, þar sem Andrews fórst með fylgdarliði sínu, og punktur var settur fyrir aftan einn kapítula styrjaldarsögunnar. Ekki vildi Magnús ganga á slysstaðinn. „Það er óartarkrókur,“ sagði hann. Við stóðum nokkra stund og blíndum á fjallið, horfðum svo niður á hraunbreiðuna fyrir neðan okkur og undruðumst hvað flugvél hershöfðingjans hefur flogið lágt, þegar slysið varð. Engir þeirra höfðu komið áður til Íslands, þeir voru ókunnugir feigð þess og fjöllum. Í sumar voru liðin 20 ár frá því slysið varð. Ég rifjaði það upp með sjálfum mér. Ég hafði alltaf haldið að flugvél Andrews hefði lent á Keili.

Útför Andrews og félaga.

Þess vegna hef ég oft litið hann hornauga, en nú varð mér ljóst að ég hafði haft hann fyrir rangri sök. Þannig leiðir tíminn staðreyndirnar í ljós, og nú finnst mér Keilir fallegri og tignarlegri en nokkru sinni fyrr. Ég mundi eftir jarðarför hershöfðingjans og manna hans, við drengirnir stóðum niður við Austurvöll, ef ég man rétt, og horfðum á líkkisturnar fjórtán, þar sem þær voru bornar út úr Dómkirkjunni, hlustuðum á sorgarlögin, virtum fyrir okkur heiðursvörðinn. Þannig eltum við stríðið, það er partur af lífi okkar, óljós minning, skuggi þeirrar sólar sem nefnd er æska.
Slysið varð mánudaginn 3. maí 1943, en vegna strangrar ritskoðunar var ekki skýrt frá því í íslenzkum blöðum fyrr en þremur dögum síðar. Þá hafði Morgunblaðið fengið fréttina frá Washington. Auk hershöfðingjans og fylgdarmanna hans fórst lútherski biskupinn Adna Wright Leonard, sem var á ferðalagi að heimsækja hersveitir Bandaríkjamanna um allan heim. Skömmu áður hafði Spellmann, þáverandi biskup en nú verandi kardináli, farið svipaða för á vegum kaþólsku kirkjunnar.

Augljóst er af fyrirsögn fréttarinnar í Morgunblaðinu, að hún hefur verið öllum kunn, þegar hún loks var birt. Þar stendur: „Fjórtán (svo) manns voru í flugvjel Andrews hershöfðingja.“ Hvorki í þessari fyrstu frétt af slysinu né nánari frásögn daginn eftir er sagt frá því, hvar flugvél hershöfðingjans hafi farizt og margt annað þykir manni nú vanta í frásögnina. Sá sem komst af hét George Eisel frá Colombia. Hann var afturskytta í Liberator-flugvél hershöfðingjans og sat fastur í stélinu í 26 klukkustundir. Hann hafði oft áður komizt í hann krappan, hafði t. d. bjargazt þegar flugvél hans var skotin niður yfir Túnis og þrír félagar hans farizt. Flugvélar hans höfðu gert loftárásir á borgir í Norður-Afríku, Þýzkalandi, Frakklandi og Ítalíu. í stuttu samtali sem Ívar Guðmundsson átti við hann segir hann m. a. um slysið:
„Við flugum meðfram ströndinni og yfir marga tanga, en svo kom að því að einn þeirra skagaði of langt upp í loftið og við rákumst á.“ Hann telur að allir mennirnir hafi dáið um leið og vélin rakst á fjallið. Hann heyrði ekki til ‘Uokkurs manns og þó missti hann aldrei meðvitund þann tíma sem hann var í flakinu.

Hann segir að skyggni hafi ekki verið nema um 12 metrar. Hann segir að eldur hafi komið upp í flugvélinni og hafi honum ekki dottið annað að í hug en hann mundi brenna inni, „en þá kom hellirigning og kæfði eldinn í flugvélarflakinu.“ Einhvern tíma hefði nú sú rigning verið talin til jartegna. Það tók leitarmennina klukkustund að ná Eisel úr stélinu, þar beið hann þyrstur og svangur. Magnús sagði okkur frá því að hann hefði heyrt, að Eisel hefði farizt nokkru síðar í flug slysi. Við gutum augum í síðasta sinn til slysabrekkunnar í Kasti, þá bætti Magnús við: „Það eru meiri vinnubrögðin þessi stríð.“
Við gengum nú upp úr Görninni, fylgdum bröttum skorningum og fikruðum okkur upp á nyrzta og hæsta hluta Fagradalsfjalls. „Ef hún er ekki við skaflana hér,“ sagði Magnús, „þá er hún hvergi.“
„Er ekki vissara að hvísla?“ spurði ég.
Hann hló. „Nei,“ sagði hann og gekk enn hraðar upp hlíðina. Ég var einnig farinn að skimast um eftir rjúpu. Og mér fannst ég sjá hana alls staðar, í mosanum, við steinana, þeir voru margir með hvítum skellum. Mér fannst þeir hía á okkur. Eins og straumkast árinnar verður að narti fisks í eftirvæntingargómum laxveiðimannsins, þannig verða hvítskellóttir steinar að rjúpum í skimandi augum skyttunnar.
„Hefurðu nokkurn tíma séð fálka hér á fjallinu?“ spurði ég.
„Já,“ sagði Magnús, „ég hef séð fálka slá rjúpu hér á fjallinu, en það er sjaldgæft.“ „Finnst þér þú ekki stundum vera í hlutverki fálkans?“ „Það getur svo sem verið. Þegar fálkinn kemur sópast rjúpan í burtu, en það hefur engin áhrif á rjúpuna, þó ég komi. Hún heldur sig bara við skaflana og….“ Prikið festist við grjóthnullung.
„Og hvað?“ spurði ég.
„Og bíður, bíður. Er það ekki það sem við gerum öll.“ Losaði prikið, hélt áfram og þagði.
„Við Ísólfur í Ísólfsskála sáum tvær arnir í haust, þegar verið var að leggja Krýsuvíkurveginn,“ sagði hann svo upp úr þurru, eins og til að breyta um umræðuefni. „Önilur hafði komið á hverjum morgni og stefnt á Krýsuvíkurberg, og einn morguninn sáum við tvær saman. Líklega hafa þær verið að leita sér að æti.“
Nú færðist brimmóða yfir landið og það fékk einhvern óræðan blámisturssvip, sem gerði það fjarlægara en áður. Það var ekki lengur fjallabjart yfir auðninni. Morguninn hafði verið rauður í skýjum, þetta var yndislegur dagur, magnaður af dul lands og sagna. Hamrabelti blöstu við norðan Kasts, þar eru Gálgaklettar. Þar voru hengdir ræningjar sem héldu til við Þorbjörn gamla.
Og enn fjölgaði hvítu skellunum á steinunum og ég fór að velta því fyrir mér hvort guð hefði svona fínan húmor eða hvort þetta grín væri bara tilviljun.
Magnús ymti að gömlum dögum. „Ég hef alltaf séð eftir árabátunum,“ sagði hann, „og veiztu af hverju? Ég komst einu sinni yfir hundrað kíló. Þá brá mér kynju við. Ég fór að hugleiða hvað hefði valdið þessum ofvexti — jú. Við höfðum fengið vélbáta og lagt niður árarnar. Það var oft glatt á hjalla á gömlu árabátunum og gaman að sigla í góðu leiði. Fiskurinn var borinn upp klappirnar fyrir neðan bæinn, þeir voru í brókum upp undir hendur og skinnstökkum og bundið yfir um mittið til þess þeir yrðu ekki brókarfullir. Þeir báru tólf þorska í einu og enginn taldi eftir sér að bera upp fiskinn. Nú bykir allt erfitt. Skiptivöll ur heitir pa.rtur af túninu fyrir neðan Hraun. Þar deildu þeir út hlutunum. En það var ekkert upp úr þessu að hafa, þó við fiskuðum 500 skippund yfir vertiðina og gerðum að öllu Sjálfir. Þetta fór bara í kaupmennina og þeir voru eins og sjórinn. Lengi tekur sjórinn við.
En nú held ég að þorskurinn sé að ganga til þurrðar, það er ekki annað að formerkja. Áður fylltist allt af fiski, þegar sílin komu. Fyrst þegar ég byrjaði að róa fengum við oft á annað hundrað fiska í 15 möskva djúp net, en nú eru þeir með þetta 30—36 möskva djúp nælonnet og fá einhverja glefsu í eitt og eitt net. Nú sést ekki fiskur á þeim slóðum þar sem við veiddum mest. En fiskifræðingarnir trúa ekki að fiskurinn sé að ganga til þurrðar, það er aðalatriðið. Kannski við getum lifað á bjartsýni þeirra.“
„Var þetta ekki sæmilegt upp úr fyrri heimsstyrjöldinni?“ spurði ég.
„Jú, það var miklu betra en síðar varð. Um 1930 súnkaði fiskurinn í verði og þá byrjaði kreppan.“
Við vorum varla komnir upp á fjallsbrúnina þegar Magnús stanzaði, bandaði til min hendi og sagði: „Þarna er ein —,“ hlóð byssuna, miðaði og — bang.
Þegar Magnús kallaði sá ég dýrið dauðamóða teygja úr skaflhvítum hálsinum, tvö augu sem störðu á okkur í 30—40 metra fjarlægð. Þau báðu ekki um líf, þessi augu, nei horfðu bara á okkur, spurðu. Og svarið kom. Þegar við komum að rjúpunni þar sem hún lá dauð í grænum mosa milli hraungrjóts, beygði Magnús sig niður og sagði: „Þetta er einhver síðgotungur, hún er enn með svartar fjaðrir.“ Svo leit hann á mig og spurði glottaralega:
„Ekki sást þú hana á undan mér?“
Það var nú lítill munur orðinn á rjúpunni og hvítskellóttum steinunum. En blóðið golpaðist ekki upp úr þeim.
Við gengum skimandi vestur fjallið, en sáum ekki fleiri rjúpur. Þessari styrjöld lyktaði með ósigri þeirrar einu rjúpu, sem á fjallinu var þennan dag. Þegar við komum á móts við Kast á heimleið fórum við aftur að tala um flugslysin, enda voru þau ofarlega í hugum okkar. Og þá sagði Magnús: „Það er eins og allt sé fyrirfram ákveðið og hnitmiðað niður. Amma mín, Guðbjörg Gísladóttir frá Lambafelli undir Austur-Eyjafjöllum, sagði mér einhverju sinni frá harðduglegum fiskiformanni, sem alltaf gat sagt hásetum sínum fyrir um, hvað þeir mundu fá til hlutar. En svo einn vetur segist hann ekkert geta sagt þeim. Hann segir að sig hafi dreymt, að hann væri í úlpu með fjórtán hnepslum, en hnapparnir allir skornir af. Annað gæti hann ekki sagt þeim. Skip hans fórst í fyrsta eða öðrum róðri með allri áhöfn, fjórtán mönnum.
Með þetta dularfulla veganesti héldum við til byggða.“ – M.

Heimild:
-Morgunblaðið, 22. des. 1963, Í stríði á Fagradaldsfjalli, bls. 1, 3 og 5.

Magnús Hafliðason á Hrauni – fæddur 21. nóvember 1891, dáinn 17. desember 1983.

Að reisa nýja höfuðborg – Eiríkur A. Guðjónsson

Fjallið eina – hraunin umleikis

Kirkjuból á Miðnesi – Jónas Guðlaugsson

Apótekarasteinninn í Árbæjarsafni

Reykjanesskagi – aldur hrauna

„Það mun verða eldgos á Reykjanesskaganum“ – Ari Trausti Guðmundsson

Smalaskálaker – Slunkaríki

Urriðavatn – Réttartangi

Festarfjall – Ingvar Agnarsson

Í stríði á Fagradaldsfjalli – Magnús Hafliðason á Hrauni

Um okkur

Síður

Viltu styrkja þessa síðu?