Krýsuvík; Krýsuvíkurselin og Eyri

Um jörðina Krýsuvík eru nokkrar skráðar örnefnalýsingar. Þegar þær eru skoðaðar og bornar saman kemur í ljós umtalsverður munur á þeim, ekki bara varðandi staðsetningar örnefna og minja, heldur og þess hversu takmarkaðar upplýsingarnar í þeim er getið.

Tökum dæmi. Í örnefnalýsingu Gísla Sigurðssonar um Krýsuvík (aðalheildarmaður Ólafur Þorvaldsson og Krýsuvíkurbræður synir Guðmundar í Krýsuvík, aðallega tveir; voru fluttir til Hafnarfjarðar, annar bjó á Holtsgötu ?, en hinn í Þorgeirstúni. Unnið á milli 1960–70), segir: „Hér framundan til vesturs er tvær öldur að sjá. Sú nyrðri heitir Selalda. Á henni er Selölduvarða. Fram undan Selöldu er Seljadalur. Vestur eftir honum er farvegur Seljalækur. Beggja megin lækjarfarvegsins eru nokkrar tættur Seljanna. En hér var haft í seli frá Krýsuvíkurbæjunum á fyrri tíð. Krýsuvíkursel voru þau kölluð“.

Skoðum þjóðsögurnar. Í Þjóðsögum Jóns Árnasonar um Eirík galdraprest á Vogsósum segir að í “annað sinn komu Tyrkjar undir Krýsuvíkurberg og gengu upp þar sem síðan heitir Ræningjastígur. Þá var sel hjá Selöldu og fóru Tyrkjar þangað, drápu matseljuna, en eltu smalann heim að Krýsuvík.
Það var sunnudagur og var Eiríkur prestur að messa í Krýsuvíkurkirkju. Segja sumir að hann væri fyrir altarinu, en hitt mun sannara að hann væri í ræðustól er smalinn kom hlaupandi í kirkjuna og mælti hátt:
„Tyrkjar komu og drápu matseljuna og eltu mig hingað.“

Prestur mælti: „Viljið ekki lofa mér að ganga fram í dyrnar góðir menn?“
Menn játtu því. Eiríkur gengur fram í dyr og lítur út og sér Tyrkja koma á túninu. Hann mælti til þeirra:
„Farið nú ekki lengra! Drepið þarna hvur annan! Væri annar dagur eða ég öðruvís búinn, mundu þið éta hvur annan.“
Þar börðust þeir og drápust niður. Heitir þar síðan Orrustuhóll eða Ræningjahóll er þeir börðust, en Ræningjaþúfur þar þeir eru dysjaðir. Þar eftir hlóð Eiríkur vörðu á Arnarfelli og mælti fyrir henni sem hinni að meðan hún stæði skyldu Tyrkjar aldrei granda Krýsuvík.”
Nú er Ræningjadysin horfin undir malbikaðan veg neðan við Krýsuvíkurkirkju, en Ræningjahóllinn (Orrustuhóllinn) er þarna enn suðvestan við hana.

Séra Eiríkur Magnússon í Vogsósum fæddist 1638 og lést 1716. Hann var sonur Magnúsar Eiríkssonar lögréttumanns í Njarðvík og Guðrúnar Jónsdóttur frá Reykjavík. Hann ólst upp og lærði hjá Jóni Daðasyni presti í Arnarbæli, frægum galdramanni, og virðist við það hafa fengið á sig galdraorð sem loddi við hann síðan. 1668 varð hann aðstoðarprestur Jóns en fékk Selvogskirkju 1677 og hélt til dauðadags. Hann var húsmaður að Vogsósum í Selvogi og lést þar.
Þegar örnefni og sagnir eru borin saman við lifendur þjóðsagnanna er ljóst að nefndur Eiríkur var ekki fæddur þegar „Tyrkjar“ áttu að hafa komið að Krýsuvíkurbergi og sótt þar uppgöngu, skv. opinberum heimildum, árið 1627.

Ef vel er að gáð falla þó heimildirnar, sem væntanlega hafa lifað millum manna í gegnum tíðina, að nokkru saman. Selið nefnda er ekki „beggja vegna Seljalækjar“, fyrrum farvegar Eystri-lækjar, heldur nokkru ofan hans þ.e. í Seljadal. Þar og skammt vestan þess er stekkurinn og selstígurinn til austurs að Trygghólum.

Þorsteinn Bjarnason frá Háholti safnaði og skráði örnefni í Krýsuvík. Þar segir m.a.: „Innan við Hafnarberg [Heiðnaberg] var býlið Eyri, fór í eyði 1775“. Þar með hafði Þorsteinn, líklega ómeðvitað, fyllt upp í pússluspilið, þ.e. þar sem Gísli sagði vera „Krýsuvíkurselin“ lýsti hann bænum Eyri, sem mjög líklega hefur verið kotbýli út frá Krýsuvíkurbænum, byggt upp skammt frá leifum selstöðunnnar fyrrum.

Í tóftum Eyrar á norðurbakka Seljalækjar má líta nokkur rými, fremur lítil. Sunnan lækjarins eru a.m.k. tvær fjárborgir, fjárhús, garðar og girðingar. Það bendir til þess að bærinn hafi verið í byggð um nokkurra ára skeið, reyndar áður en bærinn Fitjar var byggður þar skammt vestar.

Í „Skráningum Ólafs Þorvaldssonar fyrir Krýsuvík“ frá 1968 er hvorki getið um Krýsuvíkurselin né kotbýlið Eyri.

Í bréfi frá Vilhjálmi Hinrik Ívarssyni, dags. 24/6 1980 um örnefni í Krýsuvík er ekki minnst á hvorutveggja. Ekki heldur í örnefnalýsingu Ara Gíslasonar.

Eftir að FERLIRsfélagar höfðu skoðað framangreint svæði í lok 20. aldar var orðið augljóst að Krýsuvíkurseltóftirnar eru á gróinni spildu í Seljal, nánast orðnar jarðlægar. Einfaldar grjóthleðslur sjást í nálægum stekknum. Farvegur fyrrum Seljalækjar (Eystri-lækjar) er augljós sem og tóftir fornbýlisins Eyrar, með öllum fyrrgreindum minjum, sem þar er að finna.

Heimildir:
-Krýsuvík. Þorsteinn Bjarnason.
-Krýsuvík. Örnefnalisti. Ólafur Þorvaldsson 1968 (1968).
-Krýsuvík. Ólafur Þorvaldsson 1942 (1942).
-Krýsuvík. Ók. skrás.
-Krýsuvík. Vilhjálmur Hinrik Ívarsson 1980 (1980).
-Krýsuvík. Spurningar. Ók. skrás.
-Krýsuvík. Gísli Sigurðsson.
-Krýsuvík. Ari Gislason.
-Höfuðbólið Krýsuvík og fjórtán hjáleigurþess. Ólafur E. Einarsson (1987).
-Krýsuvík. Ólafur Þorvaldsson (1968).
-https://is.wikipedia.org/wiki/Eir%C3%ADkur_%C3%AD_Vogs%C3%B3sum