Laufásvegur 5 – Jónshús

Húsið að Laufásvegi 5 í Reykjavík reisti Jón Árnason þjóðsagnasafnari á lóð úr landi Stöðlakots. Húsið er úr höggnu grágrýti sem sett er saman með kalki sem fannst í Esjunni hjá Mógilsá. Kalkið var unnið í brennsluofni sem reistur var við Kalkofnsveg, sem dregur nafn sitt af ofni þessum. Húsið hefur verið kallað Jónshús og á sú nafngift líklega rætur sínar að rekja til fyrsta eiganda þess.

Jón átti húsið ekki lengi, því árið 1888 var Þorvaldur Thoroddsen náttúrufræðingur orðinn eigandi hússins. Húsið var keypt fyrir heimanmund Þóru Pétursdóttur eiginkonu hans, sem var dóttir Péturs Péturssonar biskups, en þau höfðu gift sig árið áður. Jón Árnason var fósturfaðir Þorvaldar og hann flutti í kjallarann ásamt konu sinni þegar nýgiftu hjónin fluttu í húsið. Þau hófust handa við breytingar og endurbætur á húsinu, sem höfðu mikil óþægindi og sóðaskap í för með sér. Um tíma var engin leið inn í húsið nema í gegnum eldhúsið og þótti það sérstaklega bagalegt þegar erlenda gesti bar að garði. En þeim fannst umstangið þess virði og voru ánægð að loknum framkvæmdum.

Álmtréð undir gafli hússins gróðursettu þau hjón um það leyti sem þau fluttu í húsið og er tréð því meðal elstu trjáa í Reykjavík. Þau settu einnig niður blóm og ræktuðu matjurtir og höfðu bæði kýr og hænsi og hvíldi búsreksturinn mest á Þóru því Þorvaldur var mikið fjarverandi á sumrin. Þegar þau hjón fluttu til Kaupmannahafnar eftir átta ára búsetu í húsinu tók Jón Þorkelsson rektor það á leigu, en árið 1902 seldu þau húsið.

Á fyrsta áratug 20. aldar keypti Borgþór Jósefsson húsið. Hann var bæjargjaldkeri Reykjavíkur og fyrstu árin sem hann bjó í húsinu var skrifstofa hans í húsinu. Borgþór stækkaði húsið, byggði við það sólstofu og ræktaði garð. Kona hans var Stefanía Guðmundsdóttir, eins fremsta leikkona Íslendinga í þá daga og saman voru þau miklir frumkvöðlar á sviði leiklistar á Íslandi. Fjölskyldan bjó í húsinu um áratuga skeið. Um 1985 var húsinu skipt upp í fjórar íbúðir sem eru í eigu fjögurra aðila í dag.

Brúðargjöf Þóru biskups og Þorvaldar

Árið 1887 fengu Þorvaldur Thoroddsen (1855-1921) og kona hans Þóra Pétursdóttir (1848-1917) húsið í brúðkaupsgjöf frá foreldrum Þóru, Pétri Péturssyni (1808-1891) biskupi og konu hans Sigríði Bogadóttur (1818-1893), dóttur Boga Benediktssonar sýslumanns á Staðarfelli í Dölum. Þorvaldur var sonur Jóns Thoroddsen (1819-1868) skálds og sýslumanns og bróðir Skúla Thoroddsen (1859-1916) ritstjóra og alþingismanns en Skúli hitti einmitt verðandi eiginkonu sína, Theódóru Guðmundsdóttur, í húsinu. Þorvaldur var fóstursonur Jóns og konu hans Katrínar Þorvaldsdóttur Sívertsen úr Hrappsey en Katrín var systir Kristínar konu Jóns Thoroddsen. Jón Árnason og Katrín fluttu í kjallara hússins eftir að Þorvaldur og Þóra eignuðust það. Um Þóru skrifaði Sigrún Pálsdóttir sagnfræðingur bókina Þóra biskups og raunir íslenskrar embættismannastéttar sem út kom árið 2010.

Listrænir íbúar

Margir þekktir einstaklingar hafa átt eða búið um lengri eða skemmri tíma í húsinu að Laufsásvegi 5. Um tíma átti Jón Ólafsson (1850-1916), ritstjóri og höfundur ljóðsins „Máninn hátt á himni skín“ húsið. Þá bjuggu Stefanía Guðmundsdóttir leikkona, eiginmaður hennar Borgþór Jósefsson og dætur þeirra Anna Borg, Þóra Borg og Emelía Borg einnig í húsinu.

Merkur garður
Árið 1888 gróðusettu Þorvaldur og Þóra hlyn (Garðahlyn) við suðurgafl hússins sem enn stendur. Er tréð því eitt af elstu gróðursettu trjánum í Reykjavík. Síðar gróðursetti Stefanía Guðmundsdóttir fyrstu útirósirnar í Reykjavík í garðinum á bak við húsið að sögn dóttur hennar Önnu Borg.

Friðun
Friðaður af mennta- og menningarmálaráðherra 31. desember 2012, með vísan til 1. mgr. 4. gr. laga um húsafriðun, nr. 104/2001. Friðunin nær til ytra byrðis steinhlaðna framhússins sem byggt var árið 1880.

Húsbyggandinn

Jón Árnason fæddist 17. ágúst 1819 á Hofi á Skagaströnd. Hann var sonur séra Árna Illugasonar, sem var prestur þar frá 1796 til 1825, og þriðju konu hans, Steinunnar Ólafsdóttur. Árni lést þegar Jón var á sjöunda ári og Steinunn var eftir það lengi ráðskona á Syðri-Ey og Auðkúlu í Austur-Húnavatnssýslu. Jón var fyrst með móður sinni og hún kenndi honum að lesa en síðan var hann settur til mennta og lauk stúdentsprófi frá Bessastaðaskóla í maí 1843. Hann varð síðan heimiliskennari hjá Sveinbirni Egilssyni, síðar rektor skólans, á Eyvindarstöðum á Álftanesi og kenndi sonum hans undir skóla. Jón flutti með fjölskyldunni til Reykjavíkur og hélt áfram heimakennslunni og aðstoð við Sveinbjörn í ritstörfum hans, jafnframt því að sinna stundakennslu og bókavörslu og raunar ýmsum öðrum störfum. Jón kvæntist Katrínu Þorvaldsdóttur Sívertsen (1829–1895) úr Hrappsey 25. ágúst 1866. Þau áttu einn son, Þorvald, sem dó ungur. Jón lést 4. september 1888.

Jón Árnason er eflaust þekktastur fyrir að vera frumkvöðull í söfnun þjóðsagna á 19. öld, en hann gegndi ýmsum öðrum hlutverkum:

Landsbókavörður

Jón var ráðinn bókavörður Stiftsbókasafnsins árið 1848 en þá var það til húsa á Dómkirkjuloftinu. Þegar safnið flutti síðan í hið nýreista Alþingishús árið 1881 fékk það titilinn Landsbókasafn Íslands og Jón varð fyrsti Landsbókavörður Íslands. Hann gegndi því starfi til ársins 1887. Fyrstu árin áttu laun hans að vera greiðsla frá lánþegum safnsins en þar sem fæstir þeirra borguðu varð kaupið aldrei hátt. Jón lét sér þó annt um safnið enda hafði hann bæði mætur á bókum og var glöggur á þær. Á starfstíma hans stækkaði safnið verulega en mest var það vegna bóka- og handritagjafa. Á bréfaskiptum Jóns og vina hans út um allt land sést að hann var óþreytandi við að biðja um bækur handa safninu.

Þjóðminjavörður

Jón bað fólk einnig að senda forngripi til forngripasafnsins en hann átti nokkurn þátt í því að Forngripasafn Íslands var stofnað árið 1863. Þann 24. febrúar það ár færði Jón Árnason stiftsyfirvöldum bréf frá Helga Sigurðssyni á Jörfa í Kolbeinsstaðahreppi þar sem hann býðst til að gefa Íslandi 15 gripi með þeirri ósk „að þeir verði fyrsti vísir til safns íslenskra fornmenja“ en íslenskir forngripir höfðu áður mikið verið fluttir úr landi. Gjöfin var þegin og Jóni Árnasyni falin umsjón safnsins en hálfu ári seinna fékk hann að ráða Sigurð Guðmundsson málara sem annan umsjónarmann. Sigurður hafði fyrstur sett fram hugmynd um stofnun forngripasafns og saman veittu þeir safninu forstöðu þar til Sigurður lést 1874. Jón gegndi starfi forstöðumanns til ársins 1881 en það var ekki fyrr en 1911 sem nafni safnsins var breytt í Þjóðminjasafn Íslands.

Biskupsritari
Það var árið 1856 sem Jón gerðist skrifari biskups. Í því starfi gekkst hann fyrir því að biskup sendi öllum prestum og próföstum landsins bréf þar sem farið var fram á að þeir létu gera skrá yfir allar bækur eldri en frá 1781 sem til væru í sóknum þeirra. Þessar skrár eru nú varðveittar í handritasafni Landsbókasafns Íslands – Háskólabókasafns en þær hafa vafalaust gefið Jóni góða yfirsýn yfir fágætar bækur og hjálpað honum við bókaöflun bæði fyrir safnið og sjálfan sig. Starfi biskupsskrifara gegndi Jón til ársins 1867 er hann gerðist umsjónarmaður við latínuskólann.

Umsjónarmaður

Í starfi umsjónarmanns Lærða skólans í Reykjavík fólst bæði bókavarsla og umsjón með nemendum sem bjuggu í skólanum auk þess sem nú myndi vera kölluð fjármálastjórn. Þessu starfi gegndi Jón til ársins 1879, er það var lagt niður, en þá sendu íslenskir námsmenn í Kaupmannahöfn honum fallegt ávarp sem sýndi virðingu þeirra og þakklæti. Margir skólapiltar urðu hjálparmenn Jóns við þjóðsagnasöfnun hans, bæði á meðan þeir stunduðu nám og eftir að þeir voru orðnir embættismenn (oftast prestar) víða um landið.

Framangreind samantekt er fengin af ýmsum áður skráðum og óskráðum heimildum um sama efni.