Garðabær – Ferlir

Tag Archive for: Garðabær

Álftanes og Bessastaðir – Gamli og nýi Skans

Á vefsíðunni „blakkur.org“ má t.d. lesa um skansana tvo á Álftanesi, annars vegar yst á Norðurnesi og hins vegar á Bessastaðanesi:

Álftanes – örnefni; ÓSÁ.

„Annálar greina frá því að árið 1627 hafi höfuðsmaður Íslands, Holger Rosenkranz, fregnað af strandhöggi sjóræningja í Grindavík og gert ráðstafanir til varnar ef ræningjar sæktu að setri höfuðsmannsins á Bessastöðum. Meðal þess var að klárgera herskip og útbúa skans (virki), og búa hann þeim byssum sem tiltækar voru. Þetta voru eðlileg viðbrögð því ekki var frítt við að útlendir raufarar hefðu áður brotið upp fjárhirslur á Bessastöðum og haft skattfé kóngsins á brott með sér auk annars þess sem fémætt var.

Tyrkirnir koma.

Ránsskipin komu eins og menn hugðu að verða myndi, og kom til skammvinns bardaga milli ræningjanna og varnarliðsins í skansinum. Þar var á meðal Jón Ólafsson, nefndur Indíafari.
Eftirfarandi er lýsing sonar Jóns í viðauka við reisubók hans, eftir minni sonarins um það hvernig Jón hafði lýst fyrir honum atburðum:
„Og þá þeir á landi voru svo til varnar búnir, uppbyrjuðu ránsskipin að leggja inn á höfnina. Og þá þeir af skipunum og skansinum það sáu, fýruðu þeir nokkrum stykkjum þeim á móti og ránsmenn í sama máta af sínum skipum á land upp.“ Hin fyrirhugaða ránsferð á Bessastaði reyndist ræningjunum sneypuför en nánar má um það lesa í ýmsum heimildum og lýkur hér frá henni að segja.

Úr skjalasafni Konunglega danska bókasafnsins sjókort / dýptarkort af innsiglingunni til Bessastaða (Indlöbet til Bessested), ársett 1720. Bæði er getið um Skansinn og Gamla skans.

Aftur greinir frá skansgerð á Bessastöðum í annálum ársins 1667. Í „Kjósarannál“ segir til dæmis:
„10. Septembris kom kongsskip í Hólminn. Þar kom einn herramaður Otte Bielcke, er setti upp skatt á landsfólkið, hver kallaður var Skanstollur, því hann átti að festa eitthvert pláss, hagkvæmt hér á landi, til varnar fyrir útlenzkum hervíkingum. Lét svo um vorið byggja skans í Bessastaðanesi og þangað færa nokkur fallstykki; skildi hér eptir eina byssuskyttu og sigldi síðan.“

Í því sem ritað hefur verið um atburði á seinni tímum, er almennt gert ráð fyrir að skansinn sem reistur var vorið 1668, hafi í raun verið endurbygging hins eldri skans. Jón Helgason segir í bók sinni um Tyrkjaránið að skansbyggingin árið 1627 hafi verið í Bessastaðanesi og er ekki að vita hvert hann sækir þá vissu sína. Benedikt Gröndal gerir ráð fyrir hinu sama. Halldór Baldursson segir beinlínis í grein sinni, Fallbyssubrot frá Bessastöðum“: „Skansinn var endurbættur 1668…“

Höfundur þessa pistils [Július Ó. Einarsson] hafði lengstum sama skilning og lyfti því brúnum þegar hann fann í skjalasafni Konunglega danska bókasafnsins sjókort / dýptarkort af innsiglingunni til Bessastaða (Indlöbet til Bessested), ársetta 1720 (http://www5.kb.dk/…/2012/jul/kortatlas/object67627/da/).

Skansinn 1720 – hluti af uppdrætti. Hér má vel sjá staðsetningar Skansanna á norðanverðu Álftanesi – við Seyluna.

Kortið er landfræðilega ónákvæmt og má frekar kalla uppdrátt. Þar eru þó sýndir „Skansen“ á „réttum stað“ og annar óvæntur sem kallaður er „Gamle skans“ á öðrum stað, úti á Eyri rétt handan Seylunnar (sem er skipalægið í mynni Bessastaðatjarnar). Ekki er óvarlegt að ætla að „Skansen“ sé sá skans sem byggður var árið 1668. Freistandi er að álykta að „Gamle skans“ sé þá sá sem hrófað var upp til varnar áhlaupinu 1627 og enn hafi sést menjar hans þegar uppdrátturinn var gerður. Sú hugmynd fær stuðning af orðalagi annála (Skarðsár-, Grímsstaða- og Setbergsannálar) sem greina frá byggingu skansins 1627 og víðbúnað þar, að hann hafi verið reistur í Seilu / Seylu (Bessastaðanes er ekki nefnt í því samhengi). Annálar ársins 1667 herma að Otto Bjelke hafi átt að velja hentugan stað fyrir skans „til varnar við illþýði.“

Gamli skans á Rastartanga.

Fyrirmælin sem hann hafði voru m.ö.o. ekki að styrkja eða endurreisa hinn fyrri skans. Þessa árs annálar, sem á annað borð tilgreina staðsetningu (Kjósarannáll, Fitjaannáll) segja líka að skansinn hafi verið reistur í Bessastaðanesi (ekki er þá talað um Seyluna). Í samhengi við „Gamle skans“ vestan Seylunnar koma í hugann upplýsingar úr fornleifaskráningu á svæðinu þar sem hafa komið í ljós gamlar tóftir.“

Þegar „Annálar 1400-1800„, Annales Islandici Posteriorum Sæculorum, gefnir út af Hinu íslenzka bókmenntafélagi, má m.a. lesa eftirfarandi skráningar frá árinu 1627:
„1627.

Holgeir Rosenkranz (1574-1642). Mynd máluð af Johan Thim 1635.

Höfuðsmaður Íslands, Holgeir Rosenkrans, sem þá hafði sitt skip í Seilu við Bessastaði, er hann spurði rán í Grindavík, stefndi til sín skipi úr Keflavík og öðru úr Hafnarfirði, en hið þriðja úr Hólminum duldist inn við Leiruvoga. Lét hirðstjórinn tilbúa í Seilunni virki eður skans, (sumir sögðu af fiskiböggum), og setja á byssur þær fáu, til voru. Þar voru í virkinu Íslendingar margir: Jón, er lögmaður hafði verið, Sigurðsson, séra Þorlákur Skúlason biskupsefni, Þorbergur og Sigurður Hrólfssynir; þessir voru að norðan með sínum mönnum. Og þegar þessi tvö skip sigldu framan að Seilunni skutu hvorir um sig nokkrum byssum, þeir tyrknesku og landsmenn, og stönsuðu þá illvirkjar sig, sneru við og hitti annað skipið grunn og stóð á klett; fluttu þá fanga af því og á hitt skipið, og komu svo báðum í brott og héldu frá, en þeir Dönsku fengu stórt ámæli af því, að þeir lögðu eigi að þeim strákum, meðan í því svamli voru að flytja góssið á millum skipanna, hvað Íslendingum þótti þó auðvelt verið hafa. Þetta var fyrir sjálft alþingi, og reið ekki hirðstjórinn upp á þingið. (Skarðsárannáll, B. I, bls. 227-228).

Elsta kort af Álftanesi 1796 sem Rasmus Lievog stjörnufræðingur á Bessastöðum teiknaði. Það sýnir vel breytingar á Bessastaðatjörn og Seylunni. Ekkert er getið um Skansana.

1627. Lét hirðstjórinn tilbúa virki eður skans í Seilu og setja á byssur þær fáar, til voru í virkinu. Voru þar Íslendingar margir: Jón Sigurðsson, er lögmaður hafði verið, séra Þorlákur Skúlason, Þorbergur og Sigurður Hrólfssynir; þessir voru norðan að með sínum mönnum, en Gvendur Stefánsson læddist burtu á laun, og missti þar fyrir lénsjarðir, sem hann þá hafði á Skagaströnd, og fékk þær aldrei síðan, né nokkur lén. (Grímsstaðaannáll, B. III, bls. 469).

1627. Um þetta leyti læddist í burt úr Bessastaðavirki íslenzkur maður einn þangað áður skikkaður, Guðmundur Stephansson að heiti, og missti hann þar fyrir lénsjarðir, sem hann hafði haft á Skagaströnd, og fékk þær aldrei síðan, né nokkurt léni. Þetta var fyrir sjálft alþing. (Nmgr.: Er viðbúnaður var hafður í Seylunni til að taka á móti Tyrkjum. Sbr. III, 469). (Setbergsannáll, B. IV, bls. 254).“

Reisubók Jóns Indíafara er vel varðveitt og hefur verið gefin út ótal sinnum. Hann skrifaði bókina árið 1661, 67 ára gamall.

Nánar um Jón Indíafara og Tyrkjaránið 1627:
„Það er ógerningur fyrir nútímamann að setja á metaskálar stærstu áföll og mestu neyð sem upp á féll þjóðina á fyrri öldum. Drepsóttir, eldgos, vetrarharðindi og önnur áþján gekk reglulega yfir landsmenn. Óhætt er að segja að slíkar ógnir af náttúrulegum orsökum hafi verið þekktur óvinur sem tekist var á við af reynslu kynslóðanna. Tyrkjaránið var hinsvegar ný ógn og geigvænleg sem tók líka fram öllum öðrum átökum við erlenda menn í gegnum tíðina. Hugtakið Tyrkjarán er notað um ránsferð sjóræningja sem komu hingað til lands um mitt sumar 1627 á alls fjórum skipum sem klufu sig úr tólf skipa lest, sem siglt var frá Alsír norður í höf. Ræningjarnir tóku hér land í Grindavík, Vestmannaeyjum og á Austfjörðum auk þess að reyna landtöku við Bessastaði.

Ræningjarnir gengu fram af svo einstakri grimmd og hörku, og fóru svo vítt yfir, að hingaðkoma þeirra hefur verið hverjum manni stórkostlegt áfall og viðvarandi kvíðaefni.

Jón Indíafari.

Hundruð manna voru hneppt í þrældóm og tugir drepnir. Vopnlaust fólk var elt uppi, drepið og pyntað grimmilega, brennt lifandi, líkamshlutar skornir af fólki lifandi, fólk brennt inni og þar á meðal börn.

Aftan við þá reisubók sem Jón Ólafsson Indíafari skrifaði sjálfur árið 1661, 35 árum eftir heimkomu til Íslands, skrifaði ókunnur höfundur viðbæti sem kallaður var „þriðji partur ævisögunnar“. Þar er sagt frá því í þriðja kapítula þegar Jón kom í ótengdum erindagjörðum á Bessastaði og var settur til varna þegar ræningjaskip komu á Seyluna.

„Þá nú Jóhannes og Suan og Jón Ólafsson voru af þeim engelsku kóngsskipum aftur til Arnardals á land komnir, fengu þeir sér þaðan beinan flutning inn í Ögur, og tók [Jóhann] Súan með sér 2 af sínum landsmönnum, þeim Frönsku, til fylgdar á þessari reisu, sem og einnin sína sögu fyrir höfuðsmanni að sanna, hvernin allt um skipsins tekt til gengið hefði, ásamt kóng Chr IV passbréfi, Dominigo áður útgefnu á kóngsins straumum hér við land, sem fyrr sagt var.

Úr reisubók Jóns Ólafssonar Indíafara

Úr reisuból Jóns Ólafssonar Indíafara.

Hér gætir ónákvæmni í frásögninni og hefur sumt skolast til. Ritun atburðanna fór fram löngu eftir að þeir urðu og Jón Ólafsson hélt hér ekki sjálfur á penna. Ósennilegt er nefnilega að fregnir af ránsmönnum sem lentu í Grindavík þann 20. júní hafi þegar náð til Borgarfjarðar um það leyti sem Jón Ólafsson og föruneyti fór þar um, en þeir voru komnir á Bessastaði 22. júní. Ræningjaskipið frá Grindavík kom svo á Seyluna við Bessastaði þann 23. júní. Ræningjaskip komu hinsvegar ekki til Austfjarða fyrr en 4. júlí og að lokum þann 16. júlí til Vestmannaeyja. Þessi ónákvæmni er samt furðuleg í því ljósi að Tyrkjaránið var nákvæmlega skrásett af fjölda manns, alveg frá því fyrsta.

„Kom Jón Ólafsson svo til Bessastaða með þessa sína fylgjara og fann höfuðsmann, Holgeir Rosenkranz, fyrir Alþing og afhenti honum bréf bóndans Ara, af hverju hann vel merkti þessara frönsku manna erindi og það, að 2 engelsk kóngs stríðsskip voru fyrir Vestfjörðum, hvar af hann varð stórlega glaður og hugði strax Jón Ólafsson aftur um hæl vestur senda með bréf til kóngsskipanna og biðja þá suður fyrir land að halda á móti þessum ránsmönnum.

En af því höfuðsmaður, Holgeir Rosenkranz, hafði um þennan tíma miklu að gegna í viðurbúningi í Seilunni, hvar hann lét virki gjöra á móti þessum ránsmönnum, ef þar koma kynnu, hvar í hann [til] varnar skikkaði alla þá Íslenzka, sem til Bessastaða með sinna léna afgiftir komnir voru, með þeirra mönnum, og vildi höfuðsmaður engum burtfararleyfi gefa, fyrr en vitaðist, hvert þessir ránsmenn héldu.

Sundmerki á Kasttanga á Norðurnesi, skammt frá Gamla skansi.

Einnig hafði höfuðsmaður til sín í Seiluna kallað þau næstu kaupför, sem voru kaupskip úr Keflavík, annað úr Hafnarfirði, þriðja úr Hólminum. Þessi 3 skip lágu til varnar með höfuðmannsskipinu í Seilunni, með þeirra innihafandi skipsfólki vel til búin. Svo og hafði hann tilsett um öll Suðurnes strandvakt að hafa og þessum ránsmönnum landgang að varna.

Og sem nú Jón Ólafsson hafði 1 nótt á Bessastöðum verið og átti aftur sem fljótast vestur að ferðast með bréf höfuðsmanns til þeirra engelsku kaptuga, sem fyrr er sagt, kom sú fregn sunnan, að þessi 2 ræningjaskip væri allareiðu komin að Hafnarfirði og ætlaði að leggja inn á Seiluna, hvar við ferð Jóns Ólafssonar hindraðist og fékk bífalning að bíða, þar til hann til sanns vissi, hvernin af gengi.
En höfuðsmaður skikkaði öllum vel vara á taka á sinni bestillingu til varnar. Svo og var Jóni Ólafssyni og þeim Frönsku bífalað í skansinn að fara og [á] stykkjunum vara að taka og affýra, nær þyrfti. En höfuðsmaður með sínum þénurum og mörgum Íslenzkum í stórum látúnssöðlum á landi riðu til umsjónar og aðgætni með löngum stöngum, svo sem hertygjað fólk væri að sjá, þá sólin á söðulbryggjurnar skein.

Álftanes – Norðurnes 2025.

Og þá þeir á landi voru svo til varnar búnir, uppbyrjuðu ránsskipin að leggja inn á höfnina. Og þá þeir af skipunum og skansinum það sáu, fýruðu þeir nokkrum stykkjum þeim á móti og ránsmenn í sama máta af sínum skipum á land upp. En um þetta bil, af Guðs tilsettu ráði, bar annað reyfaraskipið upp á grynningar, svo það stóð, því fjörumikið orðið var. Var það það skipið, sem það hertekna fólk á var og mestallt góssið. Og þá hinir það sáu, settu hvoru tveggju út sína báta að flytja fólk og góss af því standandi skipi á hitt það að létta. Svo og köstuðu þeir út miklu tunnugóssi af mjöli, öli og annarri votuvöru, sem þyngst var og þeir höfðu á dönsku skipum tekið, hvað mestallt til lands rak, hvar á var mark kaupmannsins Boga Níelssonar, kaupmanns á Skutulsfirði, hvert Jón Ólafsson þekkti og þar af vissi, að Skutulsfjarðarhafnar skip mundi tekið vera af þessum ránsmönnum.

Tyrkir voru ljótir andskotar.

Og sem þeir nú í þessu sjóarsvamli og flutningi skipanna á milli voru, létu þeir Dönsku af að skjóta á þá, bæði af skipunum þeim dönsku og skansinum, en Íslenzkir vildu, að að þeim sem mest skotið væri, meðan þeir voru í þessu svamli, hvers þeir ei ráðið fengu, og því komst þetta ránsmannaskip af grynningunum með aðfallinu. Og [sneru svo þessi ránsskip bæði frá Seilunni, og sigldu] aftur suður fyrir landið, og sást ei til þeirra framar, fyrr en þeir komu í Vestmannaeyjar og þar ræntu í juliománuði. Þetta skeði skömmum tíma fyrir Alþing, að þessi skip fyrir Seiluna komu, og því reið höfuðsmaður og enginn þeirra, er þann tíma á Bessastöðum voru, upp á Alþing það sumar vegna uggs og ótta.“

Álftanes – herforingaráðskort 1903.

Í örnefnalýsingu Ara Gíslasonar segir um svæði það, sem gamli skans átti að hafa verið á: „Túnblettur sem liggur upp af gömlu lendingunni heita Lönd. Tangi sem er norðvestur af Eyrinni heitir Kasttangi, þar dálítið norðar er Rastartangi og langur tangi sem liggur út að svonefndum Dugguós, en sá ós var á milli Skansins í Bessastaðalandi og Eyrarodda. Vík sem liggur úr Bessastaðartjörn og skerst inn í Eyrina heitir Kálfsskinn.“

Minjar á Rastartanga á Norðurnesi Álftaness.

Líklegt má telja að „Gamli skansinum“ hafi verið hróflað upp í skyndi vegna óvæntrar komu „Tyrkjaskipanna“ inn á hafnarlægið á Seylunni, líklega úr skreiðarböggum og öðrum tiltækum varningi, sem þar hafði áður verið skipað upp, auk þess sem mögulega einhverjum skjólgörðum úr nálægum efnivið [Halldór Baldursson]. Einu minjarnar, sem enn hafa ekki verið skráðar á Norðurnesinu, þ.e. á Rastartanga, eru nú að verða nútíma sinnuleysinu að bráð. Þær hafa nánast verið kaffærðar með aðkomnu drasli, þ.e. það litla sem enn sést af þessum annars forn og sögulega minjastað.

Heimildir:
-https://blakkur.org/bessastadir-a-alftanesi-sogubrot/vidauki-tveir-skansar/
-Annálafærslur í tímaröð – Annales Islandici Posteriorum Sæculorum. Annálar 1400-1800. Gefnir út af Hinu íslenzka bókmenntafélagi. Reykjavík. Félagsprentsmiðjan, I. bindi 1922-1927, II. bindi 1927-1932, III. bindi 1933-1938, IV. bindi 1940-1948, V. bindi 1955-1988, VI. bindi 1987.
-https://blakkur.org/bessastadir-a-alftanesi-sogubrot/natturufar-og-gonguleidir/
-Antikva, Fornleifaskráning – Deiliskipulag á Norðurnesi á Álftanesi 2019.
-Álftanes – örnefnalýsing, Ari Gíslason.
-Júlíus Ó. Einarsson.
-Halldór Baldursson.

Bessastaðir 2026.

Skrár

Fjárhús í Urriðakotshrauni – fyrirmynd Kjarvals

„Spor Jóhannesar Sveinssonar Kjarval liggja víða í hraununum umhverfis Garðabæ og Hafnarfjörð, en hann átti sér nokkra uppáhalds staði og þangað kom hann oftar en einu sinni.
Sumarið 1966 fékk

Kjarval – Urriðakotshraun.

Kjarval leigubílstjóra til að aka sér í áttina að Vífilsstöðum en hann málaði stundum myndir í Vífilsstaðahrauni, en í þetta sinn lá leiðin aðeins lengra. Bílstjórinn ók svokallaðan Flóttamannaveg. Þegar komið var á móts við Urriðakotsholt beygði bílstjórinn út af veginum og ók bifreið sinni til suðausturs. Hann ók eftir vallgrónum vegslóða sem lá að löngu yfirgefinni herstöð, Camp Russel, sem var í jaðri Urriðakotshrauns á stríðsárunum. Á þessum slóðum er núna golfvöllur sem félagar í Oddfellow reglunni á Íslandi létu útbúa og ruddu í leiðinni herstöðvatóftunum í burtu.

Kjarval fór út úr leigubifreiðinni og gekk af stað með trönur sínar, liti og striga upp í

Urriðakotshraun – beitarhús – Kjarval.

hraunið, sem nefnist á þessum slóðum Bruni, en heildarnafn þessa hluta Búrfellshrauns er Svínahraun, þó svo að Urriðakotshrauns nafnið sé oftast notað í dag. Kjarval fann sér stað á þægilega sléttum bala og horfði norður í áttina að Vífilsstöðum, sem sjást ekki frá þessu sjónarhorni þar sem norðvesturendi Vífilsstaðahlíðar skyggir á húsið. Þarna málaði hann sprungna hraunkletta og virðist hafa komið nokkrum sinnum frá vori og frameftir sumri á þennan sama stað því það eru til nokkur málverk sem hann málaði frá þessu sama sjónarhorni. Einhverju sinni hefur hann ákveðið að snúa málartrönum sínum í hina áttina og horft til suðurs í átt til Reykjanesfjalla.

Urriðakotshraun-beitarhús.

Beint fyrir framan hann blasti við reglulega löguð hleðsla, þrír veggir úr hraungrjóti, lítil og vel hlaðin húsatóft sem var opin í norðurátt. Hleðslan er þannig löguð að vel má hugsa sér að þarna hafi verið ætlunin að útbúa lítið fjárhús eða smalaskjól. Þessa húsatóft sem stendur ágætlega enn í dag málaði Kjarval í það minnsta einu sinni ásamt nánasta umhverfi og í baksýn málaði hann Grindaskarðahnúka og hluta Lönguhlíða. Að vísu færði hann aðeins í stílinn og lagfærði sjónarhornið lítilsháttar til að koma þessu öllu fyrir á málverkinu. Kjarval nefndi staðinn og málverkið einfaldlega „Fjárrétt“.

Urriðakotsrétt – við golfvöllinn.

Svanur Pálsson tók saman merkilega örnefnalýsingu sem fjallar um land Urriðakots og er dagsett 30. mars 1988. Svanur nam örnefnafróðleikinn af móður sinni Guðbjörgu Guðmundsdóttur sem fæddist í Urriðakoti árið 1906 og bjó þar til 1939. Örnefnin nam hún af föður sínum Guðmundi Jónssyni bónda í Urriðakoti sem var fæddur 1866 og bjó í Urriðakoti til 1941. Foreldrar hans settust að í Urriðakoti árið 1846, þannig að þessi fjölskylda bjó á jörðinni í allt að eina öld.

Fjárhústóft í Urriðakotshrauni.

Þegar Kjarval var á ferðinni á þessum slóðum sumarið 1966 var stutt í að vinnuflokkar mættu á staðinn til að setja upp risastór raflínumöstur sem þvera það sjónarhorn sem Kjarval hafði fyrir augum, er hann málaði „Fjárréttina“. Þetta er Búrfellslínan en hún var ein meginforsenda þess að álverið sem reis nokkrum árum seinna við Straumsvík gæti tekið til starfa. Nú hefur verið rætt um að taka þessa línu niður, en það verk mun tefjast eitthvað, en félagar í golfklúbbnum sækja það fast að fá að stækka golfvallarsvæðið og fara með brautir sínar út í Flatahraun sem er rétt norðaustan og neðan við fjárréttina, sem hér getur að líta.“ – JG

Fjárhús frá Urriðakoti í Urriðakotshrauni.

Skrár

Bessastaðir á Álftanesi – Tryggvi Gíslason, lektor

Eftirfarandi er fengið úr útvarpsþætti Tryggva Gíslasonar, lektors, árið 1968 um „Bessastaði á Álftanesi„:“

Tryggvi Gíslason.

„Bessastaðir eru í hinu forna landnámi Ingólfs Arnarsonar, sem var frægustur allra landnámsmanna, að því er Ari fróði segir, af því að hann kom að auðu landi og byggði það fyrstur. Úr hinu miklíi landnámi sínu, er náði, „milli Ölfusár og Hvalfjarðar fyrir utan Brynjudalsá… og öll nes út,“ lét Ingólfur menn fá lönd. Einn hlaut Álftanes allt, frá Hraunsholtslæk, sem rennur úr Vífilsstaðavatni í Arnarnesvog, að Hvassahrauni, ofan Hafnarfjarðar.
Sá, sem nam Álftanes, hét Ásbjörn Özurarson, bróðursonur Ingólfs. Bær hans er sagður hafa heitið á Skúlastöðum, en það bæjarnafn er ekki lengur til í hinu forna Landnámi Ásbjarnar milli Hraunsholtslækjar og Hvassahrauns, en í hrauninu undir Lönguhlíðum, suðaustan Hafnarfj arðar, heitir lítill grasgeiri Skúlatún og hraunið þar norður af Skúlatúnshraun, en óvíst er með öllu, að það eigi nokkuð skylt við hið forna bæjarheiti á Álftanesi, Skúlastaði.

Skúlatún norðanvert sunnan Helgafells.

En hvað sem því líður, hafa sumir fræðimenn talið, að á Bessastöðum hafi búið afkomendur Ásbjarnar landnámsmanns, frænda Ingólfs Arnarsonar, og sumir telja sennilegt, að Bessastaðir séu hinir fornu Skúlastaðir. Hefur þá Skúlastaðanafnið glatazt á einhvern hátt, svo sem er mannaskipti hafa orðið á jörðinni.
Engar spurnir fara af manni þeim, Bersa eða Bessa, sem Bessastaðir gætu heitið eftir. Í Landnámu eru nefndir sex menn með þessu nafni, en vitað er um 7 aðra bæi, sem kenndir hafa verið við Bersa, auk fjölmargra örnefna um allt land, sem draga nafn sitt af Bersa. Hitt kann að vekja nokkra athygli, að Bersi heitir hólmi í Bessastaðatjörn.

Bessastaðir 1789.

Það er ekki fyrr en á Sturlungaöld, að Bessastaðir fara að koma verulega við sögu. Þá eru þeir í eigu Snorra Sturlusonar, en ekki er ljóst, hvernig Snorri eignaðist þá, en hann var mjög auðugur og fjáraflamaður mikill og sótti oft fjármál sín af meira kappi en rétti.
Í Sturlungu er sagt frá fjárdráttarmáli einu árið 1215, er Snorri kom við og hafði mikla virðingu af; og hefur þess verið getið til, að þá hafi hann eignazt Bessastaði, en sennilegra mun, að Snorri hafi keypt Bessastaði, og benda ummæli ein í Sturlungu til þess. En er að Snorra þrengdi í Borgarfirði, leitaði hann sér hælis á Bessastöðum.

Bessastaðir 1722.

Eftir víg Snorra Sturlusonar 1241 tók Hákon gamli Noregskonungur undir sig Bessastaði, sem urðu síðan um margar aldir aðsetur norskra og síðan hins danska konungsvalds á íslandi. í bók sinni um Bessastaði, sem út kom 1947, segir Vilhjálmur Þ. Gíslason, fyrrum útvarpsstjóri, að það megi heita kaldhæðni örlaganna, að ein af höfuðeignum hins mesta höfðingja þjóðlegrar, íslenzkrarar menningar skyldi verða virki erlends konungsvalds.
Um 1340 verða Bessastaðir fastur aðsetursstaður umboðsmanna konungs og eins konar annar höfuðstaður landsins, miðstöð hins erlenda valds, en Þingvellir var hinn höfuðstaðiu- Íslands, enda þótt segja megi, að biskupsstólarnir væru það einnig.
Á fimmtándu öld koma Bessastaðir oft við sögu erlendra ævintýramanna og ránsmanna. Árið 1420 komu Englendingar til Bessastaða, tóku hirðstjórann höndum og drápu einn manna hans og særðu aðra.
Tveimur árum síðar, árið 1422, gengu Englendingar á land við Bessastaði, drápu menn og eyddu garðinn og 1425 komu enskir menn þar enn, tóku höndum hirðstjórana, sem þá voru tveir, þeir Hannes Pálsson og Balthazar, og höfðu með sér til Englands.
Í upphafi 16. aldar fóru Englendingar enn með yfirgangi og ránum um landið, og var jafnvel um það talað, að. þeir ætluðu að leggja Ísland undir sig. Árið 1512 drápu þeir hirðstjórann Svein Þorleifsson og ellefu menn hans. Þá tóku enskir menn kaupskip með allir áhöfn. Út af þessu varð mikil rekistefna og milliríkjamál, og upp úr þessu setti Danakonungur til hirðstjórnar á Íslandi alkunnan sjógarp, Sören Norby. Hann sat á Bessastöðum, og er sagt, að hann hafi fyrstur orðið til að sigla upp Seyluna, er síðan varð höfn Bessastaða.

Lágmynd á Bessastaðakirkju.

Sá maður, sem einna mestar sögur fara af á Bessastöðum um miðja 16. öld, er kóngsfógetinn Diðrik von Mynden. Hann hafði verið alllengi á Íslandi og var af þýzku bergi brotinn. Bróðir hans, Kort von Mynden, var lengi kaupmaður í Hafnarfirði, og hefur þess verið getið til, að Diðrik hafi komið hingað fyrst til kaupsýslu. Diðrik von Mynden var uppivöðslusamur og fór um með barsmíðum og gripdeildum, en tvær ferðir hans frá Bessastöðum eru sögulegastar, hin fyrri þegar hann ásamt Kláusi hirðstjóra var de Marvitzen tók Viðeyjarklaustur á hvítasunnu 1539, brutu þar upp hús og hirzlur, hröktu heimafólk nakið upp úr rúmum sínum, börðu menn og bundu, rændu og rupluðu. Hin förin var, er Diðrik fór við tíunda mann í öndverðum ágústmánuði 1539 austur yfir fjall til þess að taka klaustrin í Kirkjubæ og Þykkvabæ. Þetta var ekki fjölmennur flokkur, en þó lét Diðrik svo um mælt, að ekki mundi hann þurfa nema sjö menn til að leggja undir sig landið allt.
Þ

Skjaldarmerki á turni Bessastaðakirkju?

etta fór þó á annan veg, því að í þessari ferð drápu Íslendingar Diðrik fógeta í Skálholti. Það var síðan á Bessastöðum, að þeir hittust seinast í maí 1541 forráðamenn hins nýja siðar og konungs, Gissur biskup Einarsson og Kristófer Hvítfeldur hirðstjóri. Þar munu þeir hafa ráðið þeim ráðum, er síðar komu fram, en 5. júní sigldi Hvítfeldur hirðstjóri frá Íslandi og hafði með sér fanginn Ögmund biskup Pálsson, er lézt í hafi.
Enn eru fleiri atburðir siðaskiptanna tengdir við Bessastaði eða Bessastaða menn. Haustið 1550 var helzt til forstöðu á Bessastöðum Kristján skrifari, eins og hann hefur verið nefndur, en Kristján var fógeti eða umboðsmaður höfuðsmannsins, Lauentiusar Múle. Kristján hafði áður verið bæjarstjórnarskrifari í Kaupmannahöfn, og af því mun viðurnefni hans dregið.
Þegar andstæðingar Jóns Arasonar höfðu sigrazt á honum, var fyrst gert ráð fyrir því, að hann og synir hans, Björn og Ari, skyldu geymdir í haldi og látnir bíða alþingisdóms samkvæmt lögum og landsrétti. Átti að skipta þeim á höfuðból sigurvegaranna, Bessastaði, Skálholt og Snóksdal, en þessi ráðagerð fórst fyrir, af því að Kristján skrifari treysti sér ekki til að halda neinn þeirra af ótta við fylgismenn þeirra meðal norðlenzkra útróðrarmanna um Suðurnes. Þá var afráðið, að öxin og jörðin geymdu þá bezt. Sent var eftir böðlinum til Bessastaða, og segi svo í gömlum þætti, að hann héti Jón Ólafsson, herfileg kind sunnlenzk, og hafði hann ekki réttað áður utan einn mann.

Skotbyrgi á Garðaholti.

Segja má að á árunum 1551 til 1555 hafi Ísland verið hernumið land, en herforingjarnir höfðu aðsetur sitt á Bessastöðum.
Ýmsir valdamenn, er sátu á Bessastöðum á ofanverðri 16. öld, voru stjórnsamir, og var þar á ýmsa lund höfðingsskapur og stórmennskubragur. Meðal þessara manna var Páll Stígsson, sem var mikill fyrir sér og stjórnsamur höfðingi, trúmaður og framfaramaður á sína vísu, en siðavandur og harður, eins og stóridómur hans
frá 1564 sýnir. Páll Stígsson andaðist á Bessastöðum í maí 1566 og var jarðsettur fyrir framan altarið í Bessastaðakirkju, sem þá var. Sá steinn er enn í kirkjunni, og á honum er mynd af Páli í hertygjum og skjaldarmerki ætta hans í hornunum, og á steininum er Páll kallaður kóngsins af Danmörku befalingsmaður yfir Íslandi.

Bessastaðir – forneifar undir Bessastaðastofu.

Í upphafi 17. aldar sat á Bessastöðum Herluf Daa hirðstjóri, er var ævintýramaður, er hafði farið víða, verið í Hollandi og á Spáni og í hernaði á móti Tyrkjum. Hann stýrði herskipum og varð aðmíráll, en ævi sinni lauk hann í Kaupmannahöfn, fátækur maður og forsmáður.
Á eftir honum kom hér Friðrik Friis, mikilsháttar maður, er virðist hafa haft í hyggju ýmsar umbætur á landsmálum. En hann tók sótt í hafi á leið til Íslands og andaðist þremur nóttum eftir að hann steig á land á Bessastöðum, og var þar jarðsettur. Síðar létu ættingjar hans grafa hann upp og flytja til Danmerkur.
Árið 1627 komu til íslands sjóræningjar frá Alsír, er Íslendingar kölluðu Tyrki. Komu þeir að landi á Djúpavogi, í Grindavík og Vestmannaeyjum, drápu fólk og rændu. Eitt skipanna kom á Seyluna við Bessastaði og strandaði þar. íslendingar, sem þá voru á Bessastöðum, vildu leggja að skipinu og leysa úr haldi íslenzkt fólk, sem um borð
var, en höfuðsmaðurinn, Holger Rosenkranz, þorði ekki, og hlaut af mikið ámæli, en ræningjarnir sluppu.

Hendirk Bjelke (1615-1683).

Um 1639 kom hingað til lands Henrik Bjælke og varð höfuðsmaður á Bessastöðum og lénsmaður. Hann eignaðist hér margar jarðir, varð vellríkur og lánaði konungi sínum fé. Árið 1662, í tíð Henriks Bjælkes, urðu hér á landi atburðir, sem lengi var minnzt. Það var í Kópavogi mánudaginn 28. júlí, að Bjælke höfuðsmaður tók hyllingareiða af fulltrúum landsmanna, sem þar rituðu undir hina nýju einveldisskuldbindingu til handa Friðriki konungi þriðja, arfakóngi íslendinga. Ætlunin hafði verið að taka hyllingareiða af mönnum á Bessastöðum, en höfuðsmaður tafðist á ferð sinni, og stefndi mönnum í Kópavog, en þar voru fyrir danskir hermenn. Eftir eiðtökuna hélt höfuðsmaður ágæta veizlu í stóru tjaldi, 9 faðma löngu.
Hafði hann þar hlj óðfæraslátt mikinn, og var leikið á trómetur, fíól og bumbu, og léku sex trómetarar. Þrjár fallbyssur voru í Kópavogi, og var skotið af þeim, en herskipið á Seylunni svaraði skotunum. Um nóttina var skotið flugeldum, en veizlan stóð lengi nætur.

Bessastaðakirkja 1834.

Síðast á 17. öld urðu breytingar á skipulagi landsstjórnar á Íslandi. 1683 var settur landfógeti og árið eftir, 1684 stiftamaður eða stiftbefalingsmaður og 1688 loks amtmaður. Hið gamla hirðstjóra- eða höfuðsmannsembætti var lagt niður, en landfógeti og amtmaður höfðu æðstu völd innan lands og sátu á Bessastöðum.
Fyrstur landfógeta var Kristófer Heidemann. Hann var á Bessastöðum 10 ár og lét reisa þar úr timbri framkirkjuna, sem áður hafði verið úr torfi. Þá gerði Heidemann út þilskip og hafði talsverðan bátaútveg, bæði fyrir sjálfan sig og konung.
Árið 1766 kom að Bessastöðum Magnús Gíslason, er orðið hafði amtmaður fyrstur íslenzkra manna. Magnús bjó að Leirá í Borgarfirði fyrstu embættisár sín, en á árunum 1760 til 1765 lét hann reisa Bessastaðastofu, sem enn stendur.

Skúli Magnússon.

Um miðja 18. öld voru á Bessastöðum Skúli fógeti og Bjarni landlæknir Pálsson, sem þar setti fyrstu lyfjabúð sína, 1760, áður en hann fluttist að Nesi við Seltjörn. Á Bessastöðum hófst einnig fyrsta íslenzka læknisfræðikennslan, er Bjarni Pálsson tók að kenna fyrsta íslenzka læknisefninu, Magnúsi Guðmundssyni, og hófst þessi kennsla haustið 1760.
Árið 1769 varð húsbóndi á Bessastöðum Ólafur amtmaður Stefánsson eða Stephensen, tengdasonur Magnúsar Gíslasonar. Óafur varð seinna stiftamtmaðin- og settist að í Viðey.
Þegar komið var undir lok 18. aldar og íslenzkur maður varð stiftamtmaður 1784, var orðin mikil röskun í þjóðfélaginu af hallærum og óáran og flutningur mikill á embættum og stofnunum. Stefnan var sú að safna miðstöð valds og mennta á einn stað. Bessastaðir urðu ekki fyrir valinu, heldur Reykjavík. Þar varð miðstöð nýs athafnalífs og menningar.
Árið 1805 var latínuskóli þó fluttur frá Reykjavík að Bessastöðum, þar sem hann var um fjóra ártugi. Ekki er unnt að rekja hér sögu skólans, en við hann kenndi margt lærðust manna Íslands og þaðan komu margir þeir menn, er fremstir stóðu í menningar- og sjálfstæðisbaráttu þjóðarinnar á öndverðri 19. öld.
Þegar skólinn fluttist frá Bessastöðum til Reykjavíkur, 1846, bjó síðasti skólaráðsmaðurinn, Þorgrímur Tómasson, þar enn um skeið og hafði ábúð jarðarinnar. Sonur hans, Grímur Thomsen, er fæddur var á Bessastöðum 1820, skipti síðan á Belgsholti á Mýrum og Bessastöðum 1867, en þá hafði staðurinn verið í konungseign frá því 1241 -— eða 626 ár. Er Grímur Thomsen lézt 1896 seldi ekkja hans Landsbankanum Bessastaði. Var söluverð 12 þúsund krónur. Síðan keypti séra Jens Pálsson Bessastaði og átti tæpt ár, er hann seldi staðinn Skúla Thoroddsen, er lengi hafði búið á Ísafirði. Skúli fluttist að Bessastöðum árið 1901 og setti þar prentsmiðju. Þar gaf hann út blað sitt, Þjóðviljann, og allmargt bóka, einkum rímur, sem urðu vinsælar. Húsfreyjan Theodóra Thoroddsen, varð þjóðkunnur rithöfundur.
Um tíma átti Jón H. Þorbergsson á Laxamýri í Aðaldal Bessastaði, og á þeim árum var Einar H. Kvaran þar eitt sinn árlangt, og þar lauk hann við skáldverk sitt Sögur Rannveigar.

Bessastaðir.

Árið 1927 keypti Björgúlfur Ólafsson læknir Bessastaði fyrir 120 þúsund krónur, og þar skrifaði hann bók sína frá Malajalöndum, um dvöl sína á Jövu og Borneó.

1940 keypti Sigurður Jónasson lögfræðingur og fyrrum forstjóri Tóbakseinkasölu ríkisins Bessastaði, sem hann ætlaði til búrekstrar og verksmiðjurekstrar. Gerði hann miklar jarðabætur, og urðu Bessastaðir mikil bújörð í tíð hans.
Þegar ríkisstjóraembætti var stofnað árið 1940, var nokkur óvissa um það, hvar ríkisstjóri skyldi búa. Þá kom fram sú tillaga, að ríkisstjóri sæti að Bessastöðum. Hermann Jónasson forsætisráðherra spurðist þá fyrir um það hjá eigandanum, hvort hann vildi selja Bessastaði til þessara nota. Sigurður Jónasson bauðst þá til að afhenda ríkinu
Bessastaði að gjöf, og var því boði tekið.
Síðan 1944 hafa Bessastaðir á Álftanesi verið aðsetur forseta Íslands, herra Sveins Björnssonar og herra Ásgeirs Ásgeirssonar. Þangað hefur verið litið með virðingu og stolti.“

Aðalheimild:
-Vilhjálmur Þ. Gíslason: Bessastaðir, Reykjavík 1947.
-Bessastaðir á Álftanesi eftir Tryggva Gíslason, lektor. Útvarpsþáttur fluttur 30. júní 1968.

Bessastaðir 2024.

Skrár

Stjörnugerði í Heiðmörk – skilti

Í Heiðmörk hefur verið komið fyrir hringalaga „Stjörnugerði“ gert úr „afskurði“ trjáræktar í skógrækt svæðisins.

Stjörnugerðið – skilti.

Stjörnugerðið var opnað í Heiðmörk 21. okt. 2025. Stjörnugerðið á að vera griðarstaður myrkurs og þar á að vera gott að staldra við og glápa á stjörnurnar. Sævar Helgi Bragason, Stjörnu-Sævar, kom að opnun gerðisins.

„Þetta er sett upp eins og skeifa og þetta er skjólveggur vegna þess að hér getur oft verið hvöss og nöpur norðanátt,“ segir Sævar og að þá verði auðveldara og betra að horfa til himins.

Hann segir að í gerðinu sé fólk komið frá mestu ljósmengun höfuðborgarsvæðisins og því sé þarna hægt að sjá vetrarbrautina, dauf stjörnuhröp og norðurljós.

Stjörnugerðið.

„Þetta er eins gott og það verður fyrir stað sem er tiltölulega nálægt höfuðborginni,“ segir hann og að gerðið sé frábær staður til að sjá náttúruna sem birtist bara á næturnar.

„Þarna er skjólgott fyrir norðanáttinni sem stundum er nöpur og útsýni gott til suðurs þar sem reikistjörnur, tungl og ýmis önnur fyrirbæri eru jafnan hæst á lofti. Á svæðinu eru upplýsingaskilti um næturhiminninn, norðurljósin, tunglið og sólkerfið okkar. Svo er gerðið líka fínasti áningastaður eftir rölt upp á Búrfell.

Stjörnugerði.

Á sama tíma staðfesti Almar Guðmundsson, bæjarstjóri, að bærinn myndi gefa öllum leik- og grunnskólum bæjarins sólmyrkvagleraugu fyrir almyrkvann 12. ágúst 2026. Þau koma að sjálfsögðu frá solmyrkvagleraugu punktur is. Þar leggur Garðabær sín lóð á vogarskálarnar til fræðslu til almennings um almyrkvann enda er ágóði gleraugnasölunnar nýttur til þess.
Almar segir stjörnubjartar nætur fram undan og mælir með því að fólk fari í gerðið til að njóta þess. Nauðsynlegt sé að klæða sig vel.

Stjörnugerðið er við Heiðmerkuveginn að bílastæðinu í aðdraganda Búrfellsgjár í Garðabæ. Það er staðsett við bílastæði við Heiðmerkurveg sem tengist útivistarstíg að Búrfelli og Búrfellsgjá. Framan við gerðið er skilti. Á því má lesa eftirfarandi:

Stjörnugerði – skilti.

„Velkomin á griðarstað myrkurs við Búrfell í Garðabæ. Hér utan ljósmengunar þéttbýlisins eru góðar aðstæður til að skoða stjörnuhimininn og norðurljósin.
Frá Jörðinni er útsýnið út í alheiminn stórkostlegt. Á heiðskíru, tunglskinslausu kvöldi, fjarri rafslýsingu, sérðu tæplega 3000 stjörnur með berum augum. Allar tilheyra þær Vetrarbrautinni okkar sem liggur eins og ljósleit slæða þvert yfir himininn. Vetrarbrautin sést best á kvöldhimninum á haustin.

Hvað eru stjörnur og reikistjörnur?

Stjörnugerði.

Stjörnurnar eru sólir í órafjarlægð. Þær eru svo langt í burtu að ljós er mörg ár að ferðast frá þeim til okkar. Skærasta stjarna himinsins, Sirius í Stórahundi, er 8,4 ljósár í burtu en Pálstajarnan í Litlabirni, sem er mun daufari, er 448 ljósár fjá jörðinni. Fjarlægustu stjörnurnar sem sjást með berum augum eru í ríflega 1000 ljósára fjarlægð. Með sjónauka séru miklu fjarlægari fyrirbæri.
Fyrr á tímum var samband okkar við stjörnurnar mun persónulegra en nú. Nótt eftir nótt horfðum við til himins og áttuðum okkur smám saman á gangi himintunglanna. Við spunnum sögur úr mynstrum sem við ímynduðum okkur og kölluðum stjörnumerki. Við sáum að sumar stjörnur birtust þegar náttúran var að breytast eftir árstíðum. Himininn var sem klukka, dagatal og kort.

Stjörnugerði.

Við tókum líka eftir fimm hnöttum sem reikuðu um himininn. Þeir höfðu meiri þýðingu en aðrir svo við gáfum þeim nöfn guðanna okkar. Þessir hnettir eru reikistjörnurnar sem flakka um himininn og eru því aldrei á sama stað nema með löngu millibili. Þess vegan eru þær ekki sýndar á kortunum hér.

Njóttu myrkursins
Vonandi nýtur þú þess að horfa til heimins hér í myrkrinu. Gefðu þér tíma. Þú gætir nefnilega líka komið auga á loftsteinahrap, dansandi norðurljós og stöku gervitung á fleygiferð umhvergis plánetuna okkar. Á næturhimninum er ótalmargt að sjá. – Horfðu til himins.

Hvernig er best að skoða stjörnur og norðurljós?
Að skoða stjörnuhimininn er leikur einn!
Klæddu þig vel og gefðu þér tíma. Augun þurfa nefnilega að aðlagast myrkrinu. Þegar augun hafa vanist því sérðu himininn í allri sinni dýrð. Notaður rautt ljós ef þú getur því það truflar myrkrunaraðlögun augnanna minnst.
Prófaðu að beina handsjónauka eða stjörnusjónauka til himins. Hvað sérðu? Geimþokur, stjörnuþyrpingar og jafnvel fjarlægar vetrarbrautir blasa við.“

Inni í stjörnugerðinu eru fjögur skilti er lýsa m.a. sólkerfinu okkar, reikistjörnunum o.fl. Á skiltunum er t.d. eftirfarandi fróðleikur:

1. Tunglið

Stjörnugerði – skilti.

Máninn eða Tunglið er næsti nágranni okkar í geimnum. Það er aðeins 384.000 km í burtu að meðaltali, stundum nær eða fjör. Tunglfarar ferðuðust þangað á þremur dögum en ef við gætum ekið þangað tæki ferðin næstum hálft ár.
Tunlið er tilkomumesti sýningagripur himins. Þar er ótalmargt að sjá með berum augum eða sjónaukum; gígar, fjöll, dalir og hraunbreiður. Í sjónauka lifnar yfirborð tunlsins við.

Vaxandi eða dvínandi

Stjörnugerði.

Frá Jörðu breytist ásýnd tunglsins á hverjum degi. þá er sagt að tunglið sé ýmist vxndi eða minnkandi. En hvers vegan? Tunglið er hnöttótt eins og jörðin. Á öllum stundum lýsir sólin upp helming þess. Tunglið fer einn hring um Jörðina á tæpum mánuðu. Þar fer svo eftir því hvar tunglið er á sporbraut sinni hve stóran hluta af upplýstu hliðinni við sjáum.
Þegar tunglið er milli Jaðar og solar er sagt að það sé nýtt. Þá snýr næturhlið tunglsins að Jörðu. Smám saman fer tunglið vaxandi þegar að færist lengra frá sólinni á kvöldhimninum. Viku síðar er tunglið hálft. Þá sést helmingurinn af deginum á tunglinu og helmingurinn af nóttinni. Tveimur vikum eftir nýtt tungl er tunglið fullt. Þá er Jörðin milli tungls og solar. Öll daghlið tunglsins snýr að næturhlið Jarðar og lýsir nóttina okkar upp. Fullt tungl rís við sólsetur og sest við sólarupprás.

Stjörnugerði.

Eftir að tunglið hefur verið fullt fer það minnkandi. Á tveimur vikum sjáum við hvernig tunglnóttin færist yfir þegar máninn nálgast sólina. Þá sjáum við tunglið á morgunhimninum.

Hvernig varð tunglið til?
Grjót sem tungfarar komu með til Jarðar bendir til þess að tunglið hafi orðið til eftir mestu hamfarir sem dunið hafa á Jörðinni til þess. Fyrir 4,5 milljörðum ára skall önnur reikistjarna á stærð við Mars á Jörðina. Við áreksturinn skvettist mikið efni út í geiminn sem hnoðaðist saman og myndaði á endanum tunglið. Sárið á Jörðinni er löngu horfið sökum flekahreyfinga og eldgosa nema Jörðin haltrar á göngu sinni um sólina. Möndulhallinn er afleiðing árekstursins og veldur því að við fáum vetur, sumar, vor og haust á Jörðinni.

2. Reikistjörurnar

Stjörnugerði – skilti.

Þú átt heima á Jörðinni, reikistjhörnu sem egngur ásmat sjö öðrum og fylgitunglum þeirra umhverfis stjörnu. Sólkerfið er „hverfið okkar“ í vetrarbrautinni. Í sólkerfinu er líka aragrúi smátirna, halastjarna, loftsteina og sömuleiðis sólvindur og ryk.
Hægt er að sjá fimm reikistjörnur með berum augum; Merkúr, Venus, Mars, Jupiter og Satúrnus. Til að sjá ystu tvær, Uranus og Neptúnus, þarf stjörnusjónauka.

3. Stjörnuhimininn

Stjörnugerði – skilti.

Vissir þú að himninum er skipt upp í 88 stjörnumerki? Af þeim sjást 56 að hluta ttil eða í heild frá Íslandi. Snúningur Jarðar um sólina og sjálfa sig hefur áhrif á ásýnd heiminsins. Á einni nóttu rísa stjörnumerki í austri og önnur setjast í vestry. Þegar þessii merki eru hæst á lofti í suðri er best að skoða fyrirbærin sem í þeim eru. Ferðalag Jarðar um sólu veldur því að hausthimininn á kvöldin er öðruvísi en himinn á vetrurna og vorin.

Norðurljósin

Stjörnugerði – skilti.

Norðurljós eiga rætur að rekja til sólarinnar. Sólin sendir stöðugt frá sér straum rafhlaðinna agna sem kallast sólvindur. Sólvindurinn er fremur hvass en vindhraðinn er frá um 300 km á sekúndu upp í 3000 km á sekúndu í öflugustu stormunum. Sólvindurinn er því alla jafna tvo til þrjá daga að fjúka milli solar og jarðar.

4. Sólin og sólargangurinn
Sólin er stjarna eins og stjörurnar á himninum. Stjarna okkar er um 150 milljónir km frá Jörðinni, vegalengd sem ljós ferðast á aðeins um átta mínútum.

Tunglið – séð frá Stjörnugerðinu.

Skrár

Stórbúið að Vífilsstöðum

Í blaði SÍBS árið 2010 í tilefni af 100 ára afmæli Vífilsstaðaspítala er m.a.a fjallað um „Stórbúið að Vífilsstöðum„:

„Í dagblaðinu Vísi 20. október 1931 segir frá búskapnum á Vífilsstöðum. Í umfjöllun blaðsins kemur fram að við upphaf starfsemi Vífilsstaðaspítala 1910 sé talið að ræktað land hafi gefið af sér um 60 hesta heyfengs. Búskapur á jörðinni hófst 1916 og var stundaður þar til ársins 1974. Í blaðinu er sagt frá því að fljótlega eftir að búskapurinn hófst hafi umtalsverð ræktun á landi farið fram undir forystu Þorleifs Guðmundssonar bústjóra og síðar Björns Konráðssonar, sem tók við búsforráðum 1925.

Vífilsstaðir 2025.

Í Vísi er vitnað til greinar eftir Gunnar Árnason í „Búnaði sunnanlands“, sem segir að fljótlega hafi verið búið að rækta 52 ha. af mýrum og melum, „og geta menn gert sér glegsta hugmynd um land það, sem ræktað hefir verið, með því að skoða holtin og mýrarnar utan túns, sem eru ekki verri til ræktunar en land það, sem þegar er komið í fulla rækt. Aðallega hefir áhuganum í nýræktinni verið beint að túnrækt, en nú s.l. ár hefir einnig verið tekið til óspiltra mála með garðræktina, bæði utan húss og innan.“

Þúfnabaninn

Þúfnabani.

Jarðræktin tók stórstígum framförum 1921 þegar þúfnabaninn kom til landsins „enda var þá hin alkunna vetrarmýri tekin til ræktunar, og er nú orðin að grasgefnu þurru túni. Mýri þessi er talin hin óálitlegasta, sem tekin hefir verið til ræktunar enn sem komið er hér á landi. Alt ræktaða landið er nú um 156 dagsláttur og gefur af sér fulla 2000 hesta af töðu í meðalári,“ eins og segir í Vísi. Á túnum Vífilsstaða eru nú m.a. golfvellir Garðabæjar og Kópavogs.

Stórt kúabú
Í blaðinu kemur fram að bústofninn hafi aukist jafnhliða ræktuninni og hafi um 70 nautgripir verið á búinu 1931, þar af um 60 mjólkandi kýr, sem að meðaltali gáfu af sér um 3334 lítra og besta kýrin hátt í 5000 lítra. Árleg mjólkurframleiðsla var um 190 þúsund lítrar og heyfengur kominn yfir 2200 hesta. Auk túnræktar gáfu kartöflugarðar af sér um 80 tn. og rófur vel á annað hundrað tonn. Auk þessa var mikil kálrækt á Vífilsstöðum.

Búskapur til fyrirmyndar
Síðan segir Vísir: „Það er ánægjulegt að koma að Vífilsstöðum um sláttinn í góðu veðri. Úti og inni ber alt vott um góða bússtjórn, þrifnað og hirðusemi. Fjósið er raflýst og útbúið með sjálfbrynnurum af mjög hagkvæmri gerð.
Mjaltavélar hafa verið notaðar um nokkurt skeið og sparast mikill vinnukostnaður við notkun þeirra. Áföst við fjósið eru: hesthús, svínahús og hænsnahús. Vagna, áhaldahús og smiðja eru í nánd við fjósbygginguna.
Það, sem þó vekur einna mesta eftirtekt, er komið er að sumarlagi að Vífilsstöðum, er það, hve vélanotkun er á háu stigi á búinu. Sláttur fer eingöngu fram með vélum og heyinu er snúið með vélum og tekið saman með vélum. Sérstaka eftirtekt vakti í sumar ný tegund snúningsvélar sem væntanlega verður ritað ítarlega um í Frey eða Búnaðinum.
[…] Orf, hrífur og reipi sjást ekki á Vífilsstöðum. Væri betur, að ræktun tæki þeim framförum hvervetna á landinu, að slíkir gripir sæist að eins á forngripasöfnum. Með því fyrirkomulagi, sem haft er á Vífilsstöðum getur nú einn dugandi bússtjóri annast heyskapinn með aðstoð 6-7 unglinga.
Það verk, sem unnið hefir verið á Vífilsstöðum, er afar mikils virði fyrir íslenskan landbúnað, og gefur hinar bestu vonir um framtíð íslensks landbúnaðar. Þar hefir verið sannað, hvað hægt er að gera úr lélegri mýri, en um land alt liggja ónotuð mýrarflæmi, sem eru langtum betur til ræktunar fallin, mýrarflæmi sem eru miljóna virði.

Vífilsstaðir – loftmynd 1954.

Á Vífilsstöðum má nú sjá hvernig framtíðarbúskapur verður alment stundaður á Íslandi. Á Vífilsstöðum hefir verið leitt í ljós fyrir bændum Íslands áþreifanlegar en annarsstaðar, að töfraorðin, sem framtíð búnaðarins eru fyrst og fremst undir komin eru þessi: Þekking. Ræktun. Vélanotkun. Þeir menn, sem unnið hafa að því, að koma búskapnum á Vífilsstöðum í það horf, sem hann er nú, eiga miklar þakkir skilið,“ segir í Vísi 20. október 1931.“

Heimild:
-ÍBS blaðið, 3.. tbl. 01.10.2010, Stórbúið að Vífilsstöðum, bls. 14-15.

Skrár

Skógarreiturinn Bakki við Vífilsstaðavatn

Í blaðinu „Vífilsstaðir – Sagan í 100 ár 1910-2010“ er m.a. sagt frá „Skógræktarstarfi berklasjúklinga„. Þar segir:

Skógarreiturinn við Vífilsstaðavatn – loftmynd.

„Austan við Vífilsstaðavatn gefur að líta fagran trjálund sem berklasjúklingar á hælinu eiga heiðurinn af. Hann heitir Bakki. Upphaf hans má rekja til skógræktaráhuga hins unga vélstjóra, Harðar Ólafssonar, sem ungur kom til dvalar á Vífilsstöðum, sjúkur af berklum.
Erla Bil Bjarnadóttir, garðyrkjustjóri Garðabæjar, segir frá því í heimildaritgerð um Vífilsstaði (2008) að Hörður hafi vorið 1940 með leyfi lækna Hælisins gengið austur fyrir vatn í þeim erindum að girða af hálfan hektara. Þar helgaði Hörður sér land og hóf trjárækt ásamt heitkonu sinni Guðrúnu Ingimundardóttur, Dúnu eins og hún var kölluð, dvaldi einnig á hælinu.

Vífilsstaðavatn.

„Hann var ágætlega heilsuhraustur ef frá er talin berklaveikin, þá þrítugur að aldri. Á þessum árum var Vífilsstaðahælið yfirfullt af sjúklingum. Flestir sjúklingar voru ungt og hraust fólk í blóma lífsins. Það var ömurlegt hlutskipti ungu fólki að vera einangrað frá umheiminum, langt utan borgarlífsins, og hafa lítið við að vera.“
Vélstjórinn ungi var jafnframt góður smiður, bæði á járn og tré, og hafði aðstöðu á hælinu til að sinna hugðarefnum sínum á veturna.
„En þegar daginn tók að lengja og vorilmur fyllti loft vaknaði trjáræktaráhuginn,“ segir Erla.
Vegna þess að hið fyrirhugaða trjáræktarsvæði var handan vatnsins og engin slóð að skógarreitnum, notaðist Hörður við hjólbörur við efnisflutninga. Hann byrjaði á því að girða af svæðið til að koma í veg fyrir ágang búfénaðar. Fleira vistfólk bættist fljótlega í hópinn og til varð rösk sveit karla og kvenna sem kölluðu sig Hjólbörudeildina.
Einnig flutti Hörður og hjólbörudeildin húsdýraáburð á sleðum á ís yfir vatnið á veturnar, sem var mun léttari vinna. Flutningarnir munu einnig hafa farið fram á seglbátum Vífilsstaðaheimilisins, Vífli og Gunnhildi, sem vistmenn höfðu til afnota. Einnig smíðaði Hörður eigin báta, bæði eins manns kajak og síðan stærri kanó sem gat tekið fjóra til sex farþega. Hann notaði Hörður bæði til flutninga og veiða á vatninu.

Vífilsstaðavatn – Bakki; hlið.

Nokkrum árum seinna stækkaði Hörður skógræktarsvæðið um helming. Þar dvaldi hann jafnan á sumrin, fyrsta árið í tjaldi. Fljótlega smíðaði Hörður timburgólf í tjaldið og útbjó eldunaraðstöðu. Vistir fékk hann á hælinu. Vorið 1952 reisti Hörður síðan lítinn bústað, sem hann nefndi Bakka. Hann smíðaði Hörður í nokkrum einingum og flutti yfir vatnið.
Bústaðurinn reis á einni helgi með hjálp vina sinna í Hjólbörudeildinni. Eftir að Hörður útskrifaðist af hælinu hefur bústaðurinn verið sumardvalarstaður fjölskyldunnar.
Hörður ræktaði sjálfur flestar plöntur sem þarna voru gróðursettar, en reiturinn byggðist í upphafi fyrst og fremst af nokkrum birkihríslum. Með hjálp Skógræktarfélags Reykjavíkur og Skógræktar ríkisins aflaði hann líka fræja frá öðrum stöðum á landinu og útlöndum. Skógræktarstarf stóð sleitulaust til ársins 1977 er Hörður lést, eða í tæp fjörutíu ár. Þar er nú myndarlegur skógarreitur, þar sem hæstu trén eru um níu metrar. Reiturinn er í umsjá afkomenda Harðar og er opinn þeim sem ganga hringinn umhverfis Vífilsstaðavatn.“

Steinar Harðarsson.

Í Skógræktarritinu árið 2003 fjallar Steinar Harðarsson um „Skógrækt við Vífilsstaðavatn„. Þar segir m.a.

„Dag nokkurn vorið 1940 gekk Hörður Ólafsson vélstjóri austur fyrir Vífilsstaðavatn. Erindið var að girða af hálfan hektara af hlíðinni suðaustan vatnsins.
Hörður var berklaveikur og hafði dvalist á Hælinu nokkur misseri. Hann var fæddur að Eyvindarhólum undir Eyjafjöllum en fluttist með föður sínum til Vestmannaeyja ungur að árum. Þar nam hann vélstjórn og starfaði síðan við það á fiskibátum og strandferðaskipum. Hörður veiktist af berklum aðeins 24 ára gamall og dvaldi til lækninga á berklahælinu í Kópavogi og útskrifaðist þaðan. Þá fór hann aftur til sjós en veiktist á ný og hafði þennan vordag dvalið á Vífilsstöðum nokkur misseri. Hann var ágætlega heilsuhraustur ef frá var talin berklaveikin, nú þrítugur að aldri.

Dúna og Hörður 1946.

Á þessum árum var Vífilsstaðahæli yfirfullt af sjúklingum. Flestir sjúklingar voru ungt og „hraust“ fólk í blóma lífsins. Það var ömurlegt hlutskipti ungu fólki að vera einangrað frá umheiminum, langt utan borgarlífsins, og hafa lítið við að vera. Sjúklingar á Vífilsstöðum voru úr öllum stéttum samfélagsins, ríkir sem fátækir, verkamenn, bændur, iðnaðarmenn, listamenn og skáld. Hörður var listasmiður og fékk á Vífilsstöðum aðstöðu, bæði til tré- og járnsmíða og undi sér við smíði á vetrum. Hann hafði einnig mikið yndi af tónlist og eignaðist mikið plötusafn sígildra höfunda, Bach, Beethoven, Mozart, Liszt, Tsjaikovski og svo mætti lengi telja.
Þegar dag tók að lengja og vorilmur fyllti loft vaknaði trjáræktaráhuginn og Hörður helgaði sér land austan Vífilsstaðavatns og hóf trjárækt ásamt heitkonu sinni Guðrúnu ingimundardóttur (Dúnu) sem þá dvaldi líka á hælinu. Fljótlega bættist í hópinn og til varð rösk sveit karla og kvenna sem kölluðu sig „Hjólbörudeildina“. Nafnið kom til af því að hjólbörur voru þarfasta flutningatækið enda hvorki vegur né slóði að skógræktarreitnum, aðeins fjárgötur og kúatroðningar.
Einn vistmanna, ungt skáld, Borgar Grímsson, sem lést á hælinu í blóma lífsins orti um Hörð og hans áhugamál.
Flutningar fóru einnig fram á bátum, þvert yfir vatnið, en árum saman voru gerðir út 2 seglbátar á vatninu, Vífill og Gunnhildur, til afnota fyrir vistmenn. Hörður smíðaði sér þó sjálfur eigin báta, fyrst eins manns kajak og síðan kanó sem bar 4-6 farþega. Bátarnir voru byggðir á eikargrind og strengdir segldúki, léttir og meðfærilegir. Kanóinn notaði Hörður árum saman til flutninga og til veiða í vatninu.
Það var algjör nauðsyn að girða reitinn fjár- og kúaheldri girðingu því að á svæðinu gengu bæði sauðfé og kýr, enda fjöldi kúa á Vífilsstaðabúinu. Heiðmerkurgirðingin, sem nú umlykur svæðið, var ekki gerð fyrr en á 7. áratugnum. Það var því fyrsta verk Harðar að girða svæðið með 5 strengja gaddavírsgirðingu. Í fyrstu var girtur af hálfur hektari en nokkrum árum seinna var svæðið stækkað um helming til austurs.
Frá fyrstu tíð dvaldi Hörður megnið af sumrinu í skógræktinni. Fyrsta árið í tjaldi en fljótlega smíðaði hann tjaldundirstöðu úr timbri, þannig að timburgólf var í tjaldinu og aðstaða til eldunar á prímus.

Bakki – jarðhýsi.

Þá var gert jarðhýsi, grafið inn í hlíðina að hálfu og reft yfir með braggajárnum sem hirt voru úr aflóga rústum breskra herbragga á hlíðunum umhverfis vatnið. Í jarðhýsinu voru geymd matvæli og kartöflur enda hitastig nokkuð jafnt allt árið, 1-5°C. Vistir voru sóttar á Hælið og matseljur nestuðu Hörð brýnustu nauðsynjum, mjólk, brauði, eggjum og kaffi. Hann skrapp þó nær daglega á Hælið til að fá a.m.k. einn staðgóðan málsverð og endurnýja mjólkur- og brauðbirgðir.
Árið 1952 reisti Hörður lítinn bústað „fyrir austan vatn“ eins og staðurinn var almennt kallaður í byrjun. Síðar nefndi Hörður staðinn að Bakka. Bústaðinn smíðaði hann í einingum veturinn áður. Hann flutti einingarnar á kanóinum yfir vatnið og bústaðurinn reis á einni helgi með hjálp góðra vina í Hjólbörudeildinni. Þegar bústaðurinn var risinn var hægt að byrja störf fyrr á vorin og halda áfram langt fram á haust.

Bakki – bústaður í smíðum.

Eftir að Hörður loksins útskrifaðist af hælinu árið 1960 var bústaðurinn sumardvalarstaður fjölskyldunnar og á sumrum var Hörður að störfum nær öll kvöld eftir vinnu og flestar helgar sumarsins var dvalið þar við skógrækt og ræktun garðávaxta.
Frá byrjun voru ræktaðar kartöflur, gulrætur, radísur og fleiri garðávextir innan skógræktargirðingar og var það mikil búbót fyrir „útilegukindurnar“ Hörð og Dúnu. Þá má ekki gleyma silungsveiði í vatninu en á þessum árum höfðu starfsmenn og sjúklingar Vífilsstaða einir leyfi til veiða í vatninu. Hörður veiddi mikið af silungi, bæði bleikju og urriða, og ógleymanlegar sælustundir voru þegar nýveiddur silungur var soðinn í eigin vökva, vafinn inn í álpappír, og meðlætið voru nýuppteknar kartöflur.
Fyrsti trjáreiturinn samanstóð af nokkrum birkihríslum. Síðan voru gróðursettar birkihríslur með girðingunni allan hringinn til að mynda skjól fyrir frekari ræktun. Hörður ræktaði plöntur af fræjum í vermireitum og framleiddi því sjálfur megnið af þeim plöntum sem gróðursettar voru í trjáreitnum. Sett var upp vatnsveitukerfi og vatni dælt með bensíndrifinni vatnsdælu til vökvnar plantna og í vermireitum.
Fræja var aflað víða að, m.a. frá Noregi, Síberfu og Alaska. Í skógræktarstarfinu naut Hörður mikillar velvildar bæði Skógræktarfélags Reykjavíkur og Skógræktar ríkisins en félögin útveguðu honum fræ ýmissa plöntutegunda og kvæma, innlendra sem erlendra.
Vöxtur í reitnum var afar hægur fyrstu árin og áratugina, jarðvegurinn rýr mói. Mikið var notað af kúaskít til áburðar bæði við gróðursetningu og borið á eftir að plöntur fóru að vaxa. Birkið í skjólbeltinu umhverfis reitinn er frekar kræklótt og hægvaxta. Þegar fram liðu stundir og skjól fór að myndast var plantað ýmsum tegundum í skógræktinni. Þar má finna skógarfuru, fjallafuru, lerki, elri, ösp og sjaldséðar tegundir, s.s. fjallaþöll og blæösp.
Markvisst skógræktarstarf var stundað óslitið frá 1940-1977. Eftir það hefur ekki verið plantað í reitinn en grisjað Iítillega af og til. Engin stærri áföll hafa orðið við ræktunina ef frá er talinn skógarbruni sem varð vegna fikts unglinga með eld árið 1972. Ummerki þess eru þó löngu horfin.

Dúna og Hörður við Bakka.

Hörður var andvígur notkun eiturefna og notkun þeirra var því sáralítil við ræktunina alla tíð. Það má segja að vöxturinn hafi verið afar hægur framan af en eftir fyrstu 40 árin hafi hann tekið rækilega við sér og undanfarin ár hefur verið mikill og góður vöxtur í skóginum. Hæstu tré eru nú um 7-9 metrar, hæstar aspir og greni.
Dúna lést árið 1995 og Hörður árið 1977.“

Heimildir:
-Vífilsstaðir – Sagan í 100 ár 1910-2010, Skógræktarstarf berklasjúklinga, bls. 13.
-Skógræktarritið, 1. tbl. 15.05.2003, Skógrækt við Vífilsstaðavatn, Steinar Harðarson, bls. 79-84.

Vífilsstaðavatn.

Skrár

Garðakirkja – steinnám

„Séra Þórarinn lét því árið 1879 byggja nýja kirkju í Görðum á eigin kostnað. Hann velur kirkjunni nýjan stað ofar og hærra en aðrar Garðakirkjur höfðu áður staðið og ákvað, að þessi nýja kirkja yrði gjörð af steini og var grjót til hennar tekið úr holtinu fyrir ofan kirkjuna.“
Steinnáman var í Garðaholti ofan við kirkjuna og sjást ummerki hennar enn.

Garðahverfi – bæir.

Á vefsíðu Garðakirkju má lesa eftirfarandi fróðleik:
„Garðakirkja í Görðum á Álftanesi er sóknarkirkja Garðasóknar. Kirkja hefur staðið í Görðum frá fornu fari. Garðakirkja var frá upphafi Péturskirkja en algengt var, er menn fóru að reisa kirkjur hér á landi eftir kristnitöku, að þeir helguðu kirkjur sínar Pétri postula. Máldagar greina frá, að Bessastaðakirkja sé í fyrstu talin Maríukirkja og síðar Nikulásarkirkja, og bendir það til þess, að Garðakirkja sé eldri. Í Vilkins-máldaga frá 1397, þar sem skráðar eru allar eignir kirkna í Skálholts- biskupsdæmi, vekur það sérstaka athygli, að eignir Garðakirkju eru þá þegar orðnar ótrúlega miklar, og það svo, að landaeignir hennar munu ekki hafa aukist svo neinu næmi eftir það.

Garðaholt – steinnáman; loftmynd.

Í þessu felst skýr ábending um háan aldur hennar, því svo miklar eignir hlóðust ekki á kirkjur yfirleitt nema þá á all löngum tíma. Sterk rök virðast því hníga að því, að Garðar séu hin forna landnámsjörð Ásbjarnar Össurarsonar, bróðursonar Ingólfs Arnarsonar, og jafnframt með elstu kirkjustöðum þessa lands.

Í Görðum er fæddur séra Jón Þorkelsson Vídalín (1666-1720), sem var biskup í Skálholti 1698-1720. Jón biskup Vídalín samdi “Guðrækilegar predikanir yfir öll hátíða og sunnudaga guðspjöll” og gaf út í húspostillu sinni, sem prentuð var fyrst á Hólum í Hjaltadal 1718-20.

Vídalínspostilla.

Árið 1995 var Vídalínspostilla gefin út í fimmtánda sinn, og hefur sú bók lengst, ásamt Passíusálmunum, dugað íslensku þjóðinni til guðrækilegrar iðkunar, allt þar til að húslestrar lögðust af eftir að Ríkisútvarpið tók til starfa og útvarpsmessur hófust árið 1930.

Árið 1875 vísiterar Dr. Pétur Pétursson biskup í Görðum. Þá stóð þar gömul timburkirkja í miðjum gamla hluta kirkjugarðsins og svo hrörleg orðin, að hún verður ekki talin nothæf öllu lengur að dómi biskups. Séra Þórarinn Böðvarsson, sóknarprestur í Görðum og prófastur í Kjalarnesprófastdæmi, hvatti til þess, að kirkjan yrði endurreist en ágreiningur varð um hvort byggja skyldi í Görðum eða í Hafnarfirði og náðist ekki samkomulag. Séra Þórarinn lét því árið 1879 byggja nýja kirkju í Görðum á eigin kostnað. Hann velur kirkjunni nýjan stað ofar og hærra en aðrar Garðakirkjur höfðu áður staðið og ákvað, að þessi nýja kirkja yrði gjörð af steini og var grjót til hennar tekið úr holtinu fyrir ofan kirkjuna.

Þórarinn Böðvarsson prestur; 1825-1895.

Þórarinn leggur allan sinn metnað í það, að kirkjan verði svo vönduð og vegleg sem verða má. Til marks um hve vel var vandað til alls, sem að kirkjusmíðinni laut, má geta þess, að þegar Garðakirkja var rifin, nær 60 árum síðar, sást hvergi ryðblettur á þakjárni hennar, og hafði þakið þó aldrei verið málað.

Kirkjuhúsið var hlaðið úr tilhöggnum steini, eins og fyrr er sagt.. Blámálað hvolfþak var í ferhyrndum reitum með gylltri stjörnu í hverjum reit og þótti kirkjan eitt glæsilegasta guðshús landsins á þeim tíma. Ekki hefur fundist skráð hvenær kirkjan var vígð, en trúlega var það á annan í hvítasunnu 1880.

Eftir vígslu nýrrar kirkju í Hafnarfirði hinn 20. desember 1914 er Garðakirkja lögð af sem sóknarkirkja, en kirkjulegar athafnir fóru þó fram í Garðakirkju eftir það, enda sat sóknarpresturinn, séra Árni Björnsson, prestsetrið að Görðum og flutti ekki til Hafnarfjarðar fyrr en um haustið 1928.

Garðaholt og nágrenni 1903 – herforingjaráðskort.

Séra Árni kom að Görðum frá Reynistað í Skagafirði árið 1913. Hann varð prófastur í Kjalarnesprófastsdæmi 1916. og þjónaði Garðaprestakalli til dauðadags 26. mars 1932.

Útfarir fóru fram öðru hverju frá Garðakirkju þegar jarðsett var í Garðakirkjugarði, einnig eftir að kirkjan var seld í nóvember 1917. og fór síðasta athöfnin fram í maí 1937.
Eftir byggingu Hafnarfjarðarkirkju var söfnuðurinn í fjárþröng. Á aðalsafnaðarfundi 31. október 1915 var smþykkt einróma að selja Garðakirkju og í apríl næsta ár er auglýst eftir tilboðum. Þrjú tilboð bárust og voru opnuð á sóknarnefndarfundi 10. maí. Hæsta tilboðið reyndist sautján hundruð krónur. Horfið var frá því að taka nokkru tilboði þar eð fundinum barst eindregin ósk frá herra Þórhalli Bjarnarsyni biskupi, sem lofaði í þess stað tvö þúsund króna láni úr almennum kirkjusjóði með veði í Garðakirkju. Sú orðsending fylgdi frá biskupi, “að hann mætti ekki til þess hugsa að hið fornmerka kirkjuhús væri niður rifið, og það því fremur, sem Garðakirkja væri minnisvarði þjóðhöfðingjans, Þórarins heitins Böðvarssonar, sem hafði byggt hana og lagt til hennar mjög stóran skerf úr eigin vasa”.

Garðar og Garðakirkja 1910.

Á safnaðarfundi 29. október 1916 eru á ný flutt eindregin tilmæli frá Þórhalli biskupi um, að frestað yrði enn að selja Garðakirkju. Biskup hafði þá sótt um heimild stjórnarráðsins um að Garðakirkja yrði keypt af Thorchillisjóði er síðar kæmi þar upp “barnauppeldisstofnun”. Áður en stjórnarráðið svaraði þessu erindi lést biskup hinn 15. desember 1916. Hinn 21. maí 1917 ritar sóknarnefnd eftirmanni hans, herra Jóni Helgasyni biskupi langt bréf með beiðni um að málið yrði tekið upp að nýju en sú málaleitan bar engan árangur. Loks kemur að því, að Garðakirkja er auglýst til sölu öðru sinni. Hinn 11. nóvember 1917 eru tvö tilboð opnuð, hið hærra kr. 2.000 og er báðum tilboðum hafnað. Á fundinn voru komnir þeir Ágúst Flygenring og Einar Þorgilsson og tjá sóknarnefnd að þeir og átta menn aðrir hafi bundist samtökum um að kaupa Garðakirkju, svo að hún yrði ekki rifin niður, og var tilboð þeirra kr. 2.800.

Garðakirkja 1938.

Sóknarnefnd samþykkti tilboð þeirra. Þeir aðrir, sem að kaupunum á Garðakirkju stóðu, voru: Carl Proppé, Christian Zimsen, Gunnar Egilsson, Jes Zimsen, Jón Einarsson, dr. Jón Þorkelsson, Sigurgeir Gíslason og Þórarinn Egilsson.
Árið 1938 var Garðakirkja orðin mjög illa farin og turn hennar að falli kominn. Hvorki þeir, sem eftir lifðu af eigendum hennar né sóknarnefnd töldu sér fært að gera á kirkjunni bráðnauðsynlegar endurbætur og fór svo að kirkjan var rifin næsta ár.

Svo var komið um miðja tuttugustu öldina að eftir stóð af Garðakirkju tóftin ein, þak- og gluggalaus og hinir hlöðnu steinveggir Þórarins Böðvarssonar óvarðir fyrir veðri og vindum. Kom jafnvel til tals að brjóta þá niður og flytja grjótið í fyllingu í Hafnarfjarðarhöfn.

Garðakirkja 1953.

Því menningarslysi varð þó forðað og komu konurnar í nýstofnuðu kvenfélagi Garðahrepps þar til sögunnar og ákváðu að hefjast handa og endurreisa Garðakirkju. Þær máttu ekki til þess hugsa, að þessi forni og merki kirkjustaður legðist af. Garðar höfðu skipað virðingarsess í íslenskri kirkjusögu um aldir. Meðal fyrstu verkefna Kvenfélags Garðahrepps var endurreisn Garðakirkju. Á fundi félagsins hinn 6. október 1953 voru þrjár konur, þær Úlfhildur Kristjánsdóttir, Dysjum, Ásta G. Björnsson, Reynihlíð og Ólafía Eyjólfsdóttir, Hausastöðum, kosnar í nefnd til að vinna að þessu mikla áhugamáli. Á fundi 11. október 1955 var ákveðið að bæta tveimur konum í nefndina og hlutu kosningu Sigurlaug Jakobsdóttir í Hraunsholti og Helga Sveinsdóttir í Görðum.

Garðakirkja 1960.

Á aðalfundi Kvenfélags Garðahrepps 2. febrúar 1954 var lagt fram svohljóðandi afsalsbréf fyrir kirkjunni, eða því sem eftir stóð af henni. “Sóknarnefnd Hafnarfjarðarkirkju ánafnar Kvenfélagi Garðahrepps fullan eignar- og umráðarétt á veggjum Garðakirkju.” Á sóknarnefndarfundi í Hafnarfirði hinn 25. júní 1956 leggur prófasturinn, séra Garðar Þorsteinsson, fram beiðni Kvenfélags Garðahrepps um að fá að sjá um endurreisn Garðakirkju. Fenginn var arkitekt, Ragnar Emilsson til þess að teikna endurgerð kirkjunnar. Hann jók við turni vestan við hina hlöðnu veggi, sem fyrir voru.

Garðakirkja 1966 – endurvígsluárið.

Í turninum var kyndiklefi í kjallara, anddyri með litlu skrúðhúsi og snyrtingu á fyrstu hæð, á annari hæð er söngloft, þ.e. aðstaða fyrir kirkjukór, og á þeirri hæð var byggður söngpallur inn í kirkjuna. Af sönglofti liggur hringstigi upp á milliloft þar sem geymdir eru fermingarkyrtlar o.fl. Af milliloftinu liggur svo hringstiginn áfram upp á klukknaloft, þar sem kirkjuklukkurnar eru, efst í risinu.“

Byggingarmeistari var Sigurlinni Pétursson. Hann lét flytja líparít frá Drápuhlíðarfjalli við Stykkishólm, steypti líparítið í hellur, sem hann lagði síðan um kirkjugólfið. Kvenfélagskonurnar unnu að byggingu kirkjunnar með óbilandi atorku og dugnaði á næstu árum og var Garðakirkja reist úr rústum fyrir þeirra atbeina og endurvígð af séra Sigurbirni Einarssyni biskupi hinn 20. mars 1966.

Heimild:
-https://gardasokn.is/gardakirkja/

Garðakirkja – lágmynd Kristjönu Sampers; gjöf Kvennafélags Garðabæjar til kirkjunnar 1996. Þar með var talið að hún hafi endanlega verið endurbyggð.

Skrár

Gunnhildur í Vífilsstaðahlíð

Í hundrað ára afmælisblaði Vífilsstaðaspítala árið 2010 er m.a. fjallað um vörðuna „Gunnhildi“ á Vífilssstaðahlíð. Varðan er skammt frá steyptu skotbyrgi frá stríðsárunum sem þar er.

Gunnhildur.

„Vistfólk á Vífilsstöðum hlóðu þessa vörðu í Vífilsstaðahlíð fyrir ofan Vífilsstaðavatn og nefndu Gunnhildi. Skýring á nafngiftinni er ekki einhlýt en varðan var notuð sem eins konar hreystipróf. Gæti sjúklingurinn gengið óstuddur að Gunnhildi þótti ljóst að hann væri á batavegi.
Garðabær hefur komið upp fræðsluskilti í námunda við Gunnhildi fyrir fólk sem leggur leið sína í Vífilsstaðahlíð til að njóta útsýnis þar.
Skammt frá vörðunni er skotbyrgi frá síðari heimsstyrjöldinni. Á tímaili kölluðu fáfróðir eða gamansamir menn vörðuna „Gunhill“, en sú nafngift lagðist fljótlega af aftur.“
Varðan hefur verið „hlaðin“ smám saman á fyrri hluta síðustu aldar. Reyndar getur Gunnhildur varla talist til vörðu því hún er miklu fremur grjóthrúga, líkri dys, sem í hefur verið kastað steinum í gegnum tíðina.

Heimild:
-Vífilsstaðir, Sagan í 100 ár 1910-2010, Gunnhildur í Vífilsstaðahlíð, bls. 30.

Gunnhildur – Vífilsstaðaspítali fjær.

Skrár

Vífilsstaðavatn – skilti

Við vestanvert Vífilsstaðavatn eru fjögur skilti; upplýsingaskilti, fiskaskilti, fuglaskilti og blómaskilti. Á hinu fyrstnefnda má lesa eftirfarandi:

Vífilsstaðavatn – friðlýsing.

„Vífilsstaðavatn og nágrenni var friðlýst sem friðland 2. nóvember 2007. Markmiðið með friðlýsingunni er að friða og vernda vatnið, lífríki þess og nánasta umhverfi ásamt því að auka útivistargildi svæðisins. Með friðlýsingunni er almenningi tryggður réttur til að njóta ósnortinnar náttúru til framtíðar.

Lífríki friðlandsins
Friðlandið er um 188 hektarar að stærð og þar af er vatnið 27 hekarar. Fá vötn á Íslandi hafa jafn fjölskrúðugt lífríki og Vífilsstaðavatn. Lindarvatnið er hreint og ómengað. Hér hefur náttúran fengið að þróast nánast óáreitt. Seiðum hefur aldrei verið sleppt í vatnið.

Fiskar
Í vatninu er meðal annars bleikja, urriði, áll og hornsíli. Hornsílin í vatninu eru óvenju smávaxin, flest minni en 5 cm. Árið 2002 fundust kviðgaddalaus hornsíli í vatninu. Þau eru einstök í íslenskri náttúru og hafa einungis fundist á örfáum stöðum í heiminum. Hornsílin í Vífilstaðavatni varpa nýju ljósi á þróunarsögu hryggdýra.

Fuglar

Vífilsstaðavatn – fuglaskilti.

Álft, grágæs og ýmsar endur, eins og skúfönd, stokkönd og toppönd, setja mikinn svip á vatnið frá vori fram á haust og hinn skrautlegi flórgoði verpir hér. Sinfónía sumarsins er síðan fullkomnuð af mófuglum í kjarrinu og mólendinu kringum vatnið þar sem mest ber á þúfutittlingi, skógarþresti og hrossagauki. Til að tryggja náttúrlegt jafnvægi er mikilvægt að gefa fuglum ekki brauð eða annað fóður. Þannig er einnig dregið úr hættu á ofauðgun og því að óæsklegir fuglar laðist að vatninu.
Á varptíma 15. apríl til 15. ágúst er öll umferð utan stíga óheimil í friðlandinu.

Gróður

Vífilsstaðavatn – gróðurskilti.

Gróðurfar er fjölbreytt, mólendis- og mýrargróður ásamt fjölbreyttum trjágróðri.

Nafnið Vífilsstaðavatn?
Vífill var leysingi Ingólfs Arnarssonar, landnámsmanns, annar tveggja þræla sem fann öndvegissúlur hans og fékk Vífill frelsi fyrir. Hann byggði bæ sinn að Vífilsstöðum.

Gunnhildur í Vífilsstaðahlíð
Gunnhildur er varða sem berklasjúklingar hlóðu uppi á Vífilsstaðahlíð. Það var talið mikið batamerki ef berklasjúklingar á Vífilsstöðum komust upp að vörðunni án þess að hósta upp blóði. Slóðin upp að Gunnhildi er kölluð Heilsustígur.
Skammt frá vörðunni er skotbyrgi frá síðari heimstyrjöldinni. Útsýnisskilti er í námunda við Gunnhildi, þaðan er víðsýnt í um 100 m hæð yfir sjó.

Trjálundurinn Bakki

Vífilsstaðavatn – fiskaskilti.

Bakki tengist sögu berklasjúklinga á Vífilsstöðum. Hörður Ólafsson, sjúklingur á Hælinu, fékk leyfi til að girða af reit í hlíðinni norðaustan við VVífilsstaðavatn. Afkomendur Harðar eiga nú Bakka sem er opinn göngufólki til að njóta fjölbreyttra trjátegunda og ekki síst fuglalífs svo sem stara sem koma í flokkum til næturdvalar.

Umgengni
Útivistarstígurinn umhverfis vatnið er um 2.6 km langur og tekur um 40 mínútur að ganga hann. Göngum vel um náttúruna og vinnum ekki spjöll á henni né skiljum eftir rusl. Óheimilt er að spilla náttúrlegu gróðurfari, trufla dýralíf og hrófla við jarðmyndunum og öðrum náttúrminjum í friðlandinu. Kveikið ekki elda né á grillum.

Hundar

Vífilsstaðavatn – örnefni.

Samkvæmt samþykkt um hundahald skulu hundar alltaf vera í taumi og ávallt skal fjarlægja saur eftir hunda.
Öll umferð hunda er bönnuð í friðlandinu á varptíma frá 15. apríl til 15. ágúst.

Umferð vélknúinna ökutækja í friðlandinu er aðeins leyfð á vegum vegna þjónustu við friðlandið. Allar siglingar eru óheimilar á friðlýstu vatniu. Engin tjaldstæði eru í friðlandinu. Veiði er heimil í Vífilsstaðavatni á tímabilinu 1. apríl til 15. september. Veiðileyfi fæst með veiðikortinu.

Vífilsstaðavatn – upplýsingaskilti.

Skrár

Garðakirkja – lágmynd yfir andyri

Sævar Tjörvason sendi FERLIR eftirfarandi:

Garðakirkja 1966.

„Garðakirkja á sér merka sögu. Byggingarsaga hennar hefur að mestu verið endurgerð en erfitt virðist vera að rekja sögu einstakra muna og myndverka sem tilheyra kirkjunni í dag. Finn t.d. ekkert um veggmyndina (sexæringur) fyrir ofan kirkjuhurð Garðakirkju.

Finn ekkert um hana þegar ég fletti upp ýmsum gögnum um Garðakirkju enda er myndin ekki svo gömul.
Þessi veggmynd vísar til árabátatímabilsins. En höndin og sérstök stelling handar og fingra gefa einhver skilaboð væntanlega til sjómanna fyrri tíma. Þetta verk er því afar symboliskt. Stend alveg á gati fyrir utan að ekkert er að finna um sögu verksins og listamannsins. Væri þér þakklátur ef þú gætir bjargað mér í land.

Kristjana Samper.

PS: Afi minn (f. 1872) ólst upp á Bakka sem landbrotið tók fyrir langa löngu. Í verbúð sem heyrði undir Pálshús. En séra Þórarinn Böðvarsson skólaði hann.
Þessi afi minn varð einn nafntogaðisti sjóari þess tíma. Um ævi hans og síðustu för hans frá Hafnarfirði til Keflavíkur orti Örn Arnarsson kvæðið Stjáni blái.“

Lágmyndin framan á Garðakirkju var gerð í tilefni 30 ára endurvígslu kirkjunnar. Hún er af táknmynd Páls postula eftir listakonuna Kristjönu Samper. Þá var sagt að Garðakirkja væri fullbyggð.

Garðakirkja – andyrið og lágmyndin.

Lágmyndin er frá 1996 og var staðsett yfir ytra andyri kirkjunnar. Hún er úr grásteini, kostuð af Kvenfélagi Garðabæjar (kostaði kr. 189.614) og á að tákna, sem fyrr sagði, Pál postula með vísan til atvinnuhátta Garðahverfinga fyrrum þar sem árabáturinn er annars vegar.

Lágmyndarinnar er ekki getið í nýútgefnu veglegu afmælisritverki Hafnarfjarðarkirkju þar sem eitt ritið af þremur fjallar nær einungis um Garðakirkju.

„Kærar þakkir fyrir ómakið. Kem iðulega við þarna vegna tengsla við afa minn sem Þórarinn Böðvarsson hafði mikil áhrif á. Síðast staldraði ég við veggmyndina og sá að hún smellpassaði þarna – rétt áður en áhöfnin, og börn, gestir sóknarinnar ganga inn í kirkjuskipið. Vel til fundið.“ – Sævar

Heimild:
-Rit Kvenfélags Garðabæjar 2023 – 70 ára, Menning og mannúð, Ágrip af sögu Kvenfélags Garðabæjar tímabilið 2003-2023.

Garðakirkja – lágmynd ofan við andyrið.

Tag Archive for: Garðabær

Álftanes og Bessastaðir – Gamli og nýi Skans

Fjárhús í Urriðakotshrauni – fyrirmynd Kjarvals

Bessastaðir á Álftanesi – Tryggvi Gíslason, lektor

Stjörnugerði í Heiðmörk – skilti

Stórbúið að Vífilsstöðum

Skógarreiturinn Bakki við Vífilsstaðavatn

Garðakirkja – steinnám

Gunnhildur í Vífilsstaðahlíð

Vífilsstaðavatn – skilti

Garðakirkja – lágmynd yfir andyri

Um okkur

Síður

Viltu styrkja þessa síðu?