Hafnarfjörður

Tag Archive for: Hafnarfjörður

Þorbjarnarstaðir – vanmetnir

Í Fjarðarpóstinum 1989 er fjallað um „Þorbjarnarstaði í Hraunum“ og spurninguna um hvort þeir skyldu friðaðir:

Þorbjarnarstaðir – uppdráttur.

„Skipulagsnefnd hefur rætt um friðunarmál í nágrenni Hafnarfjarðar. Að sögn Jóhannesar Kjarval skipulagsstjóra hefur hann lagt til, að Þorbjarnarstaðir og næsta nágrenni verði sett á fornleifaskrá.
Kristján Eldjárn, fyrrverandi forseti, kannaði og skráði rústirnar að Þorbjarnarstöðum á árunum 1976 til 1980. Hann lagði til að réttast væri að friðlýsa þær minjar í einu lagi, eða áskilja sér rétt til að hafa hönd í bagga, ef eitthvað ætti að gera þar. Kristján sagði að þarna væri heilleg mynd, upplögð til að nota í eins konar sýnikennslu. Þó ekki sé langt síðan þarna var búið eru minjarnar ekki síður dæmigerðar fyrir byggðina hér um slóðir.
Þorbjarnarstaða er getið í fógetareikningum frá árunum 1547 til 1548.

Þorbjarnarstaðir – flugmynd.

Um býlið hefur Kristján Eldjárn skrifað: „Þorbjarnarstaðir, nú í landi Hafnarfjarðar. Rétt fyrir ofan Straum eru rústir eyðibæjarins Þorbjarnarstaða, sem fór í eyði. Þetta hefur verið dæmigert Hraunbýli, tún ræktað á hraununum, allt með holum skvompum og túngarður umhverfis, allur hlaðinn úr hraungrjóti. Hann stendur að miklu leyti enn, en utan um hann er svo einfaldur og lágur garður úr steinum, sem teknir hafa verið úr gamla garðinum og haft sem undirlag undir gaddavírsgirðingu. Þetta er merkilegt að sjá. Á eina hlið er ágætlega hlaðin og skrítin rétt.

Þorbjarnarstaðir – uppdráttur ÓSÁ.

Bæjarrústir eru snyrtilegar og grónar, en svolítill kofi stendur enn uppi. Heim að bænum er ágætar traðir, þótt þær standi ekki í fullri hæð nú. Eitthvað kann að vera af rústum útihúsa á túninu, en a.m.k. eitt fjárhús hefur verið sambyggt bænum; það er með jötum eins og öll gömul fjárhús hér á Reykjanesi.“

Ekki er að sjá í gögnunum að framangreindum vilja hafi verið fylgt eftir skv. orðanna hljóðan.

Sögulegar heimildir um Þorbjarnarstaði

Þorbjarnastaðarétt.

1703: Jarðardýrleiki óviss, konungseign, samkvæmt Jarðabók Árna Magnússonar og Páls VídalínsIII, 164.
1847: 12 1/2 hdr., bændaeign, samkvæmt Jarðatali Johnsen, 110.
1395 er minnst á eyðijörðina Þorbjarnarstaði í skrá um kvikfé og leigumála á jarðeignumViðeyjarklausturs og telja útgefendur DI það var þessa jörð. DI III, 598.
1547-48 er jarðarinnar getið í fógetareikningum. DI XII, 114.Hjáleiga 1703: Lambhagi (sjá GK-167).
Landkostir 1919: Tún 1,4 teigar, allt slétt og hólótt, garðar 500 m2.

Þorbjarnarstaðir – túnakort 1919.

1703: „Skóg hefur jörðin átt, en nú má það valla kalla nema rifhrís, það hefur hún so bjarglegamikið, að það er bæði brúkað til kolgjörðar og eldiviðar, og so til að fæða peníng á í heyskorti. Aldrei ljá það búendur til annara, og eru þetta þau skógarpláts, sem almenníngar eru kölluð.Torfrista og stúnga í lakasta máta og ekki bjargleg. Fjörugrasatekja nægileg fyrir heimilissmenn. Berjalestur hefur til forna verið til gagns af einiberjum, nú eru þau mestanpart eyðilögð. Rekavonnæsta því engin. Sölvafjara nokkur má vera en brúkast ekki. Hrognkelsafjara nokkur og stundumað gagni. Skelfiskfjara naumlega til beitu. Heimræði er árið um kríng og lendíng góð, en leið til að setja skip mjög ill og erfið; þó gánga skip ábúenda eftir hentugleikum árið um kring. Item hafa hjer bátar frá Bessastaðamönnum gengið til forna, og verið kallaðir kóngsskip, þó ekki stærri en tveggja manna far, og fleiri en eitt í senn um vertíð. Hafa bændur hýst þá, er bátnum róið hafa og ekkert fyrir þegið nema soðningarkaup af hásetum. En þetta hefur ekki verið í næstu þrjú ár. Inntökuskip hafa hjer aldrei gengið önnur en þessi í næstu fimtíi ár. Engjar eru öngvar.“ JÁM III,166.

Þorbjarnarstaðir – brunnur í Brunntjörn (Þorbjarnarstaðatjörn).

Þess má geta að Ísal sóttist eftir því á áratugi síðustu aldar við Hafnarfjarðabæ að fá að kaupa jörðina Þorbjarnarstaði. Þá stóð fyrir dyrum möguleg stækkun álversins til suðurs og þar með tilheyrandi færslu Reykjanesbrautarinnar. Magnús Gunnarsson, bæjarstjóri, lagði tilboðið fram á bæjarstjórnarfundi, án nokkurs fyrirvara.

Þorbjarnnarstaðir – flugmynd.

Þegar fulltrúi FERLIRs, sem þá var jafnframt fulltrúi Alþýðuflokksins, óskaði eftir nánari skilgreiningu á mörkum þess, sem um ræddi, varð fátt um svör. Hann óskaði þá eftir að málinu yrði frestað til næsta fundar. Það var samþykkt.
Á þeim næsta fundi lagi Magnús fram uppdrátt að mörkum þess lands, sem bærinn ætlaði að selja. Fulltrúi FERLIRs lagði þá til að bærinn myndi, ef sölunni yrði, halda eftir heimatúni Þorbjarnarstaða innan garða, enda væru innan þeirra ómetanlegar mannvistarleifar til framtíðar litið. Auk þess lagði hann til að Byggðasafni Hafnarfjarðar yrði falin forsjá svæðisins með í huga mögulega endurbyggingu þessa síðasta torfbæjar innan núverandi lögsagnarumdæmis. Bæjarstjórnin féllst á tillöguna. Af framangreindri ástæðu á Hafnarfjarðarbær í dag Þorbjarnarstaði í Hraunum – innan túngarða. Eignin er þó ekki talin til bæjarins í gildandi aðalskipulagi, einhverra hluta vegna!?

Þorbjarnarstaðir – heimastekkurinn (síðar rétt).

Í umsögn Umhverfisstofnunar við aðalskipulag Hafnarfjarðar 2013-2025 þann 11. ágúst 2020 segir m.a.:
„Umhverfisstofnun bendir á að hraunin, sem tillagan nær til, kallast Hrútargjárdyngja og Kapelluhraun falla undir lið 2. mgr. 61. gr. laga nr. 60/2013 um náttúruvernd.
Í 61, gr. laganna er kveðið á um sérstaka vernd þeirra vistkerfa og jarðminja sem taldar eru upp í 1. mgr. og 2. mgr. greinarinnar. Skv. 3. mgr. ber að forðast röskun þeirra náttúrfyrirbæra sem undir greinina falla, ema brýna nauðsyn ber til og ljóst að aðrir kostir séu ekki fyrir hendi…
Umhverfisstofnun bendir á að innan svæðis sem er á náttúruminjaskrá og nefnist Straumsvík og er númer 12 sem aðrar náttúrminjar. Svæðinu er lýst á eftirfarandi hátt: „Fjörur, strendr svo og tjarnir með fersku og ísöltu vatni við innanverða Straumsvík, frá urtartjörn vestan Straums suður fyrir Þorbjarnarstaði að athafnasvæði Ísal.“ Náttúruverndargildi svæðisins eru tjarnir með einstæði, lífsskilyrðum og allmiklu fuglalífi.“

Þorbjarnarstaðir – tilgáta (ÓSÁ).

Engan sérstakan fróðleik er að finna á vef Umhverfisstofnunar um Þorbjarnarstaði og nágrenni sbr. framangreinda friðlýsingu á fornleifaskrá. Byggðasafn Hafnarfjarðar virðist ekki, hingað til a.m.k., hafa sýnt tilþrif í þá átt…

Heimild:
-Fjarðarpósturinn, 27. tbl. 21.09.1989, Þorbjarnarstaðir friðaðir, bls. 3.
-Fornleifaskráning vegna tvöfuldunar Reykjanesbrautar frá Hvassahrauni að Krýsuvíkurvegi, Reykjavík 2020.
-https://www.researchgate.net/publication/347489182_Fornleifaskraning_vegna_tvofoldunar_Reykjanesbrautar_41_fra_Hvassahrauni_ad_Krysuvikurvegi_II
-https://fornleif.is/wp-content/uploads/2020/10/FS803-20151_Fornleifaskr%C3%A1ning-vegna-tv%C3%B6f%C3%B6ldunar-Reykjanesbrautar-41-fr%C3%A1-Hvassahrauni-a%C3%B0-Kr%C3%BDsuv%C3%ADkurvegi.pdf

Þorbjarnarstaðir – tilgáta (ÓSÁ).

Skrár

Álverið í Straumsvík – sagan

Álverið í Straumsvík (nú rekið af Rio Tinto) á sér merka sögu sem hófst á sjöunda áratug síðustu aldar. Hér eru helstu áfanga í byggingarsögu þess:

Helstu ártöl

Álverið og Þorbjarnarstaðir.

1966: Samningar voru undirritaðir milli íslenska ríkisins og svissneska álfélagsins Alusuisse um byggingu álversins.

1967: Framkvæmdir hófust af fullum krafti í Straumsvík.

1969: Álverið var tekið í notkun þann 1. júlí 1969. Við ræsingu var framleiðslugetan um 33.000 tonn á ári.

Stækkanir og þróun
Álverið hefur verið stækkað og endurbætt margsinnis frá því að upphaflegu byggingunni lauk:

Álverið.

1970 & 1972: Fljótlega eftir ræsingu var afkastagetan aukin jafnt og þétt.

1980: Önnur stór stækkun átti sér stað sem nánast tvöfaldaði framleiðsluna.

2012–2014: Ráðist var í miklar nútímavæðingar og straumhækkun sem gerði álverið bæði afkastameira og umhverfisvænna.

Álverið var fyrsta stóriðjuver Íslands og markaði upphafið að fjölbreyttara atvinnulífi og nýtingu á raforku frá virkjunum eins og Búrfellsvirkjun.

Upphaflegu kaupin (1966)

Álverið.

Þegar álverið var stofnað árið 1966 var gerður viðamikill aðalsamningur milli ríkisstjórnar Íslands og Alusuisse. Sá samningur fjallaði um margvísleg réttindi, þar á meðal afnot af landi í Straumsvík, en kaupverð á landinu einu og sér í þeim samningi er flóknara að einangra þar sem það var hluti af stærri heildarpakka sem fól í sér raforkukaup, hafnargerð og skattamál.

Samantekt á fermetraverði: Við kaupin á stóra landsvæðinu árið 2004 (Þorbjarnarstaðaland/Lambhagi) var fermetraverðið um 577 kr./m² (miðað við 300 milljónir fyrir 52 hektara). Til samanburðar hefur verið nefnt í síðari tíma bótamálum (vegna Reykjanesbrautar) að matsverð á svæðinu hafi hækkað verulega síðan þá.

Álverið í Straumsvík hefur keypt land í nokkrum áföngum og á ólíkum tímum. Hér eru þær upplýsingar sem liggja fyrir um helstu kaupin:

Kaupin árið 2004 (Viðbótarland)

Álverið og nágrenni – skráðar fornleifar.

Í janúar 2004 samþykkti bæjarráð Hafnarfjarðar að selja álverinu (þá Alcan) um 52 hektara (520.000 m²) af landi sunnan og austan við þáverandi athafnasvæði.

Tilgangur: Landið var keypt til að tryggja svigrúm fyrir fyrirhugaða stækkun álversins (sem síðar var hafnað í íbúakosningu árið 2007) og til að eiga yfirráð yfir næsta nágrenni starfseminnar.

Önnur minni landakaup (2004)

Í nóvember sama ár (2004) keypti Alcan aðra landspildu af Hafnarfjarðarbæ sem lá að hafnarsvæðinu.

Stærð: 10.350 fermetrar. Kaupverð: Um 34 milljónir króna.

Álverið – ætluð tvöföldun Reykjanesbrautar.

Tilgangur: Þessi spilda var keypt undir nýja skrifstofubyggingu og sem útivistar- og athafnasvæði.

Samantekt á fermetraverði

Álverið og nágrenni – Þorbjarnarstaðir t.v.

Við kaupin á stóra landsvæðinu árið 2004 (Þorbjarnarstaðaland/Lambhagi) var fermetraverðið um 577 kr./m² (miðað við 300 milljónir fyrir 52 hektara). Til samanburðar hefur verið nefnt í síðari tíma bótamálum (vegna Reykjanesbrautar) að matsverð á svæðinu hafi hækkað verulega síðan þá.

Ekki liggur fyrir ein lág upphæð sem nær yfir allt landið, enda var það keypt í nokkrum áföngum yfir marga áratugi. Kaupin á landinu umhverfis álverið í Straumsvík (þar á meðal Lambhaga) hafa farið fram með tveimur hætti:

1. Upphaflegu kaupin (um 1960–1970)

Þýskabúð við Straumsvík.

Þegar Ísal var stofnað og álverið reist, keypti fyrirtækið (þá undir stjórn svissneska móðurfélagsins Alusuisse) stórt landsvæði í Straumsvík.

Verðið: Opinberar tölur um nákvæmt kaupverð á þessum tíma eru ekki aðgengilegar í nútíma krónutölum, enda var um að ræða flókna samninga milli ríkisins, Hafnarfjarðarbæjar og erlendra fjárfesta sem hluta af virkjunarsamningum vegna Búrfellsvirkjunar.

Stærð: Landið var mjög víðfeðmt til að tryggja öryggissvæði og möguleika á stækkun.

2. Kaupin árið 2004 (Lambhagi og nágrenni)

Þorbjarnarstaðir – óseld eign Hafnarfjarðarbæjar; uppdráttur ÓSÁ.

Árið 2004 gerði Ísal (þá Alcan á Íslandi) stóran samning við Hafnarfjarðarbæ um kaup á viðbótarlandi, samtals um 52 hekturum.

Verðið: Í nýlegum fréttum (mars 2025) kom fram að miðað hafi verið við ákveðið fermetraverð í þeim samningi. Þegar Hafnarfjarðarbær þurfti nýlega að bæta Rio Tinto land vegna breikkunar Reykjanesbrautar, var greidd bótakrafa upp á 26 milljónir króna fyrir hluta þessa lands (um 19.600 m²).

Áætlað heildarverð 2004: Ef miðað er við það fermetraverð sem nefnt hefur verið í bótamálum, má ætla að heildarverðið fyrir 52 hektara pakkann árið 2004 hafi verið í kringum 50–70 milljónir króna á þáverandi gengi, þótt heildarupphæðin hafi falið í sér ýmsar mótvægisaðgerðir og skipulagskvaðir.

Staðan í dag

Álverið og nágrenni.

Verðmæti landsins er í dag talið vera margfalt hærra en upphaflega kaupverðið, sérstaklega vegna þess að það liggur á mjög eftirsóknarverðu svæði fyrir íbúðabyggð eða gagnaver. Hins vegar hefur Ísal ekki viljað selja landið þar sem það þjónar sem mikilvægt varnarsvæði (púði) milli þungaiðnaðarins og íbúðabyggðarinnar í Hafnarfirði.

Ekki liggur fyrir opinbert kaupverð á jörðinni Lambhaga í einkaeigu Ísal (Rio Tinto á Íslandi), en málið tengist langvinnri deilu um landnotkun og framtíðaráform álversins í Straumsvík.

Hér eru helstu punktar varðandi þessi landakaup og stöðuna:

Þorbjarnarstaðir – brunnurinn í Brunntjörn.

Staðsetning og tilgangur: Lambhagi er landsvæði rétt austan við álverið í Straumsvík. Ísal keypti landið á sínum tíma (fyrir nokkrum áratugum) til að tryggja sér svigrúm fyrir hugsanlegar stækkanir eða starfsemi tengda álverinu, og til að eiga „púða“ gagnvart íbúðabyggð.

Trjáreitir og ræktun: Ísal hefur í gegnum tíðina leyft starfsmannafélagi sínu og öðrum að nýta hluta landsins undir trjárækt (oft kallað Ísal-skógurinn eða Lambhagaskógur), sem gerir svæðið að vinsælu útivistarsvæði fyrir Hafnfirðinga.

Skipulagsdeilur: Landið hefur oft verið miðpunktur í deilum milli Ísal og Hafnarfjarðarbæjar. Eftir að íbúar höfnuðu stækkun álversins í þjóðaratkvæðagreiðslu árið 2007, hefur bærinn sýnt áhuga á að skipuleggja íbúðabyggð eða iðnaðarhverfi á hluta þessa lands (undir nafninu Hamranes eða Lambhagi), en Ísal hefur lagst gegn því vegna nálægðar við mengunarvarnasvæði álversins.

Þorbjarnarstaðir – túnakort 1919.

Leynd yfir verði: Líkt og mörg önnur fasteignakaup stórfyrirtækja frá fyrri tíð, var kaupverðið ekki gert opinbert í fréttatilkynningum, heldur er það hluti af sögulegum eignahlut fyrirtækisins í Straumsvík.

Hér eru helstu punktar um þessi kaup og stöðu jarðarinnar:

1. Tilgangur kaupanna
Ísal/Rio Tinto hefur í gegnum tíðina keypt landsvæði í kringum álverið til að tryggja að ekki rísi starfsemi sem gæti stangast á við rekstur þess. Með því að eiga aðliggjandi jarðir eins og Þorbjarnarstaði getur fyrirtækið stýrt þróun svæðisins, hvort sem er vegna framtíðarstækkunar eða til að viðhalda öryggis- og verndarsvæðum.

2. Staðsetning og saga

Þorbjarnastaðir – tilgáta.

Þorbjarnarstaðir eru ein af hinum fornu „Hraunajörðum“ í Hafnarfirði.

Bærinn stendur sunnan við Straumsvík. Þar eru miklar minjar, þar á meðal gamlar tóttir, hleðslur og svokölluð Brunntjörn (einnig kölluð Þorbjarnarstaðatjörn), sem er einstök náttúruperla þar sem ferskvatn og sjór blandast saman.

Landið er að mestu hraun (Hellnahraun yngra), en tún voru ræktuð upp með miklu erfiði fyrr á öldum.

Staðan í dag

Þorbjarnarstaðir – tilgáta.

Þótt Ísal eigi landið, þá eru hinar fornu minjar á Þorbjarnarstöðum (svo sem bæjarrústirnar, réttin og garðlögin) friðlýstar eða skráðar á minjaskrá. Svæðið er hluti af Fjörunni, sem er vinsælt útivistarsvæði, og hefur verið mikil umræða í bæjarfélaginu um að tryggja aðgengi almennings að þessum menningarminjum, enda minjasvæðið enn í eigu Hafnarfjarðarbæjar.

Þorbjarnarstaðir – heimastekkurinn (síðar rétt).

Ekki liggja fyrir opinberar eða aðgengilegar tölur um nákvæmt söluverð í krónum á landi Þorbjarnarstaða. Slíkar upplýsingar er oftast aðeins að finna í gömlum þinglýstum kaupsamningum eða í fundargerðum bæjarstjórnar Hafnarfjarðar frá þeim tíma.

Hagsmunir bæjarins: Þegar bærinn seldi sinn hlut til Ísal var það liður í því að styðja við uppbyggingu iðnaðar í Straumsvík. Oft voru slík landakaup stórra fyrirtækja gerð á „sanngjörnu matsverði“ frekar en á hæsta markaðsverði, þar sem hagsmunir bæjarins lágu í atvinnusköpun og skatttekjum af álverinu.
Samkvæmt kaupsamningi keypti Alcan á Íslandi (nú Rio Tinto) landið af Hafnarfjarðarbæ þann 24. október 2004.
Um var að ræða tæplega 52 hektara landsvæði sem tengist landi Þorbjarnarstaða í Straumsvík. Þessi kaup hafa verið mikið í deiglunni nýlega (árið 2025) vegna bótakrafna sem tengjast tvöföldun Reykjanesbrautar.

Helstu atriði varðandi sölu landsins:

Þorbjarnarstaðir – eyktarmark.

• Dagsetning: 24. október 2004.
• Stærð: Um 52 hektarar (þar af voru um 8,5 hektarar teknir undir framkvæmdir við Reykjanesbraut árið 2023).
• Bakgrunnur: Hafnarfjarðarbær seldi landið á sínum tíma án þess að fá formlegt samþykki Vegagerðarinnar fyrir sölu á hluta sem liggur undir eldra vegstæði.
• Nýleg vinnsla: Vegna þess að Vegagerðin neitaði að greiða Rio Tinto bætur fyrir land undir gamla veginum (þar sem hún taldi sölu bæjarins á sínum tíma ólögmæta án samþykkis), samþykkti Hafnarfjarðarbær í mars 2025 að greiða fyrirtækinu rúmar 26 milljónir króna í bætur.
Samkvæmt fréttum frá því í nóvember 2004 keypti Alcan á Íslandi 10.350 fermetra landspildu af Hafnarfjarðarbæ á 34 milljónir króna.
Hér eru helstu punktar um viðskiptin:
• Dagsetning: Gengið var frá kaupunum 3. nóvember 2004.
• Stærð lands: 10.350 fermetrar.
• Kaupverð: 34.000.000 kr.
• Staðsetning: Við Straumsvík (hluti af landi Þorbjarnarstaða).

Nú er svo komið að að Hafnarfjarðarbær hefur áhuga á að kaupa aftur hluta af því landi sem fulltrúar hans höfðu áður selt álverinu, á margfalt hærra verði?! Það getur nú varla talist til góðrar stjórnsýslu?

Þorbjarnarstaðir – tilgáta ÓSÁ.

Skrár

Hafnarfjörður – örnefni í upplandinu

Hér birtist örnefnakort af upplandi Hafnarfjarðar, byggt á örnefnalýsingum Gísla Sigurðssonar og Ara Gíslasonar o.fl. Hvorki er getið um einstakar minjar, s.s. sel, réttir, skjól o.s.frv. né þjóðsögukennda staði. Þá er skiljanlega ekki hægt að skrá alla hóla, kletta eða hæðir í landslaginu. Hafa ber í huga að meintu landamerkin eru ónákvæm á þessari loftmynd Hafnarfjarðarbæjar.

Hafnarfjörður – örnefni í upplandinu; ÓSÁ (byggt á örnefnalýsingum).

FERLIR hefur áður birt örnefnakort af Hafnarfirði – örnefni í bæjarlandinu.

Hafnarfjörður – örnefni og fornar þjóðleiðir; ÓSÁ (byggt á örnefnalýsingum).

Skrár

Hafnarfjörður í nokkrum málverkum

Í desembermánuði 2020 var haldin yfirlitssýning í Hafnarborg á verkum í eigu safnsins. Í raun segir eftirfarandi textaspjald allt sem segja þarf.

HÉR má sjá nokkur verkanna, sem voru á sýningunni að framangreindu tilefni.

Skrár

Vesturbær Hafnarfjarðar stærsta verndarsvæði í byggð?

Á vef Stjórnarráðs Íslands 12. febrúar 2026, Umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneytið, segir að „Jóhann Páll Jóhannsson, umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra, Valdimar Víðisson, bæjarstjóri Hafnarfjarðar, og Rúnar Leifsson, forstöðumaður Minjastofnunar Íslands, hafi staðfest tillögu bæjarstjórnar Hafnarfjarðarbæjar um að Vesturbær Hafnarfjarðar verði gerður að verndarsvæði í byggð.

Við staðfestingu verndarsvæði Vesturbæjar Hafnarfjarðar í Siggubæ.

Um er að ræða merkan áfanga í vernd eldri byggðar, en Vesturbær Hafnarfjarðar er langstærsta verndarsvæði í byggð á Íslandi miðað við fjölda húsa. Innan svæðisins eru yfir 230 hús og húshlutar.

Vesturbær Hafnarfjarðar á sér rúmlega 200 ára byggingarsögu og mótaðist elsti kjarni hans fyrir tíma skipulags og formlegrar gatnagerðar. Hraunmyndanir, sem byggðin fléttast saman við, eru einkennandi fyrir svæðið.

Jóhann Páll Jóhannsson, umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra: „Hér er verið að standa vörð um heilt hverfi, lifandi hluta bæjar – hverfi þar sem saga, mannlíf og daglegt líf hafa fléttast saman í meira en tvær aldir í sátt við þau sem hér búa. Með þessu sýna Hafnfirðingar framsýni, metnaði og stórhug gagnvart því að hlúa að eldri byggð, varðveita svipmót hennar, og gera samspili hennar við hraunið og staðaranda svæðisins hátt undir höfði.”

Vendarsvæði Vesturbæjar Hafnarfjarðar.

Valdimar Víðisson, bæjarstjóri Hafnarfjarðar: „Þetta er stór áfangi fyrir Hafnarfjörð og skýr staðfesting á metnaði okkar í vernd eldri byggðar. Vesturbærinn er hjarta bæjarins, mótaður af 200 ára byggingarsögu, hrauninu og fólkinu. Með verndarsvæði í byggð setjum við skýran ramma sem verndar bæjarmyndina en styður líka við skynsama uppbyggingu og viðhald í góðu samráði við íbúa og hagsmunaaðila.“

Hafnarfjörður – herforingjaráðskort 1902.

Í tillögu sveitarfélagsins kemur fram að um 90% byggðar innan verndarsvæðisins hefur miðlungs eða hátt varðveislugildi. Þá er fimmtungur húsa þegar friðaður vegna aldurs og þriðjungur þeirra er umsagnarskyldur hjá Minjastofnun Íslands samkvæmt lögum um menningarminjar. Innan svæðisins eru jafnframt götur með verndaða götumynd og skilgreinda hverfisvernd samkvæmt aðalskipulagi Hafnarfjarðar. Þá fellur skrúðgarðurinn Hellisgerði að nær öllu leyti innan marka verndarsvæðisins. Hellisgerði er einn elsti almenningsgarður landsins og mikilvægt útivistar- og menningarsvæði í bænum.

Hellisgerði í Vesturbæ Hafnarfjarðar.

Vesturbær Hafnarfjarðar er fimmtánda verndarsvæði í byggði á Íslandi, en tillagan var unnin í samræmi við ráðgjöf Minjastofnunar Íslands og samhliða deiliskipulagsgerð fyrir vesturbæinn.

Um verndarsvæði í byggð
Alþingi setti sérstök lög um verndarsvæði í byggð árið 2015, en markmið þeirra er að stuðla að vernd og varðveislu byggðar sem hefur sögulegt gildi. Lögin gilda um byggð innan þéttbýlis og byggðarkjarna utan þéttbýlis sem ástæða er til að varðveita vegna svipmóts, menningarsögu eða listræns gildis. Auk Vesturbæjar Hafnarfjarðar eru 4 önnur slík svæði á Reykjanesskaganum.“

Meintur Garðavegur ofan Langeyrar; skráður sem fornleif en er nýleg skolpræðsla.

Verndarsvæði eru s.s. ágæt. Það er hins vegar öllu verra hversu léleg og ónákvæm fyrirliggjandi fornleifaskráning fyrir framangreint svæði er, þegar vel er að gáð. Auk þess hafa fjölmörg íbúðarhúsin á „verndarsvæðinu“ týnt tölunni á nefndu 200 ára tímabili, hvað þá þeim 100 árum sem nýliðin eru, svo segja má að byggðin sem slík sé varla svipur hjá sjón miðað við það sem hún var hér áður fyrr. Gjörningurinn virðist því einfaldlega fyrst og fremst vera einhvers konar sjónarspil.

Heimild:
-https://www.stjornarradid.is/efst-a-baugi/frettir/stok-frett/2026/02/12/Vesturbaer-Hafnarfjardar-staersta-verndarsvaedi-i-byggd-a-Islandi/?fbclid=IwY2xjawP8PBBleHRuA2FlbQIxMQBzcnRjBmFwcF9pZBAyMjIwMzkxNzg4MjAwODkyAAEeyn3Q6oWjQ7ijtxlwkyT0EK0sD11OLVHDeiCEQAHoWEtP0jERT4H5yuRkqis_aem_XW2mp-aXAdyANE1ZDWMjGw

Hafnarfjörður – örnefni (ÓSÁ).

Skrár

Flóttamannavegurinn – Rósa Guðbjartsdóttir

Rósa Guðbjartsdóttir fjallar um „Flóttamannaveginn“ í aðsendri grein til mbl.is. 20. jan. 2026. Þar segir m.a.:

Þegar vegurinn var nýlagður. Við hliðið að bandarísku herbúðunum Camp Russel á Urriðakotsholti veturinn 1942, Vífilsstaðir í baksýn. Búðirnar hýstu símavinnuflokk Bandaríkjahers sem lagði símalínur m.a. á Suður- og Suðvesturlandi. Ljósmynd/Richard Meisinger.

„Svokallaður Flóttamannavegur er vegur sem liggur í gegnum Hafnarfjörð, Garðabæ og Kópavog og er notaður í síauknum mæli af þeim sem ferðast milli þessara bæjarfélaga. Með mjög vaxandi umferðarþunga á höfuðborgarsvæðinu á undanförnum árum, uppbyggingu íbúða og atvinnustarfsemi í umræddum sveitarfélögum og aukinni sókn í útivistarsvæðin hefur vegurinn reynst afar mikilvægur. Um fjögur þúsund bifreiðar aka nú Flóttamannaveginn á hverjum sólarhring. En vegurinn er barn síns tíma enda lagður fyrir um 80 árum og hafa litlar sem engar bætur verið gerðar á honum síðan. Um árabil hafa einkum fulltrúar Hafnarfjarðar og Garðabæjar kallað eftir því að Vegagerðin samþykki endurgerð vegarins enda hefur hlutverk hans snarbreyst á skömmum tíma.“

Flóttamannavegur um Kamp Russel á Urriðaholti um 1960.

„Vegurinn er barn sín tíma enda lagður fyrir 80 árum og hafa litlar sem engar breytingar verið gerðar á honum síðan“. Þetta er nú reyndar ekki alveg rétt því bæði hefur vegurinn verið tvöfaldaður síðan og klæddu malbiki, reyndar lélegu.

Undirritaður, Ómar Smári Ármannsson, lagði til í bæjarstjórn Hafnarfjarðar fyrir hönd Alþýðuflokksins árið 1995 að „Ofanbyggðavegur“ yrði lagður ofan bæjarins er tengdi Reykjanesbrautina við Suðurlandsveginn til að létta á sívaxandi umferð um núverandi Reykjanesbraut í gegnum Hafnarfjörð. Rökin voru þau að horfa þyrfti til framtíðar varðandi aukinnar umferðar millum Suðurnesja og Suðurlandsvegar án tengsla við bæjarfélagið. Hvorki fulltrúar Sjálfstæðisflokksins þá né fulltrúar í bæjarstjórn Garðabæjar voru því fylgjandi. En bantandi fólki er best að lifa.

Flóttamannavegur ofan Hafnarfjarðar árið 2002.

Hér erum verið að tala um merkilega en oft gleymda sögu úr seinni heimsstyrjöldinni á Íslandi. Camp Russell var ein af fjölmörgum braggabyggðum bandaríska hersins, staðsett í hlíðum Urriðaholts í Garðabæ. Stöðin var reist af bandaríska hernum (US Army) stuttu eftir komu þeirra til landsins 1941. Þetta var fyrst og fremst dvalarstaður fyrir fótgönguliðasveitir og stórskotalið sem átti að verja loftrýmið og aðkomuna að Reykjavík og Hafnarfirði.

Camp Russel á Garðaholti. Uppdráttur settur ofan á núliggjandi byggð.

Í hlíðum Urriðaholts mátti þar til fyrir örfáum árum enn finna fjölmargar rústir, hlaðna veggi og grunna undan braggaþyrpingunni. Þegar mest var bjuggu þarna hundruð, ef ekki þúsundir hermanna. Stöðin lá vel við smölun og útsýni yfir flóann, sem gerði hana hernaðarlega mikilvæga til að fylgjast með skipaferðum og hugsanlegum loftárásum.

„Flóttamannavegurinn“ er nafn sem margir kannast við í dag, en það á sér áhugaverða sögu sem tengist beint Camp Russell. Nafnið er dálítið villandi því þetta var í raun hervegur. Hann var lagður af hernum til að tengja Camp Russell og aðrar stöðvar á heiðinni (eins og á Sandskeiði og Hellisheiði) við Hafnarfjörð og Reykjavík án þess að fara þurfi um aðalumferðaræðar. Ein kenningin er sú að vegurinn hafi verið hugsaður sem varaleið fyrir borgarbúa ef ráðist yrði á Reykjavík eða Hafnarfjörð – leið til að flýja bæina upp á heiði. Önnur skýring er einfaldlega sú að hermennirnir notuðu hann til að komast fljótt á milli staða ef þeir þurftu að „flýja“ úr einni stöð í aðra við árás.

Flóttamannavegurinn 2024 þar sem áður var Camp Russel.
Árið 1942 hafi Bandaríkjamenn látið leggja veg frá Vatnsenda að Kaldárselsvegi í Hafnarfirði.
Friðþór segir að í pappírum frá verkfræðideild bandaríska hersins sé vegurinn ýmist kallaður Back Road eða Tactical Road. Um þennan veg hafi herliðið austan Reykjavíkur átt að sækja fram ef til átaka kæmi í Hafnarfirði eða á Reykjanesi, fremur en um Hafnarfjarðarveg sem hefði verið hin eiginlega flóttaleið íbúanna og því ófær fyrir herliðið.
Friðþór segir að vegurinn hafi lengi verið kallaður Setuliðsvegur. Það heiti er meðal annars að finna í Þjóðviljanum í október 1957 þegar sagt er frá því að Skógræktarfélag Reykjavíkur fái til skógræktar hluta úr Vífilsstaðalandi. Sömuleiðis er það heiti að finna í ársriti Skógræktarfélags Íslands 1975.

Vegurinn liggur frá Hafnarfirði, meðfram Urriðaholti, framhjá og upp í átt að Heiðmörk. Í dag vill bæjarstjórn Garðabæjar gera nýja útkeyrslu frá Urriðaholtshverfinu að Flóttamannavegi. Í raun ættu bæjarfélögin tvö að sameinast, loksins, um að gera farveg gamla vegarins að meginleið óþarfa gegnumaksturs um miðbik þeirra og stefna þannig umferð á milli Suðurnesja og Suðurlandsvegar, sem ekki á erindi inn í byggðalögin, um þennan veg og létta þar með umtalsvert bæði á álagspunktum og síaukinni umferð, sem kemur til an vafa með að verða verulegt vandamál innan fárra ára.

Úrbóta þörf á Reykjanesbraut – Ofanbyggðavegur

Eftirfarandi grein birtist í Fjarðarpóstinum 8. okt. 1999. Þar segir m.a.: „Bæjarverkfræðingurinn í Hafnarfirði tjáði sig um Reykjanesbrautina í gegnum bæinn í viðtali við MBL þann 5. okt. s.l.
Þar sagði hann m.a. að ekki sé vænlegt að færa brautina upp fyrir bæinn næstu áratugina vegna lítillar umferðar annarra en Hafnfirðinga eða gesta þeirra og þess vegna sé ofanbyggðavegur engin lausn á aðsteðjandi vanda.

Grein í Fjarðarpóstinum 8. okt. 1999, bls. 6.

Málið er að þegar hafa orðið mörg mjög alvarleg slys á Reykjanesbrautinni í gegnum Hafharfjörð. Brautin er þjóðvegur í þéttbýli. Nær öll umferð um Suðurnes fer í gegnum Hafnarfjörð. Það er ekki svo lítil umferð og hún er ekki öll að og frá bænum, eins og ætla megi á orðum bæjarverkfræðings. Staðreyndin er sú að yfir 80% umferðar um Reykjanesbraut sunnan Hafnarfjarðar er gegnumumferð um bæinn. Ofanbyggðavegur myndi því létta mjög mikið á umferð í bænum. Jafnframt því að færa þjóðveginn út fyrir bæinn þarf að gera ákveðnar úrbætur á núverandi Reykjanesbraut, bæði við gatnamót Hvammabrautar og Öldugötu.
Auk þess sem lagfæra þarf kaflann frá Kaplakrika að Reykdalsbrekku, þ.m.t. gatnamót Lækjargötu, líkt og gert var vestan Kaplakrika. Það er í sjálfu sér ódýr framkvæmd, en myndi þegar draga verulega úr slysahættu.
Það hlýtur að verða nauðsynlegt i náinni framtíð að færa hina miklu og þungu umferð um Reykjanesbraut út fyrir byggðina, hvað sem reiknilikön segja. Núverandi meirihluti hefur ekki viljað ljá því máls, en bæjarverkfræðingur veit betur þótt hann vilji kannski ekki tjá sig á annan veg en meirihlutinn hefur kveðið á um. Úrbætur á núverandi Reykjanesbraut í gegnum Hafnarfjörð geta ekki beðið. Þær þurfa að hefjast strax.“ – Ómar Smári Ármannsson, varabæjarfulltrúi Alþýðuflokksins.

Vegagerðin vill Ofanbyggðarveg

Ofanbyggðarvegur – Sýn Vegargerðarinnar til 2040. Lega Ofanbyggðarvegar er sýnd í gráu en mjög er óvíst um legu hans í gegnum Garðabæ að Arnarnesvegi.

Vegagerðin telur Ofanbyggðarveg milli Hafnarfjarðar og Kópavogs einu leiðina til að létta á umferð á Reykjanesbraut.
Í skýrslu Vegagerðarinnar segir að Ofanbyggðarvegur frá Kópavogi til Hafnarfjarðar sé eina leiðin sem hugsanlega gæti létt umferð af Reykjanesbraut og Hafnarfjarðarvegi.
Í skýrslunni um sýn Vegagerðarinnar á vegi á höfðuborgarsvæðinu til 2040 er m.a. fjallað um Ofanbyggðarveg milli Hafnarfjarðar og Kópavogs en vonir Hafnfirðinga um að af slíkum vegi hafi dvínað mjög á undanförnum árum.

Heimild:
https://www.mbl.is/…/01/24/hvar_er_flottamannavegurinn/
-Fjarðarpósturinn, Úrbóta þörf á Reykjanesbraut, Ómar Smári Ármannsson, 8. okt. 199, bls. 6.
-Skýrsla Vegagerðarinnar, Fjarðarfréttir, Guðni Gíslason, 5. júlí 2018.

Flóttamannavegur – kort.

Skrár

Reykdalsstífla friðuð skv. lögum

Björn Pétursson, bæjarminjavörður Hafnarfjarðar, sendi Umhverfis og framkvæmdarráði Hafnarfjarðar, eftirfarandi „Umsögn vegna öryggisúttektar á Reykdalsstíflu„, þann 23. jan. 2026. Í henni segir:

Björn Pétursson, bæjarminjavörður Hafnarfjarðar.

„Á fundi umhverfis- og framkvæmdaráðs Hafnarfjarðar þann 7. janúar s.l. var óskað eftir umsögn bæjarminjavarðar vegna öryggisúttektar Verkfræðistofunnar Verkís á Reykdalsstíflu.
Óþarfi er að eyða mörgum orðum í þá skýrslu. Reykdalsstífla er friðuð fornleif samkvæmt lögum um menningarminjar nr. 80/2012 með síðari breytingum og er friðhelgt svæði 15 metrar frá ystu sýnilegu mörkum. Samkvæmt sömu lögum er það einnig hlutverk Hafnarfjarðarbæjar (landeiganda) að viðhalda umhverfi minjanna. Reykdalsstífla er án efa ein af merkustu menningarminjum í landi Hafnarfjarðar og nátengd sögulega merkum atburðum í bæði bæjar- og Íslandssögunni.

Reykdals- (Hörðurvallastíflan).

Af þeim sökum verður Hafnarfjarðarbær að sýna sérstakan metnað í að varðveita stífluna og nánasta umhverfi hennar í sem upprunalegustu mynd um ókomna tíð. Byggðasafnið hefur lagt sín lóð á þær vogaskálar með metnaðarfullri sýningu í undirgöngunum undir Lækjargötunni og söguskilti við stífluna sjálfa auk ýmissa viðburða tengdum þessari sögu.
Eina færa leiðin til að auka öryggi á svæðinu er að setja upp grindverk meðfram göngustígnum neðan við Lækjarkinn. Þarf það grindverk að vera vandað og sterkt, í líkingu við það sem er í dag meðfram neðri læknum, við Skólabraut og Austurgötu. Á þetta grindverk væri hægt að festa viðvörunarskilti og jafnvel bjarghring eins og lagt er til í úttektinni.

Reykdalsvirkjun endurgerð – undir brú Lækjargötu.

Útfærsluatriði er hve langt umrætt grindverk gæti orðið, hvort það muni ná meðfram öllu lóninu og niður að undirgöngunum undir Lækjargötu, styttra eða jafnvel enn lengra. Austan megin stíflunnar þarf ekki eins langa girðingu, einungis meðfram bílastæði, við lóðarmörk og niður fyrir stíflu, enda engin aðkoma að stíflunni þeim megin frá.
Í úttektinni er einnig bent á nauðsyn þess að yfirfara lýsingu á svæðinu. Ég tek heils hugar undir það, ein af lykilleiðum til að auka öryggi á svæðinu er að tryggja góða lýsingu þar. Þegar hefur verið brugðist við því og mun sú framkvæmd gera svæðið mun öruggara en hingað til. Ekki væri úr lagi að nota tækifærið þegar þessi vinna er í gangi og koma fyrir kösturum sem lýsa munu upp stífluna sjálfa.“ – Björn Pétursson, Bæjarminjavörður Hafnarfjarðar

Reykdalsstöðin neðan virkjunarinnar.

Framangreint verður að þykja sérstaklega athyglisvert, ekki síst í ljósi þess að nefndur bæjarminjavörður hefur hingað til a.m.k. ekki beitt sér fyrir því að vekja athygli á friðuðum minjum innan bæjarlands Hafnarfjarðar, hvað þá þeim er hafa farið forgörðum í gegnum tíðina vegna verklegra framkvæmda.

„Snemma árs 1905 var orðið ljóst að rafstöðin við Austurgötu gæti ekki annað mikilli eftirspurn eða þjónað bænum öllum.

Vatnsstokkurinn frá Reykdals- (Hörðurvallastíflu) að verkjunarhúsinu.

Réðst Jóhannes þá í það verk að reisa nýja rafstöð hér á Hörðuvöllum. Hann fékk lán úr viðlagasjóði og samdi við Jens Pálsson, prófast að Görðum, um lóðarleigu undir stíflu, stöðvarhús og íbúð fyrir vélstjóra „ofanvert við Hörðuvelli í Garðakirkjulandi, norðan við Hafnarfjarðarlæk, og fylgja lóðinni rjettindi til að nota, með slíkum umbúnaði, sem ar er nú niðurkominn, vatnsafl úr læknum til að hreifa vjelarnar í stöðvarhúsinu.“ Eins og sagði í samningnum.

Fyrsta virkjun Jóhannesar í Læknum, við Austurgötu.

Hörðuvallastöðin var gangsett laugardaginn 6. október 1906 og var hún gerð fyrir 37 kw. en vegna vatnsleysis náðist aldrei meira úr henni en 22 kw. en talið er að Hörðuvallastöðin hafi verið fyrsta sjálfstæða rafstöðin hér á landi. Í frétt dagblaðsins „Fjallkonan“ af gangsetningu stöðvarinnar sagaði m.a.: „Frá þessari stöð er rafmagninu veitt ofan í bæinn eftir eirþræði, sem liggur á staurum. Nú er lýst með rafmagni 44 hús, og eftir eru 8, sem ætla að fá lýsingu í vetur. Auk þess eru á aðalgötu bæjarins 7 ljósker, 4 sem bærinn leggur sér til sjálfur, og 3 sem kaupmenn hafa sett fyrir framan búðir sínar/…/ Húseigendur kosta rafmagnsveitu um húsin, en Reykdal að þeim. /…/ Gamla stöðin er nú eingöngu notuð handa einu húsi, fundarhúsi Goodtemplara. Þar eru samkomur oft fram á nætur, og fyrir því þykir hentugra að þurfa ekki að nota stóru stöðina handa því húsi.“

Jóhannes Reykdal seldi Hafnarfjarðarbæ báðar rafstöðvarnar árið 1909 og var starfsemi þeirra eldri hætt tíu árum síðar. Upp úr 1920 var orðið ljóst að Hörðuvallastöðin næði ekki að anna þeirri eftirspurn sem var eftir rafmagni í bænum og var þá samið við fyrirtækið Natan & Olsen um að setja upp díselrafstöð í bænum.“

Heimild:
-https://ferlir.is/reykdalsvirkjun-koldu-ljosin/

Reykdalsstífla (Hörðuvallastíffla).

Skrár

Helgafell við Kaldárbotna – Regina Hreinsdóttir

Í Morgunblaðinu 2001 fjallar Regina Hreinsdóttir um „Helgafell við Kaldárbotna„.

Skúlatún og Skúlatúnshraun. Helgafell fjær.

„Helgafell í landi Hafnarfjarðar lætur frekar lítið yfir sér, en upp á það eru nokkrar skemmtilegar gönguleiðir. Útsýnið af því kom einnig Regínu Hreinsdóttur á óvart.
Við hefjum gönguna við vatnsból Hafnfirðinga í Kaldárbotnum. Nokkrar skemmtilegar uppgönguleiðir eru á Helgafellið bæði að sunnan- og norðanverðu. Auðveldast er þó að ganga upp að norðaustanverðu, þar sem brattinn er minnstur og það gerum við í þetta skipti. Fyrir þá sem ekki hyggja á fjallgöngu er einnig vel þess virði að ganga kringum fellið og heilsa upp á riddarann, móbergsstrýtuna sunnan á háfjallinu.

Kynjamyndir í móbergi

Helgafell að suðaustanverðu.

Fellið er skriðurunnið þar sem uppgangan hefst en ofar hefur lausagrjótið sópast burt og í ljós koma ýmsar kynjamyndir sem vindurinn hefur verið að dunda sér við að sverfa í móbergið, síðan jökla leysti. Þarna er hægt að gleyma sér lengi dags við að dást að listasmíð náttúrunnar, allskonar öldumynstri, skálum, örþunnum eggjum og andlitsdráttum trölla og álfa ef vel er að gáð. Landslagið er sumstaðar svo framandi að allt í einu læðist kannski að manni að einhvern veginn hafi maður í ógáti lent á tunglinu. Hraunflæmið sem blasir við allt í kring vekur einnig ósjálfrátt til umhugsunar um hversu kraftmikil öfl eru að verki í náttúrunni. Síðasti hluti leiðarinnar er brattastur og nokkuð skriðurunninn og betra er að hafa varann á sér svo manni skriki ekki fótur í lausagrjótinu.

Músarhellir og farfuglar

Helgafell – úsýni til Hafnarfjarðar.

Af toppi fellsins sér vel til allra átta. Bláfjöll, Langahlíð, Sveifluhálsinn, Keilir og Búrfellsgjá eru meðal kunnugra kennileita sem standa upp úr hrauninu auk þess sem vel sést yfir höfuðborgarsvæðið.
Þegar við höfum horft nægju okkar að þessu sinni, og skrifað í gestabókina, höldum við aftur sömu leið til baka. Þegar niður er komið er upplagt að koma við í Valabóli norðaustan í Valahnúkum, en þar er skjólsæl vin í eyðimörkinni sem Bandalag íslenskra farfugla hóf að rækta upp 1942. Innan uppgræðslusvæðisins er hellirinn Músarhellir sem notaður var af gangnamönnum allt til aldamótanna 1900 og þar gerðu farfuglar sér hreiður, ef svo mætti að orði komast og notuðu sem gististað á ferðum sínum. Þetta er einnig vinsæll áningarstaður þeirra sem ganga Selvogsgötuna.

Kyrrðin áhrifamikil

Valaból – Músarhellir.

Eftir skruðninginn í smásteinum í göngunni á Helgafellið verður kyrrðin sem ríkir í Valabóli enn áhrifameiri. Þar er eins og löngu liðnir atburðir liggi í loftinu og blærinn reyni að hvísla að manni gleymdum sögum.
Ef við ákveðum ekki hér og nú að gerast útilegumenn og setjast að í þessum sælureit, skulum við halda förinni áfram meðfram Valahnúkunum. Þá getum við annars vegar valið að fara sömu megin við vatnsbólið og við komum eða tekið stefnuna á Helgadal þar sem við gætum rekist á hraunhella sem gaman er að skoða.
Það er svo um að gera að nota heimferðina til að spá í hvaða uppgönguleið ætti að velja á Helgafellið í næsta skipti.“

Heimildir:
-Gönguleiðir á Íslandi, Reykjanesskagi. Einar Þ. Guðjohnsen. 1996 og Árbók 1984, Ferðafélag Íslands.
-Morgunblaðið, C 04.02.2001, Helgafell við Kaldárbotna, Regina Hreinsdóttir, bls. C 3.

Helgafell og nágrenni – örnefni.

Skrár

Hafnarfjörður – framtíð Drafnarsvæðisins

Hafnarsvæðið neðan við trémiðjuna Dröfn við Mýrargötu/Strandgötu í Hafnarfirði, þar sem Slippurinn var fyrrum, má muna fífil sinn fegurri, jafnvel fyrir tíma slippsins. Áður voru þarna uppsátur smábátakarlanna í bænum og muna margir eldri Hafnfirðinga enn eftir ferðum sínum þangað til að heimsækja trillukarlana undir sunnanverðum Vesturhamrinum.

Drafnarslippur fyrrum.

Í framhaldi mikilla breytinga á sjávarsvæðinu á liðinni öld er mikilvægt að staldra við og gaumgæfa nánar staðinn að teknu tilliti til hinnar stórmerkilegur bæjarmyndar Hafnarfjarðar fyrrum.

Fyrirhuguð er „Breyting á Aðalskipulagi Hafnarfjarðar 2013-2025; Hafnarsvæði – Þétting byggðar„. Í umsögn um tllögur að breytingum á Suðurhöfn, Flensborgarhöfn og Hamarshöfn segir m.a. í greinargerð aðalskipulagsbreytinganna frá 07. febrúar 2022:

Drafnarslippur fyrrum.

„Með greinargerð þessari er gerð grein fyrir breytingu á Aðalskipulagi Hafnarfjarðar 2013-2025. Breytingin nær til suður og austur hluta Suðurhafnar, Flensborgarhafnar og strandlengju meðfram Strandgötu í átt að miðbæ Hafnarfjarðar. Í tillögunni felst að mörkuð er stefna um þéttingu byggðar á svæðinu og breytt landnotkun í samræmi við stefnuna.

Hafnarfjörður – loftmynd 1954.

Fyrir liggur Rammaskipulag Flensborgarhafnar og Óseyrarsvæðis, sem haft er til viðmiðunar við meginhluta aðalskipulagsbreytingarinnar. Reiturinn sem breytingin nær til er merktur sem H1 (Suðurhöfn) og H2 (Flensborgarhöfn) í Aðalskipulagi Hafnarfjarðar 2013-2025. Landnotkun reitsins er hafnarsvæði samkvæmt gildandi aðalskipulagi. Utan H1 og H2 nær breytingin til svæðis er liggur með strönd fjarðarbotnsins í átt að Miðbæ Hafnarfjarðar.
Fyrirhuguð breyting er sett fram í greinargerð þessari með almennum texta og sérskilmálum svæðisins og einnig á breytingarblaði, þar sem gerð er grein fyrir breyttri landnotkun á aðalskipulagsuppdrætti.

Hafnarfjörður – mynd með aðalskipulagstillögu.

Skipulagssvæði Suðurhafnar og Flensborgarhafnar byggðist upp sem hafnarsvæði en í tímans rás hafa áherslur, forsendur og eðli starfseminnar á svæðinu breyst. Í Aðalskipulagi Hafnarfjarðar 2013 – 2025 er svæðið skilgreint sem hafnarsvæði, þ.e. H1 (Suðurhöfn) og H2 (Flensborgarhöfn) og miðsvæði (M). Jafnframt er í aðalskipulaginu sett fram stefna um þéttingu byggðar og uppbyggingu á vannýttum svæðum sem eru í göngufjarlægð frá miðbænum.“

Í MS ritgerð Guðrúnar Guðmundsdóttur um „Endurnýtingu hafnarsvæða – Mótun aðferðarfræðii fyrir skipulagsstefnu Flensborgarhafnar og annarra vannýttra hafnarsvæða“ fá Landbúnaðarháskólanum árið 2014 segir m.a. þar sem lykilorðin eru „Endurbyggð hafnarsvæði, sjávarbyggð, Flensborgarhöfn, miðbær, mannlíf, athafnalíf, útivist, afþreying, menningararfleifð“.

„Í ritgerðinni er gerð grein fyrir hagnýtri úttekt á vannýttu hafnarsvæði við Flensborgarhöfn í Hafnarfirði, sem var rannsakað í þeim tilgangi að undirbyggja skipulagsstefnu fyrir svæðið.
Rannsóknin byggðist á viðtölum, vettvangsferðum og greiningum byggðar, umhverfis og samfélags. Þannig fengust upplýsingar um áhrifaþætti sem varða framtíðaruppbyggingu svæðisins, einnig viðhorf sérfræðinga, embættismanna og notenda.
Niðurstöður verkefnisins gáfu til kynna jákvæða áhersluþætti og gerð endurbyggingar á hafnarsvæðum sem hafa tekist vel með tilliti til ábata fyrir samfélagið sem svæðið heyrir til. Einnig voru líkur leiddar að hvaða þættir eru líklegir til að laða að mannlíf og athafnalíf á Flensborgarhöfn. Með niðurstöðunum skapaðist grunnur að stefnu um endurbætur athugunarsvæðisins, sem byggði á fyrri rannsóknum og reynslu, viðtölum og hagnýtri rannsókn á svæðinu.

Hafnarfjörður 1925 – Fjörukráin.

Í lok verkefnisins voru lagðar til útlínur að stefnu og umbótum á athugunarsvæðinu.

Af verkefninu má draga þær ályktanir að ef vel er að endurnýtingu hafnarsvæða staðið, jafnt hér á landi sem erlendis, virðast þau vel til þess fallin að bjóða upp á umhverfi sem laðar að mannlíf, einkum ef svæðin eru staðsett við eða nálægt miðbæ og að nauðsynlegt sé að undirbyggja skipulagsstefnu fyrir svæði sem á að endurbæta til að ná fram því besta á hverjum stað.“

Hafnarfjörður 1966 – loftmynd.

Í Morgunblaðinu 08.11.2007 segir að „UJF hafna íbúðabyggð á Drafnarsvæði“:
„Aðalfundur Ungra jafnaðarmanna í Hafnarfirði fór fram 3. nóvember. Í ályktun um skipulagsmál leggja Ungir jafnaðarmenn í Hafnarfirði til að stofnuð verði ný óháð þverpólitísk nefnd sem móti framtíðarsýn um uppbyggingu miðbæjarins. Farið verði í heildstæða skipulagsvinnu á miðbænum frá Vesturgötu til Íshúss sem mótist af kjörorði Samfylkingarinnar um samráð og sátt. Öllum framkvæmdum á svæðinu verði frestað þar til sú vinna hefur farið fram.

Ungir jafnaðarmenn í Hafnarfirði krefjast þess að staldrað verði við í háhýsavæðingu miðbæjarins. „Við höfnum því að Drafnarsvæðið verði lagt undir íbúðabyggð. Við viljum að haldin verði hugmyndasamkeppni um skipulag þess opna svæðis sem myndast þegar Dvergur verður rifinn.

Hafnarfjörður um 1900.

Ungir jafnaðarmenn í Hafnarfirði harma þá skipulagsóreiðu sem einkennt hefur uppbyggingu miðbæjar Hafnarfjarðar svo áratugum skiptir. Núverandi miðbæjarskipulag einkennist af hálfkláruðum hugmyndum og skorti á framtíðarsýn,“ segir í ályktun UJ í Hafnarfirði.“

Þegar nýir þéttingareitir myndast á leifum fyrrum nýtinga eiga fulltrúar bæjarins tilhneigingu til að hunsa skynsamlegustu lausnirnar á kostnað þeirra er kunna að gefa sem mestan arð til hlutaðeigandi.

Hafnarfjörður – Hótel Björninn.

Hafnfirðingar þurfa þó að hafa dug til að nýta þetta umtalaða dýrmæta svæði í hjarta bæjarins til að endurbyggja helstu byggingar bæjarins, sem nú eru horfnar, s.s. gömlu húsin norðan við Fjörukrána fyrrum, Hótel Björninn á gatnamótum Strandgötu og Reykjavíkurvegar, gamla Flensborgarhúsið, sem þarna var á næstu grösum, sem og önnur fyrrum merkishús bæjarins, t.d. Reykdalshúsið við Brekkugötu 2 er varð eldi að bráð.

Skorað er á Hafnfirðinga að standa sér nær og reyna að varðveita hinu dýrmætu gömlu bæjarmynd – án óþarfa háhýsa og nútíma grænna gímalda á kostnað bæjarbúa.

Heimildir:
-Aðalskipulag Hafnarfjarðar 2013-2025, „Breyting á Aðalskipulagi Hafnarfjarðar 2013-2025; Hafnarsvæði – Þétting byggðar“.
-MS–ritgerð, desember 2014, Endurnýting hafnarsvæða – Mótun aðferðafræði fyrir skipulagsstefnu Flensborgarhafnar og annarra vannýttra hafnarsvæða, Guðrún Guðmundsdóttir.
-Morgunblaðið, 305. tbl. 08.11.2007, UJF hafna íbúðabyggð á Drafnarsvæði, bls. 49.

Hafnarfjörður – Gamla-Flensborg 1904.

Skrár

Hafnarfjörður – Húsin á Brúarhraunskletti

Í Hafnarfirði eru nú skráð húsin nr. 21 (Arahús) og 25 (Sjóvá-húsið) norðan götunnar gegnt Thorsplani. Húsið nr. 23 var fyrrum tvö hús; Vestur-Brúarhraun og Austur-Brúarhraun. Síðanefnda lóðin hefur nú verið innlimuð í lóð húss nr. 25, en fyrrnefnda húsgrunninum hefur verið gerður sá heiður að hann hefur verið endurhlaðinn að hluta Brúarhraunsklettinum, þar sem húsin stóðu fyrrum.

Jón Magnússon (1902-2002).

Í Fjarðarpóstinum árið 1987 var rætt við athafnamanninn Jón Magnússon (1902-2002) í Skuld undir fyrirsögninni „Þá voru ferðir á 10 mínútna fresti„. Þar lýsir hann að hluta miðbæjar Hafnarfjarðar á yngri árum og nefnir m.a. Brúarhraunsklettinn og bæjunum sem þar voru á þeim tíma:

„Fyrir austan þetta athafnasvæði gekk hraundrangi [Brúarhraunsklettur] eða klettur fram í fjöruna og höfðu þeir þar uppsátur bræðurnir Hinrik og Einar Jóhannessynir ásamt fleirum. Einar átti heima í húsinu sem nú er Strandgata 19 og Hinrik var í næsta húsi við, aðeins fjær götunni. Gatan lá alveg upp við hús Einars og var þar vegaruppfyllingin talsvert há. Næst þar fyrir austan var Arahús og stóð það nokkuð framar. Þarna náði hraunið talsvert fram í fjöru.
Syðst á jarðri þessa hrauns var klettur sem kallaður var Brúarhraunsklettur og upp að þeim kletti var bærinn Brúarhraun fyrir austan Arahús. Tók gatan á sig töluverðan sveig fyrir framan Arahús og lóð Einars Þorgilssonar, því nokkur trjágarður var fyrir framan húsið. Þetta hús keypti Einar Þorgilsson af Þorsteini Egilssyni árið 1910. Í þessu húsi er nú Sjóvátryggingarfélag Íslands og lögmannsskrifstofa Árna Grétars og fleiri.

Strandgata 23; Vestur – og Austur Brúarhraun.

Næst fyrir sunnan er lítið hús sem ég veit ekki hver byggði. Þá erum við komin að húsi Þórðar Edilonssonar héraðslæknis sem hann byggði fljótlega eftir að hann hóf störf sín hér. Það er Sjálfstæðishúsið.“

Í „Húsakönnun fyrir Miðbær Hafnarfjarðar 2019“ er fjalað um húsin við Strandgötu en þar er ekki minnst á Brúarhraunshúsin.

Þjóðviljinn 26. apríl 1960 fjallar um „Kotin og þurrkvína“ í lýsingu Gísla Sigurðssonar, Byggðasafnsvarðar. Þar segir Gísli að „— Með fyrstu bæjarnöfnunum sem heimildir eru um hér í Hafnarfirði er Brúarhraun. Það var byggt um 1770, en líklega mun hafa verið þar sjóbúðarnefna á 17. öldinni. Klofi var byggður 1775 og Gestshús um 1790“.

Hafnarfjörður – loftmynd 1954.

Í Hamri árið 1956 segir Sigurjón Gunnarsson frá „Stuttri ferð en tafsamri„. Þar lýsir hann við aðstæðum og húsunum á Brúarhraunskletti:

„Nú kemur Steini niður sundið frá bænum og til mín. Ég vil fá hann með mér vestur í bæ, en hann stingur upp á því, að við skyldum fara fram á Brúarhraunsklett og fá okkur hryggjarmat. Brúarhraunsklettur var stór klettur framan við Strandgötuna, dálítið hærri en gatan og náði fram í fjöru rösklega miðja vegu milli flóðs og fjöruborðs.

Brúarhraun, Strandgata 23.

Efst var kletturinn grasi vaxinn og þar átti Ingibjörg dálitla kálgarðsholu, en framan til voru klappir og þar þurrkuðu sjómenn stundum þorskhausa og hryggi, sem fara áttu til eldsneytis. Við máttum kroppa þann fiskmat, sem var í hryggjunum, en þorskhausana máttum við ekki snerta, en náttúrlega urðum við að hlaða upp þeim hryggjum, sem við tókum niður.
Þarna af klettinum var fagurt útsýni. Fjörðurinn spegilsléttur og fjær Hvaleyrartorfan í gróanda vorsins og upp yfir holtið sást Keilir teygja bláklædda kollhettu sína. Einnig sást fram að Melshöfða og gnæfði bærinn Hlið þar upp yfir. Þar þótti á þeim árum mikil bygging og bjuggu þar stórbændur og útgerðarmenn miklir.

Strandgata 23, Brúarhraunsbæirnir.

Vestan til við klettinn var Brúarhraunsvör og upp af henni Brúarhraun, voru það tveir bæir. Í syðra Brúarhrauni bjó Guðmundur Ólafsson með Kristínu konu sinni. Guðmundur var snar í hreyfingum og aflasæll formaður. Hann átti sexæring, þann, er hann reri á. Syðra Brúarhraun var timburhús með lágum veggjum og miklu risi. Það sneri hliðinni fram að götunni, voru þar á tveir sexrúðu gluggar. Fyrir vestan þetta hús var bær, er einnig var nefndur Brúarhraun. Þar bjó Magnús Halldórsson með Steinunni konu sinni. Magnús var hár og þrekinn og vel sterkur, fiskimaður og sjómaður góður. Þessir fjórir bæir, sem ég hefi nefnt frá Gunnarssundi stóðu allir dálítið frá Strandgötunni. Voru kálgarðar fyrir framan þá og meðfram götunni háir grjótgarðar til hlífðar ágangi skepna.

Hafnarfjörður – herforingjaráðskort 1903.

Vestan til við bæ Magnúsar lá götuslóði upp að þriðja bænum, sem einnig var nefndur Brúarhraun. Þá kom maður á leiðinni þangað upp eftir fyrst að litlum bæ, er kallaður var Magnúsarbær, þar bjó ekkja með börnum sínum. Að efra Brúarhrauni eða Þorsteinsbæ eins og hann var stundum nefndur, bjó Þorsteinn Guðmundsson og Guðrún Guðnadóttir kona hans. Þorsteinn var sjómaður, handfastur og fiskinn og reri oftast hjá öðrum.
Næsta hús fyrir vestan Brúarhraunssund var Arahús. Það stóð þétt við götuna og því mikið staðið þar undir veggjunum, því þaðan mátti hafa tal af öllum, sem um Strandgötuna fóru, því allir þeir, er til Suðurnesja fóru eða komu þaðan og ætluðu lengra, urðu að fara þar um og því von um að frétta þar eitthvað um fiskigöngur eða annað, sem máli skipti. Í Arahúsi bjó á þessum árum Jóel Friðriksson. Fluttist hann hingað af Vatnsleysuströnd. Hann gerði út og var formaður á opnu skipi. Arahús var það háreist að loft var þar og smá kvistur á hlið þeirri, seni að Strandgötunni og sjónum vissi. Þarna uppi bjuggu nú Árni Jónsson og Þuðríður.

Hafnarfjörður – Strandgata 1919.

Þarna fyrir framan Arahús var Strandgatan hæst hlaðin að framan, en þar fram af en þó laus við götu klettur dálítill, jafnhár götunni. Illt gat verið að fara þarna um á veturna, þegar vestan garri var, og oftar en varð hefði komið skarð þarna í götuna, ef kletturinn hefði ekki verið fyrir framan og tekið á móti mestu skellunum af vestanbárunni.
Rétt fyrir vestan Arahús lá stígur af Strandgötunni upp að húsi Einars Jóhannessonar Hansen og Jensínu Árnadóttur konu hans. Einar var formaður og gerði út sitt eigið skip á vertíð og bát vor og sumar. Einar var aflamaður mikill og lítið um fisk, ef hann varð ekki var. Þegar Einar reri á bátnum var oftast háseti hans Bjarni Þórarinsson, sem áður er getið.

Árabátur.

Gaman var að sjá, hvernig þeir gömlu mennirnir reru, er þeir komu að í logni. Þeir tóku löng áratog og hvíldu sig fram á árarnar á milli en er þeir tóku í árina var eins og báturinn þrykktist niður að framan og þyti svo áfram.
Fram af húsi Einars var fjós Linnets kaupmanns. Vestan við fjósið lá stígur af Strandgötunni upp með húsi Einars að húsi, er stóð örlítið ofar og vestar. Það hús hét Hraunprýði.“

Húsin tvö í eyðunni nr. 23 við Standgötu, millum húsa nr. 21 og 25, nefndust í byrjun síðustu aldar Vestur- og Austur-Brúarhraun.

Heimildir:
-Fjarðarpósturinn, 2. tbl. 01.02.1987, Þá voru ferðir á 10 mínútna fresti, rætt við athafnamanninn Jón Magnússon í Skuld, bls. 45-53.
-Þjóðviljinn 26. apríl 1960, Kotin og þurrkvíin – Gísli Sigurðsson, bls. 6-7 og 10.
-Hamar, 2. tbl. 30.01.1956, Stutt ferð en tafsöm, Sigurjón Gunnarsson, bls. 3.

Hafnarfjörður – Strandgata 1919. Brúarhraunshúsin eru lengst t.v.

Tag Archive for: Hafnarfjörður

Þorbjarnarstaðir – vanmetnir

Álverið í Straumsvík – sagan

Hafnarfjörður – örnefni í upplandinu

Hafnarfjörður í nokkrum málverkum

Vesturbær Hafnarfjarðar stærsta verndarsvæði í byggð?

Flóttamannavegurinn – Rósa Guðbjartsdóttir

Reykdalsstífla friðuð skv. lögum

Helgafell við Kaldárbotna – Regina Hreinsdóttir

Hafnarfjörður – framtíð Drafnarsvæðisins

Hafnarfjörður – Húsin á Brúarhraunskletti

Um okkur

Síður

Viltu styrkja þessa síðu?