Hafnarfjörður – Síða 2

Tag Archive for: Hafnarfjörður

Jóhannes Reykdal eignast Setberg

Jóhannes Reykdal varð goðsögn í lifanda lífi. Hann fæddist að Vallakoti í Reykjadal í Suður-Þingeyjarsýslu 18. janúar árið 1874.

Jóhannes Reykdal (1874-1946).

Tvítugur að aldri hóf hann trésmíðanám hjá Snorra Jónssyni trésmíðameistara á Akurejmi og fjórum árum síðar silgdi hann til Kaupmannahafnar til frekara trésmíðanáms. Eftir þriggja ára dvö ytra flutti hann heim til Islands og ætlaði til Akureyrar en hann hitti unga konu, Þórunni Böðvarsdóttur og ástin varð til þess að hann festi rætur sunnan heiða.
Fyrstu árin sinnti Jóhannes húsbyggingum en fannst það ekki nóg. Hann vildi reisa verksmiðju við Lækinn í Hafnarfirði og er það fyrsta stórvirkið sem Jóhannes vann. Trésmiðjan var búin átta fullkomnum trésmíðavélum og staðsetningin var engin tilviljun, því Jóhannes virkjaði lækinn og fékk þar orku til að knýja vélarnar áfram.
Sjá meira HÉR, HÉR, HÉR, HÉR og HÉR.

Í „Húsakönnun fyrir Öldur í Hafnarfirði“ frá 2024 segir m.a. um húsið Lækjargötu 4 (á horni Brekkugötu og Lækjargötu):

Lækjargata 4 um 1950.

Þessi yfirlitsmynd sem tekin er af Hamrinum yfir Hafnarfjörð var gjöf til Hafnarfjarðarbæjar frá Friðriki Bjarnasyni tónskáld og Guðlaugu Pétursdóttur. Ljósmyndin er tekin á árunum 1925 til 1929. Til vinstri er neðsti hluti Brekkugötu og Trésmiðjan Dvergur. Til hægri er Hamarskotslækur og Austurgata. Fyrir miðri mynd eru húsin Grund og Hóll. Fremst má sjá Lækjargötu 4.

„Byggingarár: 1905. Fyrsti eigandi: Jóhannes Reykdal. Hönnuður: Ekki þekktur. Upphaflegur byggingarstíll: Timburhús – sveitserstíll. Upphafleg notkun: Íbúð. 1977: Tveir kvistir á suðurhlið sameinaðir í einn kvist.
Jóhannes Reykdal byggði húsið fyrir starfsfólk og lærlinga í trésmíðaverkstæði sem hann reisti á uppfyllinguálæknum árið 1902.Tésmiðjan var sú fyrsta sinnar tegundar á Íslandi þar sem vélarnar voru var drifnar með vatnskrafti.
Árið 1909 seldi eða gerði Jóhannes skiptisamkomulag við Halldór Halldórsson bónda á Setbergi. [Halldór var menntaður trésmiður og vann m.a. hjá Jóhannesi um stund í trésmiðju hans við Lækinn]. Skipt var á húsinu ásamt ræktunarlóð við húsið og öllu Setbergslandinu.
Samkvæmt fyrstu brunavirðingu voru 4 stofur og eldhús á hæðinni en 5 herbergi og eldhús í risi. Á lóðinni sem var að mestu matjurta- og túngarður var 20 fermetra gripa- og geymsluhús, sem nú hafa verið rifin.
Húsið hefur tekið litlum breytingum nema að anddyri sem snéri að Lækjargötu var fjarlægt svo hægt væri að koma fyrir gangstétt við götuna.
Finnbjörn Kristjánsson breytti kvistum á suðurhlið 1977 og 1985 voru byggðir skjólveggir.“ Núverandi íbúar eru Stan Zawada og fjölskylda.

Lækurinn á dögum Jóhannesar. Hús er urðu síðar við Lækjargötu (fremst) og Hverfisgötu. Brúin yfir lækinn er fyrir neðan Lækjarhvamm, sem er eina húsið fyrir utan Gerðið (Hraungerði), á þessu svæði vestan við Læk, sem búið er að byggja. Frá vinstri fremst er Lækjargata 10, byggt af Jóhanni Jónssyni skipstjóra sem drukknaði 1907, þá „Kassahúsið“ nr. 12, (þakið hækkað 1925), svo Geitháls nr. 14.

Einar Halldórsson (1910-1978), sonur Halldórs Magnúsar Ólafssonar (1869-1924) og Sigrúnar Jónsdóttur (1874-1953), eignaðist síðar Setberg að hluta. Eiginkona hans var dóttir Jóhannesar, Elísabet Reykdal (1912-2013).

Jóhannes Reykdal lést 1946, 72 ára að aldri. Hann bjó þá að Þórsbergi í Setbergslandi.

Jóhannes hafði áður byggt sér glæsilegt hús nyrst við Brekkugötu, en það brann 1930. Í brunavirðingu Brunabótafélags Íslands frá 1917 er húsinu lýst eftirfarandi: „Húsið er einlyft með porti og risi 2.40m. Lengd 8.15m, breidd 6.50, hæð 3.77, með 11 gluggum. Niðri er því skipt í 3 stofur og eldhús, stofurnar eru fóðraðar. Uppi er því skipt í 4 herbergi og eldhús. Allt húsið klætt innan með panel og málað. Raflýst og notað til íbúðar. Útveggir úr timbri, þak úr timbri og járnvarið. 11 gluggar eru á húsinu.

Hús Jóhannesar Reykdals við Brekkugötu – brann 1930.

Undir öllu húsinu [líkt og er að Lækjargötu 4) er kjallari úr grjóti, 1.50m á hæð með 4 gluggum, notaður til geymslu. Anddyri úr timbri, einlyft með veggsvölum og turni, lengt 2.30, breidd 1.30, hæð 3.14m. Klætt innan með panel og málað. Inngönguskúr úr timbri með vatnshallaþaki og einum glugga, 2 m á lengd, 1.50m á breidd og 2.80 á hæð. Húsið var mikil prýði en svo óheppilega vildi til að í maí mánuði árið 1930 kviknaði í því engin slys urðu á fólki þar sem það var mannlaust. Greiðlega gekk að slökkva eldinn en húsið var svo illa farið að ákveðið var að auglýsa það til niðurrifs. Talið var að upptök eldsins hafi verið út frá á ofni sem kveikt hafði verið upp í fyrr um daginn.“

Heimildir:
-Kveikt á perunni, 1. tbl. 15.01.2004, bls. 6.
-Hafnarfjörður – Öldur Hafnarfirði; Húsakönnun 2024.
-Morgunblaðið, 23. tbl. 28.01.1978, bls. 35.

Hafnarfjörður 1954.

Skrár

Hraunhóll undir Vatnsskarði

Í Náttúrufræðingnum 1975 fjallar Jón Jónsson, jarðfræðingur, um „Sandfellsklofagíga og Hraunhól efst í Kapelluhrauni undir Vatnsskarði“. Margir telja Kapelluhraun runna úr Hraunhól, en svo var ekki, enda hraunið úr honum um 5500 ára gamalt, en Kapelluhraunið (Nýjahraun/Bruninn) rann árið 1151. Hraunhóll var einn fegursti gjallgígurinn á gjörvöllum Reykjanesskaganum, en hefur nú verið gjörspillt af námuvinnslu.

Hraunhóll

„Eins og áður er sagt, hef ur hraunið runnið upp að eldri gíg, sem ber nafnið Hraunhóll. Þetta var stór og reglulegur gígur, einn hinn fegursti á öllum Reykjanesskaga, hlaðinn upp úr gjalli og hraunkleprum. Aðalgígurinn var um 250 m í þvermál, en inni í honum var lítill en alldjúpur hraungígur, vafalaust myndaður á lokastigi gossins. Skarð er í gíginn austan megin og þar hefur Sandfellsklofahraun runnið inn í hann eins og áður segir og myndað þar lítinn hraunpoll, sem orðið hefur að sléttu helluhrauni.
Nú er Hraunhóll svipur hjá sjón frá því sem áður var. Hann hefur orðið þeim að bráð, er rauðmalarnám stunda og hefur verið leikinn svo grátt, að nú er rúst ein. Hann var um árabil ein aðalnáman á þessu svæði og er nú svo komið, að búið er að grafa langt niður fyrir hraunin, sem upp að honum hafa runnið. Við það kemur í ljós, að hann hefur verið líklega vart minna en 40 m hár, áður en hraun tók að renna upp að honum.
Sýnið, sem áður er getið um, var tekið austan megin í gígnum, þar sem Sandfellsklofahraun rann inn í hann.

Kapelluhraun (rauðlitað).

Annað sýni var tekið norðan í hólnum, og hugði ég fyrst, að hraunið sem þar hefur lagst upp að Hraunhól, væri Kapelluhraun, en nú hefur komið í ljós, að svo er ekki. Þar má sjá, að um 25—30 cm þykkt jarðvegslag hefur verið komið utan á gíginn, þegar hraun eyddi þeim gróðri, er þar var fyrir. Gróðurleifarnar eru mosi og einhver kvistgróður og því væntanlega ekki ósvipað þeim gróðri, er þarna var fyrir, áður en maðurinn fór ránshendi um Hraunhól. Kolaða kvisti og sprota mátti tína úr jarðvegslaginu, en ekki var það meira en svo, að margra klukkustunda verk var það að fá nægilega mikið efni (um 20 g) í eina aldursákvörðun. Hvað þetta varðar, er sama að segja um bæði sýnin, sem tekin voru við Hraunhól. Sýnið, sem tekið var norðan í hólnum reyndist 2690 ± 60 C14 ára. Enn er ekki fullkomlega ljóst, hvaðan það hraun er komið, sem eyddi gróðrinum norðan í hólnum. Eins og ég nefndi áður hugði ég fyrst að það væri Kapelluhraun en að því slepptu Sandfellsklofahraun. Nú er hins vegar svo mikill munur aldurs þessara gróðurleifa, að dr. Ingrid U. Olsson telur, að ekki geti verið um samtímamyndun að ræða. Verður því spurningunni um, hvaða gos hafi verið að verki, þegar gróðurinn norðan í Hraunhól eyddist, ekki svarað að svo stöddu.

Hraunhóll og nágrenni.

Það er hins vegar ljóst, að gíghólar, sem hlaðnir eru úr nær eintómu gjalli, gróa ekki sérlega fljótt og er sjálfsagt ein meginorsök þess sú, að allt vatn hripar þar strax niður. Af þessu leiðir, að Hraunhóll hlýtur að hafa verið orðinn nokkuð gamall, þegar þessi hraun runnu upp að honum. Mætti því ætla, að hann væri vart yngri en 3500 ára gamall. Hraunið, sem úr honum hefur komið, er ólívín basalt hraun með töluverðu a£ 3—5 mm stórum ólívínkristöllum og eins feltspatdílum, sem ósjaldan eru 4—5 mm.
Annað, sem einkennir þetta hraun eru hnyðlingar, flestallir af sömu gerð og fundist hafa á Reykjanesskaga og víðar, en fundist hefur þar hnyðlingur með aðra samsetningu líka. Verður það ekki nánar rakið hér. Eins og getið var um í upphafi þessarar greinar eru Sandfellsklofagígir á sprungu með þá venjulegu stefnu norðaustur-suðvestur, svo er og um Hraunhól og má vel sjá þar að sprungan, sem hann er á, hefur opnast frá því að gosið varð og er ekki ástæða til að efast um, að sú gliðnun sé enn í gangi, þó hægt fari miðað við mannlegt æviskeið. Sama fyrirbæri má og sjá m.a. í Óbrinnishólum (Jónsson 1972) og raunar á fleiri stöðum á Reykjanesskaga. Er þá óneitanlega ekki fráleitt að spyrja: Hve mikla gliðnun þarf til þess að þarna gjósi á ný?

Hraunhóll og malargryfjur við Vatnsskarð.

Aðeins um 300 m suðvestur af Hraunhól er annar gígur, sem næstum hefur færst í kaf, þegar Sandfellsklofahraun rann. Ekki veit ég nafn á þessum gíg, enda var hann svo lítið áberandi, að litlar líkur eru á, að honum hafi nokkru sinni verið nafn gefið og líklega fáir veitt því athygli, að um eldgíg væri að ræða. Frekar en ekkert mætti í bili nefna hann Litla-Hraunhól. Ber það nafn þá vitni um ámóta hugmyndaauðgi og vel flest cnnur örnefni á Reykjanesskaga og orsakar ekki áhalla hvað það snertir.

Kapelluhraun og nágrenni – örnefni og gamlar leiðir (ÓSÁ).

Einnig Litli-Hraunhóll hefur verið grátt leikinn af nútíma vinnutækni og þar vægast sagt ljótur umgangur, en því miður er alltof víða pottur brotinn hvað þetta snertir á voru landi. Ekki sést nú neitt af því hrauni, sem úr Litla-Hraunhól hefur runnið, fremur en því, sem rann úr Hraunhól sjálfum, en sýni mátti ná úr gígnum. Kemur þá í ljós, að hraunið er að heita má eins úr báðum þessum gígum. Það er og snarlíkt eldra Óbrinnishólahrauni og Búrfellshrauni. Vott af gróðurleifum má sjá undir gjallinu í Litla-Hraunhól og sýnist jarðvegslagið þar vera mjög ámóta og í Hraunhól, en ekki hefur reynst mögulegt að ná nothæfu sýni úr LitlaHraunhól. Af ofangreindum ástæðum tel ég þó langlíklegast, að gosið hafi samtímis á þessum stöðum.
Varðandi aldursákvörðunina hér að framan skal þess getið, að hún er meðaltal af tveim, þar sem við aðra er notaður helmingunartími 5570 ár en við hina 5730 ár.“

Heimild:
-Náttúrufræðingurinn, 2. tbl. 01.03.1975, Sandfellsklofagígir og Hraunhóll, Jón Jónsson, bls. 188-191.

Hraunhóll – námuvinnsla og sóðaskapur.

Skrár

Álfar í Hellisgerði – skilti

Í vetrarmánuðum ársins 2026 tók Hellisgerði, lystigarður Hafnarfjarðar, gesti í ævintýralega ferð í heim álfa og huldufólks með nýrri sýningu í Gerðinu.

Álfar.

„Sýningin varpar ljósi á ríka þjóðsagnahefð sem tengist Hafnarfirði og þeirri trú að í bænum sé ein fjölmennasta álfabyggð landsins.

Það sem augað ekki sér
Hellisgerði, lystigarður Hafnarfjarðar, tekur gesti nú á ævintýralega ferð í heim álfa og huldufólks með nýrri sýningu sem opnuð var nýverið. Sýningin varpar ljósi á ríka þjóðsagnahefð sem tengist Hafnarfirði og þeirri trú að í bænum sé ein fjölmennasta álfabyggð landsins.

Sýningin býður gestum að kynnast sagnahefð sem hefur lifað í gegnum aldirnar og vekur áhuga á náttúru og menningu sem er sérstök fyrir Hafnarfjörð.

Í Hellisgerði.

Með lifandi sögum og skemmtilegum upplifunum er hægt að sjá hvernig álfaheimurinn hefur mótað hugmyndir, list og andrúmsloft í garðinum. Hellisgerði er einstakur staður þar sem saga og náttúra mætast. Sýningin gefur gestum tækifæri til að ganga um garðinn og í leiðinni kynna sér álfasagnir sem tengjast Hafnarfirði.

Ævintýri og þjóðsögur lifna við
Gestir eru hvattir til að ganga um garðinn, skoða sýninguna og upplifa álfaheiminn með öllum skynfærum – því sagan segir að álfar séu mjög hlédrægir gestir, en líflegir og forvitnir fyrir þá sem gefa gaum.“

Sýningin samanstóð af sjö skiltum, hvert með afmörkuðum upplýsingum:

1. Inngangsskilti – Það sem augað ekki sér

Hellisgerði – það sem augað ekki sér; skilti.

„Sú trú að verur líkt og álfar og huldufólk byggi jörðina með okkur hefur fylgt mannkyninu frá örófi alda. Fram undir aldamótin 1900 var trúin útbreidd um alla Norður-Evrópu en með tilkomu nýrrar heimsmyndar hefur hún dalað mjög og lifir nú einna best á takmörkuðum svæðum á íralndi og hér á Íslandi. Skýra má þessa útbreiddu álfatrú Íslendinga með nálægð þjóðarinnar við náttúru landsins en hún skipar veigamikibb sess í íslenskri huldufólkshefð. Kjarni trúarinnar byggist á virðingu fyrir náttúrunni og þá ekki endilega fegurð hennar heldur fremur leyndardómum. Um er að ræða náttúrusýn sem byggist ekki á náttúrvernd heldur mannvernd gagnvart lifandi landslagi, ekki virðingunni fyrir hólnum sjálfum heldur því sem augað ekki sér og er utar skynheims hversdagsleikans.

Hellisgerði 1929.

Í íslenskum þjóðsögum er að finna nokkrar frásagnir af uppruna álfa og huldufólks. Í Þjóðsögum Jóns Árnasonar segir meðal annars svo frá að í upphafi hafi Guð skapað konu af moldu fyrir Adam. Þessi kona var svo ókyrr hjá honum og stygg að hvorki Adam né Guð gat neinu tauti við hana komið. Fór svo að lokum að Guð skapaði henni mann eftir hennar eðli og nefndi hann Alf en hana Alvör og eru af þeim komin öll tröll og álfar.

Í Hellisgerði.

Í annarri frásögn segir svo að Guð almmáttugur hafi einhverju sinni vitjað Adams og Evu og hafi þau sýnt honum allt sem þau áttu, þar á meðal bornin sín, þau sem voru hrein og vel þvegin. Óhreinu börnin vildi Eva þó ekki hafa fyrir augliti Guðs svo hún faldi þau. Guð vissi hins vegar hafð hún hafði gert og mælti svo fyrir um að það sem ætti að vera hulið fyrir sér skyldi einnig vera hulið fyrir mönnum. Þessi börn urðu þar með mönnum ósýnileg og bjuggu í holtum og hæðum, hólum og steinum. Þaða eru álfar komnir en mennirnir eru komnir af þeim börnum Evu, sem hún sýndi Guði.

Sýningin á skiltunum í Hellisgerði fjallar um nokkrar af þeim fjölmörgu álfa- og huldufólkssögum sem þekkjast í nærumhverfi Hafnarfjarðar.“

2. Hulduklöppin við Steina

Hellisgerði – Hulduklöppin við Steina; skilti.

„Við steinbæinn Steina í Hafnarfirði [á Neðrahamri] var stór grágrýtisklöpp. Eitt sinn er mæðgin bjuggu á Steinum vildi sonurinn byggja nýjan bæ og ætlaði að fá grjót í hann úr þessari klöpp. Hóf hann að bora í klöppina og setti fleyga í en nóttina eftur vitjaði huldukona móður hans í draumi. Huldukonan var reið, sagði klöppina vera sitt heimili og yrði sonurinn að hætta við skemmdarstarfið, ella myndu þau hafa verra af. Hætti sonurinn þá við að klúfa klöppina.

Álfasaga.

Mörgum árum síðar keyptu hjónin Guðmundur Hjaltason og Hólmfríður Bjarnadóttir bæinn og hófust þegar handa við að byggja hús á lóðinni. Var fenginn maður til að höggva grjót í kjallarann úr umræddri klöpp. Þegar það verk var langt komið var nýju eigendunum sögð sagan af huldukonunni í klöppinni og varð húsfreyjan þá mjög hrædd og óttaðist reiði álfkonunnar. Ótti hennar var ekki ástæðulaus því að mikil ógæfa fylgdi húsinu og meðal annars missti hún bæði einkason sinn og eiginmann. Næsti eigandi steinbýlisins mætti þar einng miklu andstreymi og hraktist hann að lokum úr húsinu.“

3. Álfaklettur við Merkurgötu

Hellisgerði – Álfaklettur við Merkurgötu; skilti.

„Við Merkugötu stendur stór álfaklettur sem virðist við fyrstu sýn standa úti á miðri akbrautinni. En þegar nær dregur sést að vegurinn sveigir og þrengist við steininn og breiðir svo úr sér aftur eins og að hann sé að sýna klettinum sérstaka tillitsemi.

Gamlar sagnir herma að árið 1937 hafi staðið til að brjóta klettinn niður vegna framkvæmda. Það reyndist þó hægara sagt en gert, því talið var í honum byggi huldufólk sem hvorki vildi víkja né láta trufla heimkynni sín.

Álfhóll við Merkurgötu.

Vinnumenn tóku til við verkið með járnkarli en þá brá svo við að verkfærið festist kirfilega í berginu, eins og sjálfur kletturinn hefði gripið um það.

Fljótlega tók ólán að elta þá sem að verkinu komu, slys, veikindi og óútskýranleg óheppni dundu á vinnumönnunum. Að lokum var hætt við niðurrifið. Járnkarlinn situr enn í klettinum og steinninn nýtur nú hverfisverndar fyrir „fegurð og mikilvægi“.“

4. Álfar við Austurgötu

„Austurgata 24 var reist um 1960 og telst því eitt yngsta húsið við götuna. Í garðinum stendur stór klettur svo þétt upp við húsið að varla er unnt að komast á milli.

Hellisgerði – Álfar við Austurgötu; skilti.

Hjón sem bjuggu þar skömmu fyrir aldamót létu mála húsið rautt en fyrir það hafði húsið verið í grænum lit um langt skeið

Stuttu eftir að húsið var málað rautt komu upp atvik innan fjölskyldunnar sem vöktu athygli og áhyggjur heimilisfólks, þar á meðal veikindi og beinbrot. Hjönin höfðu heyrt frásagnir um að í klettinum kynni að búa huldufólks og leituðu í kjölfarið til konu sem taldi sig geta verið í sambandi við álfa. Samkvæmt frásögn hennar staðfesti hún að álfunum í klettinum mislíkaði nýi liturinn á húsinu.

Í framhaldi af því var húsið málað á ný í upprunalegum grænum lit. Hjónin tóku jafnframt ákvörðun um að selja húsið og flytja á brott.“

5. Álfar við Jófríðarstaði

Hellisgerði – Álfar við Jófríðarstaði; skilti.

„Snemma á 20. old bjó maður að nafni Hendrik á Jófríðarstöðum í Hafnarfirði. Þrátt fyrir að hafa heyrt sögur um álfabyggt í klöpp einni á jörðinni lét hann kljúfa hana og notaði grjótið í kjallara timburhúss er hann var að byggja. Hann lagði engan trúnað á álfasögurnar og lét viðvaranir því sem vind um eyru þjóta. Mikil ógæfa lagðist yfir Hendrik og fjölskyldu hans í kjölfarið og sem dæmi má nefna að einkadóttir hans veiktist af dularfullum sjúkdómi er fjölskyldan flutti í hið nýja hús og lést skömmu síðar.

Hellisgerði – klöpp við Jófríðarstaði.

Hendrik seldi að lokum jörðina og var kaupandinn Meulenberg biskup. Lét hann svo um mælt að „enginn skyldi gerast svo djarfur að raska friði þeirra, er í klöppinni kynnu að búa og í næstu klöpp þar hjá“. Standa þau fyrirmæli biskups enn þann dag í dag.“

6. Silkiklútur frá álfkonu

„Á árunum 1880-1890 bjuggu í Brúarhrauni í Hafnarfirði Guðmundur Ólafsson skipsstjóri og kona hans, Kristín Lovísa Árnadóttir.

Hellisgerði – Silkiklútur frá álfkonu; skilti.

Bærinn stóð þar sem síðar (1938) var þvottahús Geirlaugar Sigurðardóttur við Strandgötu 25. Ofan við húsið var hóll sem menn töldu huldufólk búa í.

Hjónin áttu tíu ára dóttur, Önnu, sem átti sér brúðu og brúðurúm, haglega smíðað af Magnúsi smið, bróður Guðmundar. Dag einn, meðan Anna lék sér úti, stóð brúðurúmið með brúðunni á borði í skúr við húsið. Þá hvarf hvort tveggja og fannst ekki, þrátt fyrir mikla leit, og Anna syrgði sárt. Kristín huggaði hana og sagði að brúðan myndi snúa aftur.

Hafnarfjörður 1919 – Vestur- og Austur Brúarhraun. Fríkirkjan í baksýn.

Um nóttina dreymdi Kristínu ókunnuga konu sem lagði brúðuna aftur á borðið og sagðist hafa tekið hana til að gleðja veikt barn sitt sem ætti ekkert leikfang. Morguninn eftir var brúðurúmið komið aftur. Þá bað móðirinn Önnu að gefa huldukonunni brúðuna. Anna samþykkti, setti brúðuna og rúmið á borðið næsta kvöld, og um morguninn eftir var það horfið en í staðinn þá var þar fallegur skilkiklútur.“

7. Söngur í Hamrinum

Hellisgerði – Söngur í Hamrinum; skilti.

„Til er saga um heimsókn bóndans í Hamarskoti til álfa er bjuggu í Hamarskotshamri. Maður þess hét Gunnar Bjarnason og segir sagan að eitt sinn er hann var á gangi norðan eða austan megin í Hamrinum á vetrarkvöldi um jólaleytið hafi hann heyrt söng í honum. Gekk hann þá á hljóðið og kom að opnum dyrum á Hamrinum sem hann gekk inn um. „Kemur hann inn í mannahýbýli og stendur söngurinn þá sem hæst. Þá var það venja á landi hér, ef að gest bar að garði, meðan á húslestri stóð, þá gekk hann hljóðlega inn, yrti ekki á neinn og heilsaði ekki fyrr en að lestrinum loknum.

Hamarinn.

Þessari venju fylgdi Gunnar. Sat hann hljóður meðan á söngnum stóð og hlustaði með gaumgæfni á lesturinn sem á eftir fór. Er mælt að hann hafi kannast við lögin og sálmana en eigi hugvekjuna eða predikunina. Eftir lesturinn var sunginn sálmur og að honum loknum gekk Gunnar úr jafnhljóðlega og þá er hann kom inn.“ Þrátt fyrir margar tilraunir Gunnars varð hann aldrei aftur var við álfana í Hamrinum.“

Hafnarfjörður er sannkallaður álfabær. Fram kom í úttekt sjáandans Erlu Stefánsdóttur, sem hún gerði fyrir Hafnarfjarðarbæ á tíunda áratug síðustu aldar, að þar sé merkilegasta og stærsta álfabyggðin í bænum. Ein elsta frásögnin af staðnum er um Gunnar Bjarnason, bónda í Hamarskoti, sem heyrði söng frá Hamrinum að kvöldi til um jól. Gunnar gekk á hljóðið og fann dyr. Fór hann inn í híbýli álfanna en lét sig fljótt hverfa þegar söngnum lauk. Hamarinn er fyrir ofan Lækinn í Hafnarfirði, við hliðina á Flensborgarskólanum.

Skrár

Slunkaríki

Í Smalaskálahæð ofan við Óttarsstaði við Hafnarfjörð er Smalaskálaker, rauðamalarhóll í jarðfalli Hrútagjárhrauns. Árið 1974 var komið þar fyrir „listaverki“. Það gerði Hreinn Friðfinnsson (1943 – 2024).

Hreinn Friðfinnsson (1943-2024).

„Húsbyggingin“ (Das Haus Projekt) er þekkt verk eftir Hrein sem einnig varð til á 8. áratugnum. „Húsbyggingin“ byggir á sannri sögu eftir Þórberg Þórðarson í „Íslenskum aðli“, um sérvitringinn Sólon Guðmundsson á Ísafirði sem afræður að byggja hús þar sem innihliðin snýr út. Hreinn ákvað að taka þessa hugmynd upp og byggði húsið þannig að veggfóður þess og gardínur lágu utan á. Þegar húsinu hafði verið snúið við þurfti hið sama að gilda um heiminn fyrir utan, þ.e. öllu sem var úti fyrir þurfti nú að finna stað inni í húsinu. Sem listmunur er húsið lítils virði að mati listamannsins. Nauðsynlegt var að reisa það til þess að fullkomna þessa hugmynd, en það nægir að það sé til sem vitnisburður á ljósmyndaformi. „Mér líkar vel að uppgötva hið óvenjulega í hinu venjulega. Það er þetta sem ég fæst við, fyrst og fremst.“

Slunkaríkið – listaverkið í Smalaskálahæð.

Hreinn Friðfinnsson vann með nánast hvaða efnivið og hvaða miðla sem var, jafnt ljósmyndir, hús, fíngerðar teikningar og efnivið sem hann hafði fundið. Í þeim og með aðstoð þeirra rannsakar hann venjubundna skynjun, tilfinningar og skilning. Jafnvel smæstu verk hans og þau sem minnst ber á búa yfir mikilfenglegri hugmyndaauðgi og tilfinningu.“

Húsbyggingin í Smalaskálahæð var lítið hús sem var forsmíðað og síðan flutt í einingum. Þegar það var risið voru teknar af því sextán ljósmyndir úr ýmsum áttum, bæði ofan frá og neðan frá og myndaði ljósmyndasyrpan sjálft listaverkið.

Smálaskálahæð – Slunkaríki um 2020..

Þegar þessi gjörningur var afstaðinn var hlutverki hússins sem listaverks í rauninni lokið en eftir stóð lítil bygging á röngunni, ef svo mætti segja. Hreinn vann verkið undir áhrifum frá kafla í bókinni Íslenskum aðli sem skáldið Þórbergur Þórðarson ritaði 1938 og fyrr er getið. Í einum kafla bókarinnar fjallaði Þórbergur um sérkennilegan mann sem hét Sólon og bjó rétt utan við þéttbýlið í Ísafjarðarkaupstað við Skutulsfjörð. Sólon byggði sér einkennilegt hús og lét bárujárnið snúa inn í húsið en setti veggfóður á útveggina. Veggfóður var nýjung á þessum tíma en bárujárnið hafði verið notað um árabil. Sólon var svo hrifinn af veggfóðrinu og vildi leyfa öllum íbúum staðarins að njóta fegurðarinnar með sér.

Slunkarík Sólons Guðmundssonar á Ísafirði – fyrirmyndin.

Það var því eðlilegt að hafa það utan á húsinu, sem gekk undir nafninu Slunkaríki. Samneft myndlistar gallerý hefur verið starfrækt á Ísafirði um nokkurra ára skeið og er það til minningar um þennan merka mann, sem var sennilega fyrsti íslenski konsept listamaðurinn, án þess að hafa hugmynd um það sjálfur.

Það sem nú (2020) er eftir af Slunkaríki er aðeins brak á víð og dreif um Smalaskálaker. Eftir að búið var að mynda húsið lét Hreinn það afskiptalaust, enda tilgangur hans aðeins að koma því á þennan stað og útbúa myndröð í anda SÚM-aranna.

Slunkaríki 2000.

Gjörningnum var lokið og síðan beið hússins að ummyndast með veðrinu sem lék um það og setti mark sitt á náttúruna allt í kring. Húsið var eins og sérkennilegur hlutur á sjálfu tunglinu, bygging í miðri náttúruperlu, enda er jarðfallið afar sérstakt og fallega mótað.
Húsið stóð af sér flest veður um árabil þó svo að myndirnar létu fljótlega á sjá eins og veggfóðrið, sem flettist af veggjunum. Hurðin fauk upp einn veturinn og losnaði eftir það af hjörunum.
Skotglaðir Hafnfirðingar notuðu húsið til að æfa hæfni sína, eins og þeir virðast hafa gert svo óralengi á þessum slóðum. Smám saman drukku spónaplöturnar sem mynduðu útveggina í sig regnvatnið og grotnuðu niður, en bárujárnið hélt húsinu uppi. Stoðirnar blöstu við og innan þeirra var bárujárnið heilt og óryðgað enda vel galvaniserað.

Slunkaríki 2011.

Stuttu eftir 2000 sprakk húsið í vindhviðu einn veturinn og dreifðust stoðir og járnplötur vítt og breitt um jarðfallið, en restin af húsinu varð að einni grautarhrúgu efst á gjallhaugnum. Eftir það stóð grunnurinn efst á haugnum í gjótunni ásamt spýtnadóti og öðru smálegu og má enn sjá brotin í Smalaskálakeri.

Laugardaginn 17. júlí 2010 voru einhverjir á ferð í Smalaskálakeri og kveiktu í því sem eftir var af Slunkaríki. Það sem viðkomandi aðilar gerðu var ekki bara skemmdarverk á listaverki sem var að veðrast með eðlilegum hætti, því eldurinn læsti sig í trjágróður, lyng, mosa og annan lággróður sem hefur verið að sækja í sig veðrið og vaxið þarna um langa hríð. Magnaðist upp mikið bál og varð að kalla út slökkvilið sem réð ekkert við eldinn. Þyrla Landhelgisgæslunnar var þá kölluð á vettvang til að hjálpa við slökkvistarfið og fór margar með sérstakann sekk sem notaður er til að sækja vatn í sjó eða stöðuvötn þegar erfitt er að athafna sig við slökkvistarf úti í náttúrunni.“

Sólon Guðmundsson (1860 – 1931).

Á fimmtudaginn í síðustu viku (árið 2020) voru liðin 160 ár frá fæðingu Sólons Guðmundssonar sem var kenndur við Slúnkaríki á Ísafirði. Sólon var verkamaður, alþýðuskáld og húsasmiður, en Þórbergur Þórðarson gerði honum skil í Íslenskum aðli sem kom út árið 1938, sem fyrr sagði.

Þórbergur sagði það enn fremur einkennilegt um skáldskap Sólons, að hann brýtur iðulega af sér alla rímfjötra, auðsæilega til þess að geta gefið hugsun sinni víðara svigrúm og meiri nákvæmni í tjáningu og orðalagi.

Í stuttri færslu á Wikipediu kemur fram að Sólon hafi verið verkamaður og furðuskáld, einsetukarl og furðulegur í háttum. Hann var einna þekktastur fyrir bæinn sinn Slúnkaríkið sem stóð í hlíðinni fyrir ofan Krókinn á Ísafirði. „Sólon var alþýðumaður. Hann var niðursetningur sem barn og það er hvergi skráð hverra manna hann er,“ segir Elísabet Gunnarsdóttir sem rekur galleríð Úthverfu á Ísafirði og er mikil áhugakona um Sólon. „

Slunkaríki Sólons.

Húsið hans vakti strax mikla athygli. „Það var með alls konar útskotum og skreyti. Byggt úr torfi og grjóti að neðan en timbri að ofan. Það var hægt að ganga hringinn og það voru fleiri en einn inngangur. Svo hengdi hann utan á þetta rellur og stormfleyga til að kljúfa vindinn. Hann málaði þetta svo með sérkennilegu munstri sem ég held að hljóti að hafa komið frá frumbyggjum, sem hann hefur kynnst í Ameríku.“ Þá hafi líka alltaf verið mikið af hljóðum í rellunum sem ætlað var að hræða burtu illa anda. Elísabet segist ekki vita hvaðan orðið slúnkur komi. „Hann samdi vísur sem hann kallaði sjálfur skrýtlur. Þar eru mörg furðuleg orð sem hann hefur búið til.“

Á sínum tíma var húsið rifið og í dag er lítið sem ekkert á svæðinu sem minnir á veldi Sólons Guðmundssonar í Slúnkaríki. „Hins vegar eru hugmyndir um að endurreisa húsið og fá til liðs við okkur nema í arkitektúr,“ segir Elísabet. Sólon var fátækur en naut engu að síður virðingar í samfélaginu á Ísafirði og var ávallt fylginn sér. „Þegar hann deyr 71 árs er jarðarförin mjög fjölmenn, eins og það væri verið að fylgja höfðingja til grafar.

Smalaskjólið við Smalaskálahæð.

Miklu síðar uppgötvar SÚM-arinn Hreinn Friðfinnsson Sólon þegar hann les um hann í Íslenskum Aðli og nýtir persónu og hans og hugmyndafræði sem innblástur í myndlist sína. „Þegar Sólon er orðinn gamall og þreyttur selur hann Slúnkaríki og byrjar að byggja sér elliheimili, sem hann kallar svo, lítinn kofa. Hann sneri öllu við í þessum kofa, bárujárnið var að innan og veggfóðrið að utan. Sjálfur sagði hann að veggfóðrið væri svo fallegt að það ætti að vera þar sem flestir gætu séð það.“ Hreinn heillaðist af þessari hugmyndafræði og byggði árið 1974 eins konar úthverft hús í Hafnarfjarðarhrauni, sem hann sagði hýsa allan heiminn nema sjálft sig. Hann hélt svo áfram með þetta verkefni og gerði þrjú hús til viðbótar, þar á meðal eitt í Frakklandi, og kallaði The House project og telst nú til hans frægustu verka.

Heimildir:
-https://bb.is/2020/08/solon-i-slunkariki/
-https://www.ruv.is/frett/2020/08/11/160-ar-fra-faedingu-solons-i-slunkariki
-https://www.ruv.is/frettir/menning-og-daegurmal/2020-08-11-160-ar-fra-faedingu-solons-i-slunkariki
-https://is.wikipedia.org/wiki/S%C3%B3lon_Gu%C3%B0mundsson
–Hrauhttps://bb.is/2018/09/aetlar-ad-taka-saman-skrytlur-solons-gudmundssonar/navinir.is

Slunkaríki 2025. Búið er að gera ramma um afmáð listaverk Hrein Friðfinnsonar í Smalaskálahæð.

Skrár

Krýsuvík; Krýsuvíkurselin og Eyri

Um jörðina Krýsuvík eru nokkrar skráðar örnefnalýsingar. Þegar þær eru skoðaðar og bornar saman kemur í ljós umtalsverður munur á þeim, ekki bara varðandi staðsetningar örnefna og minja, heldur og þess hversu takmarkaðar upplýsingarnar í þeim er getið.

Selalda – örnefni.

Tökum dæmi. Í örnefnalýsingu Gísla Sigurðssonar um Krýsuvík (aðalheildarmaður Ólafur Þorvaldsson og Krýsuvíkurbræður synir Guðmundar í Krýsuvík, aðallega tveir; voru fluttir til Hafnarfjarðar, annar bjó á Holtsgötu ?, en hinn í Þorgeirstúni. Unnið á milli 1960–70), segir: „Hér framundan til vesturs er tvær öldur að sjá. Sú nyrðri heitir Selalda. Á henni er Selölduvarða. Fram undan Selöldu er Seljadalur. Vestur eftir honum er farvegur Seljalækur. Beggja megin lækjarfarvegsins eru nokkrar tættur Seljanna. En hér var haft í seli frá Krýsuvíkurbæjunum á fyrri tíð. Krýsuvíkursel voru þau kölluð“.

Krýsuvíkurberg – Ræningjastígur.

Skoðum þjóðsögurnar. Í Þjóðsögum Jóns Árnasonar um Eirík galdraprest á Vogsósum segir að í “annað sinn komu Tyrkjar undir Krýsuvíkurberg og gengu upp þar sem síðan heitir Ræningjastígur. Þá var sel hjá Selöldu og fóru Tyrkjar þangað, drápu matseljuna, en eltu smalann heim að Krýsuvík.
Það var sunnudagur og var Eiríkur prestur að messa í Krýsuvíkurkirkju. Segja sumir að hann væri fyrir altarinu, en hitt mun sannara að hann væri í ræðustól er smalinn kom hlaupandi í kirkjuna og mælti hátt:
„Tyrkjar komu og drápu matseljuna og eltu mig hingað.“

Krýsuvíkursel.

Prestur mælti: „Viljið ekki lofa mér að ganga fram í dyrnar góðir menn?“
Menn játtu því. Eiríkur gengur fram í dyr og lítur út og sér Tyrkja koma á túninu. Hann mælti til þeirra:
„Farið nú ekki lengra! Drepið þarna hvur annan! Væri annar dagur eða ég öðruvís búinn, mundu þið éta hvur annan.“
Þar börðust þeir og drápust niður. Heitir þar síðan Orrustuhóll eða Ræningjahóll er þeir börðust, en Ræningjaþúfur þar þeir eru dysjaðir. Þar eftir hlóð Eiríkur vörðu á Arnarfelli og mælti fyrir henni sem hinni að meðan hún stæði skyldu Tyrkjar aldrei granda Krýsuvík.”
Nú er Ræningjadysin horfin undir malbikaðan veg neðan við Krýsuvíkurkirkju, en Ræningjahóllinn (Orrustuhóllinn) er þarna enn suðvestan við hana.

Krýsuvík – örnefni.

Séra Eiríkur Magnússon í Vogsósum fæddist 1638 og lést 1716. Hann var sonur Magnúsar Eiríkssonar lögréttumanns í Njarðvík og Guðrúnar Jónsdóttur frá Reykjavík. Hann ólst upp og lærði hjá Jóni Daðasyni presti í Arnarbæli, frægum galdramanni, og virðist við það hafa fengið á sig galdraorð sem loddi við hann síðan. 1668 varð hann aðstoðarprestur Jóns en fékk Selvogskirkju 1677 og hélt til dauðadags. Hann var húsmaður að Vogsósum í Selvogi og lést þar.
Þegar örnefni og sagnir eru borin saman við lifendur þjóðsagnanna er ljóst að nefndur Eiríkur var ekki fæddur þegar „Tyrkjar“ áttu að hafa komið að Krýsuvíkurbergi og sótt þar uppgöngu, skv. opinberum heimildum, árið 1627.

Fjárborg Eyrar undir Selöldu.

Ef vel er að gáð falla þó heimildirnar, sem væntanlega hafa lifað millum manna í gegnum tíðina, að nokkru saman. Selið nefnda er ekki „beggja vegna Seljalækjar“, fyrrum farvegar Eystri-lækjar, heldur nokkru ofan hans þ.e. í Seljadal. Þar og skammt vestan þess er stekkurinn og selstígurinn til austurs að Trygghólum.

Þorsteinn Bjarnason frá Háholti safnaði og skráði örnefni í Krýsuvík. Þar segir m.a.: „Innan við Hafnarberg [Heiðnaberg] var býlið Eyri, fór í eyði 1775“. Þar með hafði Þorsteinn, líklega ómeðvitað, fyllt upp í pússluspilið, þ.e. þar sem Gísli sagði vera „Krýsuvíkurselin“ lýsti hann bænum Eyri, sem mjög líklega hefur verið kotbýli út frá Krýsuvíkurbænum, byggt upp skammt frá leifum selstöðunnnar fyrrum.

Eyri – tófir við Seljalæk.

Í tóftum Eyrar á norðurbakka Seljalækjar má líta nokkur rými, fremur lítil. Sunnan lækjarins eru a.m.k. tvær fjárborgir, fjárhús, garðar og girðingar. Það bendir til þess að bærinn hafi verið í byggð um nokkurra ára skeið, reyndar áður en bærinn Fitjar var byggður þar skammt vestar.

Í „Skráningum Ólafs Þorvaldssonar fyrir Krýsuvík“ frá 1968 er hvorki getið um Krýsuvíkurselin né kotbýlið Eyri.

Krýsuvíkursel – stekkur.

Í bréfi frá Vilhjálmi Hinrik Ívarssyni, dags. 24/6 1980 um örnefni í Krýsuvík er ekki minnst á hvorutveggja. Ekki heldur í örnefnalýsingu Ara Gíslasonar.

Eftir að FERLIRsfélagar höfðu skoðað framangreint svæði í lok 20. aldar var orðið augljóst að Krýsuvíkurseltóftirnar eru á gróinni spildu í Seljal, nánast orðnar jarðlægar. Einfaldar grjóthleðslur sjást í nálægum stekknum. Farvegur fyrrum Seljalækjar (Eystri-lækjar) er augljós sem og tóftir fornbýlisins Eyrar, með öllum fyrrgreindum minjum, sem þar er að finna.

Heimildir:
-Krýsuvík. Þorsteinn Bjarnason.
-Krýsuvík. Örnefnalisti. Ólafur Þorvaldsson 1968 (1968).
-Krýsuvík. Ólafur Þorvaldsson 1942 (1942).
-Krýsuvík. Ók. skrás.
-Krýsuvík. Vilhjálmur Hinrik Ívarsson 1980 (1980).
-Krýsuvík. Spurningar. Ók. skrás.
-Krýsuvík. Gísli Sigurðsson.
-Krýsuvík. Ari Gislason.
-Höfuðbólið Krýsuvík og fjórtán hjáleigurþess. Ólafur E. Einarsson (1987).
-Krýsuvík. Ólafur Þorvaldsson (1968).
-https://is.wikipedia.org/wiki/Eir%C3%ADkur_%C3%AD_Vogs%C3%B3sum

Minjar við Selöldu; Krýsuvíkursel og bærinn Eyri – Uppdráttur ÓSÁ.

Skrár

Þorbjarnarstaðir – vanmetnir

Í Fjarðarpóstinum 1989 er fjallað um „Þorbjarnarstaði í Hraunum“ og spurninguna um hvort þeir skyldu friðaðir:

Þorbjarnarstaðir – uppdráttur.

„Skipulagsnefnd hefur rætt um friðunarmál í nágrenni Hafnarfjarðar. Að sögn Jóhannesar Kjarval skipulagsstjóra hefur hann lagt til, að Þorbjarnarstaðir og næsta nágrenni verði sett á fornleifaskrá.
Kristján Eldjárn, fyrrverandi forseti, kannaði og skráði rústirnar að Þorbjarnarstöðum á árunum 1976 til 1980. Hann lagði til að réttast væri að friðlýsa þær minjar í einu lagi, eða áskilja sér rétt til að hafa hönd í bagga, ef eitthvað ætti að gera þar. Kristján sagði að þarna væri heilleg mynd, upplögð til að nota í eins konar sýnikennslu. Þó ekki sé langt síðan þarna var búið eru minjarnar ekki síður dæmigerðar fyrir byggðina hér um slóðir.
Þorbjarnarstaða er getið í fógetareikningum frá árunum 1547 til 1548.

Þorbjarnarstaðir – flugmynd.

Um býlið hefur Kristján Eldjárn skrifað: „Þorbjarnarstaðir, nú í landi Hafnarfjarðar. Rétt fyrir ofan Straum eru rústir eyðibæjarins Þorbjarnarstaða, sem fór í eyði. Þetta hefur verið dæmigert Hraunbýli, tún ræktað á hraununum, allt með holum skvompum og túngarður umhverfis, allur hlaðinn úr hraungrjóti. Hann stendur að miklu leyti enn, en utan um hann er svo einfaldur og lágur garður úr steinum, sem teknir hafa verið úr gamla garðinum og haft sem undirlag undir gaddavírsgirðingu. Þetta er merkilegt að sjá. Á eina hlið er ágætlega hlaðin og skrítin rétt.

Þorbjarnarstaðir – uppdráttur ÓSÁ.

Bæjarrústir eru snyrtilegar og grónar, en svolítill kofi stendur enn uppi. Heim að bænum er ágætar traðir, þótt þær standi ekki í fullri hæð nú. Eitthvað kann að vera af rústum útihúsa á túninu, en a.m.k. eitt fjárhús hefur verið sambyggt bænum; það er með jötum eins og öll gömul fjárhús hér á Reykjanesi.“

Ekki er að sjá í gögnunum að framangreindum vilja hafi verið fylgt eftir skv. orðanna hljóðan.

Sögulegar heimildir um Þorbjarnarstaði

Þorbjarnastaðarétt.

1703: Jarðardýrleiki óviss, konungseign, samkvæmt Jarðabók Árna Magnússonar og Páls VídalínsIII, 164.
1847: 12 1/2 hdr., bændaeign, samkvæmt Jarðatali Johnsen, 110.
1395 er minnst á eyðijörðina Þorbjarnarstaði í skrá um kvikfé og leigumála á jarðeignumViðeyjarklausturs og telja útgefendur DI það var þessa jörð. DI III, 598.
1547-48 er jarðarinnar getið í fógetareikningum. DI XII, 114.Hjáleiga 1703: Lambhagi (sjá GK-167).
Landkostir 1919: Tún 1,4 teigar, allt slétt og hólótt, garðar 500 m2.

Þorbjarnarstaðir – túnakort 1919.

1703: „Skóg hefur jörðin átt, en nú má það valla kalla nema rifhrís, það hefur hún so bjarglegamikið, að það er bæði brúkað til kolgjörðar og eldiviðar, og so til að fæða peníng á í heyskorti. Aldrei ljá það búendur til annara, og eru þetta þau skógarpláts, sem almenníngar eru kölluð.Torfrista og stúnga í lakasta máta og ekki bjargleg. Fjörugrasatekja nægileg fyrir heimilissmenn. Berjalestur hefur til forna verið til gagns af einiberjum, nú eru þau mestanpart eyðilögð. Rekavonnæsta því engin. Sölvafjara nokkur má vera en brúkast ekki. Hrognkelsafjara nokkur og stundumað gagni. Skelfiskfjara naumlega til beitu. Heimræði er árið um kríng og lendíng góð, en leið til að setja skip mjög ill og erfið; þó gánga skip ábúenda eftir hentugleikum árið um kring. Item hafa hjer bátar frá Bessastaðamönnum gengið til forna, og verið kallaðir kóngsskip, þó ekki stærri en tveggja manna far, og fleiri en eitt í senn um vertíð. Hafa bændur hýst þá, er bátnum róið hafa og ekkert fyrir þegið nema soðningarkaup af hásetum. En þetta hefur ekki verið í næstu þrjú ár. Inntökuskip hafa hjer aldrei gengið önnur en þessi í næstu fimtíi ár. Engjar eru öngvar.“ JÁM III,166.

Þorbjarnarstaðir – brunnur í Brunntjörn (Þorbjarnarstaðatjörn).

Þess má geta að Ísal sóttist eftir því á áratugi síðustu aldar við Hafnarfjarðabæ að fá að kaupa jörðina Þorbjarnarstaði. Þá stóð fyrir dyrum möguleg stækkun álversins til suðurs og þar með tilheyrandi færslu Reykjanesbrautarinnar. Magnús Gunnarsson, bæjarstjóri, lagði tilboðið fram á bæjarstjórnarfundi, án nokkurs fyrirvara.

Þorbjarnnarstaðir – flugmynd.

Þegar fulltrúi FERLIRs, sem þá var jafnframt fulltrúi Alþýðuflokksins, óskaði eftir nánari skilgreiningu á mörkum þess, sem um ræddi, varð fátt um svör. Hann óskaði þá eftir að málinu yrði frestað til næsta fundar. Það var samþykkt.
Á þeim næsta fundi lagi Magnús fram uppdrátt að mörkum þess lands, sem bærinn ætlaði að selja. Fulltrúi FERLIRs lagði þá til að bærinn myndi, ef sölunni yrði, halda eftir heimatúni Þorbjarnarstaða innan garða, enda væru innan þeirra ómetanlegar mannvistarleifar til framtíðar litið. Auk þess lagði hann til að Byggðasafni Hafnarfjarðar yrði falin forsjá svæðisins með í huga mögulega endurbyggingu þessa síðasta torfbæjar innan núverandi lögsagnarumdæmis. Bæjarstjórnin féllst á tillöguna. Af framangreindri ástæðu á Hafnarfjarðarbær í dag Þorbjarnarstaði í Hraunum – innan túngarða. Eignin er þó ekki talin til bæjarins í gildandi aðalskipulagi, einhverra hluta vegna!?

Þorbjarnarstaðir – heimastekkurinn (síðar rétt).

Í umsögn Umhverfisstofnunar við aðalskipulag Hafnarfjarðar 2013-2025 þann 11. ágúst 2020 segir m.a.:
„Umhverfisstofnun bendir á að hraunin, sem tillagan nær til, kallast Hrútargjárdyngja og Kapelluhraun falla undir lið 2. mgr. 61. gr. laga nr. 60/2013 um náttúruvernd.
Í 61, gr. laganna er kveðið á um sérstaka vernd þeirra vistkerfa og jarðminja sem taldar eru upp í 1. mgr. og 2. mgr. greinarinnar. Skv. 3. mgr. ber að forðast röskun þeirra náttúrfyrirbæra sem undir greinina falla, ema brýna nauðsyn ber til og ljóst að aðrir kostir séu ekki fyrir hendi…
Umhverfisstofnun bendir á að innan svæðis sem er á náttúruminjaskrá og nefnist Straumsvík og er númer 12 sem aðrar náttúrminjar. Svæðinu er lýst á eftirfarandi hátt: „Fjörur, strendr svo og tjarnir með fersku og ísöltu vatni við innanverða Straumsvík, frá urtartjörn vestan Straums suður fyrir Þorbjarnarstaði að athafnasvæði Ísal.“ Náttúruverndargildi svæðisins eru tjarnir með einstæði, lífsskilyrðum og allmiklu fuglalífi.“

Þorbjarnarstaðir – tilgáta (ÓSÁ).

Engan sérstakan fróðleik er að finna á vef Umhverfisstofnunar um Þorbjarnarstaði og nágrenni sbr. framangreinda friðlýsingu á fornleifaskrá. Byggðasafn Hafnarfjarðar virðist ekki, hingað til a.m.k., hafa sýnt tilþrif í þá átt…

Heimild:
-Fjarðarpósturinn, 27. tbl. 21.09.1989, Þorbjarnarstaðir friðaðir, bls. 3.
-Fornleifaskráning vegna tvöfuldunar Reykjanesbrautar frá Hvassahrauni að Krýsuvíkurvegi, Reykjavík 2020.
-https://www.researchgate.net/publication/347489182_Fornleifaskraning_vegna_tvofoldunar_Reykjanesbrautar_41_fra_Hvassahrauni_ad_Krysuvikurvegi_II
-https://fornleif.is/wp-content/uploads/2020/10/FS803-20151_Fornleifaskr%C3%A1ning-vegna-tv%C3%B6f%C3%B6ldunar-Reykjanesbrautar-41-fr%C3%A1-Hvassahrauni-a%C3%B0-Kr%C3%BDsuv%C3%ADkurvegi.pdf

Þorbjarnarstaðir – tilgáta (ÓSÁ).

Skrár

Álverið í Straumsvík – sagan

Álverið í Straumsvík (nú rekið af Rio Tinto) á sér merka sögu sem hófst á sjöunda áratug síðustu aldar. Hér eru helstu áfanga í byggingarsögu þess:

Helstu ártöl

Álverið og Þorbjarnarstaðir.

1966: Samningar voru undirritaðir milli íslenska ríkisins og svissneska álfélagsins Alusuisse um byggingu álversins.

1967: Framkvæmdir hófust af fullum krafti í Straumsvík.

1969: Álverið var tekið í notkun þann 1. júlí 1969. Við ræsingu var framleiðslugetan um 33.000 tonn á ári.

Stækkanir og þróun
Álverið hefur verið stækkað og endurbætt margsinnis frá því að upphaflegu byggingunni lauk:

Álverið.

1970 & 1972: Fljótlega eftir ræsingu var afkastagetan aukin jafnt og þétt.

1980: Önnur stór stækkun átti sér stað sem nánast tvöfaldaði framleiðsluna.

2012–2014: Ráðist var í miklar nútímavæðingar og straumhækkun sem gerði álverið bæði afkastameira og umhverfisvænna.

Álverið var fyrsta stóriðjuver Íslands og markaði upphafið að fjölbreyttara atvinnulífi og nýtingu á raforku frá virkjunum eins og Búrfellsvirkjun.

Upphaflegu kaupin (1966)

Álverið.

Þegar álverið var stofnað árið 1966 var gerður viðamikill aðalsamningur milli ríkisstjórnar Íslands og Alusuisse. Sá samningur fjallaði um margvísleg réttindi, þar á meðal afnot af landi í Straumsvík, en kaupverð á landinu einu og sér í þeim samningi er flóknara að einangra þar sem það var hluti af stærri heildarpakka sem fól í sér raforkukaup, hafnargerð og skattamál.

Samantekt á fermetraverði: Við kaupin á stóra landsvæðinu árið 2004 (Þorbjarnarstaðaland/Lambhagi) var fermetraverðið um 577 kr./m² (miðað við 300 milljónir fyrir 52 hektara). Til samanburðar hefur verið nefnt í síðari tíma bótamálum (vegna Reykjanesbrautar) að matsverð á svæðinu hafi hækkað verulega síðan þá.

Álverið í Straumsvík hefur keypt land í nokkrum áföngum og á ólíkum tímum. Hér eru þær upplýsingar sem liggja fyrir um helstu kaupin:

Kaupin árið 2004 (Viðbótarland)

Álverið og nágrenni – skráðar fornleifar.

Í janúar 2004 samþykkti bæjarráð Hafnarfjarðar að selja álverinu (þá Alcan) um 52 hektara (520.000 m²) af landi sunnan og austan við þáverandi athafnasvæði.

Tilgangur: Landið var keypt til að tryggja svigrúm fyrir fyrirhugaða stækkun álversins (sem síðar var hafnað í íbúakosningu árið 2007) og til að eiga yfirráð yfir næsta nágrenni starfseminnar.

Önnur minni landakaup (2004)

Í nóvember sama ár (2004) keypti Alcan aðra landspildu af Hafnarfjarðarbæ sem lá að hafnarsvæðinu.

Stærð: 10.350 fermetrar. Kaupverð: Um 34 milljónir króna.

Álverið – ætluð tvöföldun Reykjanesbrautar.

Tilgangur: Þessi spilda var keypt undir nýja skrifstofubyggingu og sem útivistar- og athafnasvæði.

Samantekt á fermetraverði

Álverið og nágrenni – Þorbjarnarstaðir t.v.

Við kaupin á stóra landsvæðinu árið 2004 (Þorbjarnarstaðaland/Lambhagi) var fermetraverðið um 577 kr./m² (miðað við 300 milljónir fyrir 52 hektara). Til samanburðar hefur verið nefnt í síðari tíma bótamálum (vegna Reykjanesbrautar) að matsverð á svæðinu hafi hækkað verulega síðan þá.

Ekki liggur fyrir ein lág upphæð sem nær yfir allt landið, enda var það keypt í nokkrum áföngum yfir marga áratugi. Kaupin á landinu umhverfis álverið í Straumsvík (þar á meðal Lambhaga) hafa farið fram með tveimur hætti:

1. Upphaflegu kaupin (um 1960–1970)

Þýskabúð við Straumsvík.

Þegar Ísal var stofnað og álverið reist, keypti fyrirtækið (þá undir stjórn svissneska móðurfélagsins Alusuisse) stórt landsvæði í Straumsvík.

Verðið: Opinberar tölur um nákvæmt kaupverð á þessum tíma eru ekki aðgengilegar í nútíma krónutölum, enda var um að ræða flókna samninga milli ríkisins, Hafnarfjarðarbæjar og erlendra fjárfesta sem hluta af virkjunarsamningum vegna Búrfellsvirkjunar.

Stærð: Landið var mjög víðfeðmt til að tryggja öryggissvæði og möguleika á stækkun.

2. Kaupin árið 2004 (Lambhagi og nágrenni)

Þorbjarnarstaðir – óseld eign Hafnarfjarðarbæjar; uppdráttur ÓSÁ.

Árið 2004 gerði Ísal (þá Alcan á Íslandi) stóran samning við Hafnarfjarðarbæ um kaup á viðbótarlandi, samtals um 52 hekturum.

Verðið: Í nýlegum fréttum (mars 2025) kom fram að miðað hafi verið við ákveðið fermetraverð í þeim samningi. Þegar Hafnarfjarðarbær þurfti nýlega að bæta Rio Tinto land vegna breikkunar Reykjanesbrautar, var greidd bótakrafa upp á 26 milljónir króna fyrir hluta þessa lands (um 19.600 m²).

Áætlað heildarverð 2004: Ef miðað er við það fermetraverð sem nefnt hefur verið í bótamálum, má ætla að heildarverðið fyrir 52 hektara pakkann árið 2004 hafi verið í kringum 50–70 milljónir króna á þáverandi gengi, þótt heildarupphæðin hafi falið í sér ýmsar mótvægisaðgerðir og skipulagskvaðir.

Staðan í dag

Álverið og nágrenni.

Verðmæti landsins er í dag talið vera margfalt hærra en upphaflega kaupverðið, sérstaklega vegna þess að það liggur á mjög eftirsóknarverðu svæði fyrir íbúðabyggð eða gagnaver. Hins vegar hefur Ísal ekki viljað selja landið þar sem það þjónar sem mikilvægt varnarsvæði (púði) milli þungaiðnaðarins og íbúðabyggðarinnar í Hafnarfirði.

Ekki liggur fyrir opinbert kaupverð á jörðinni Lambhaga í einkaeigu Ísal (Rio Tinto á Íslandi), en málið tengist langvinnri deilu um landnotkun og framtíðaráform álversins í Straumsvík.

Hér eru helstu punktar varðandi þessi landakaup og stöðuna:

Þorbjarnarstaðir – brunnurinn í Brunntjörn.

Staðsetning og tilgangur: Lambhagi er landsvæði rétt austan við álverið í Straumsvík. Ísal keypti landið á sínum tíma (fyrir nokkrum áratugum) til að tryggja sér svigrúm fyrir hugsanlegar stækkanir eða starfsemi tengda álverinu, og til að eiga „púða“ gagnvart íbúðabyggð.

Trjáreitir og ræktun: Ísal hefur í gegnum tíðina leyft starfsmannafélagi sínu og öðrum að nýta hluta landsins undir trjárækt (oft kallað Ísal-skógurinn eða Lambhagaskógur), sem gerir svæðið að vinsælu útivistarsvæði fyrir Hafnfirðinga.

Skipulagsdeilur: Landið hefur oft verið miðpunktur í deilum milli Ísal og Hafnarfjarðarbæjar. Eftir að íbúar höfnuðu stækkun álversins í þjóðaratkvæðagreiðslu árið 2007, hefur bærinn sýnt áhuga á að skipuleggja íbúðabyggð eða iðnaðarhverfi á hluta þessa lands (undir nafninu Hamranes eða Lambhagi), en Ísal hefur lagst gegn því vegna nálægðar við mengunarvarnasvæði álversins.

Þorbjarnarstaðir – túnakort 1919.

Leynd yfir verði: Líkt og mörg önnur fasteignakaup stórfyrirtækja frá fyrri tíð, var kaupverðið ekki gert opinbert í fréttatilkynningum, heldur er það hluti af sögulegum eignahlut fyrirtækisins í Straumsvík.

Hér eru helstu punktar um þessi kaup og stöðu jarðarinnar:

1. Tilgangur kaupanna
Ísal/Rio Tinto hefur í gegnum tíðina keypt landsvæði í kringum álverið til að tryggja að ekki rísi starfsemi sem gæti stangast á við rekstur þess. Með því að eiga aðliggjandi jarðir eins og Þorbjarnarstaði getur fyrirtækið stýrt þróun svæðisins, hvort sem er vegna framtíðarstækkunar eða til að viðhalda öryggis- og verndarsvæðum.

2. Staðsetning og saga

Þorbjarnastaðir – tilgáta.

Þorbjarnarstaðir eru ein af hinum fornu „Hraunajörðum“ í Hafnarfirði.

Bærinn stendur sunnan við Straumsvík. Þar eru miklar minjar, þar á meðal gamlar tóttir, hleðslur og svokölluð Brunntjörn (einnig kölluð Þorbjarnarstaðatjörn), sem er einstök náttúruperla þar sem ferskvatn og sjór blandast saman.

Landið er að mestu hraun (Hellnahraun yngra), en tún voru ræktuð upp með miklu erfiði fyrr á öldum.

Staðan í dag

Þorbjarnarstaðir – tilgáta.

Þótt Ísal eigi landið, þá eru hinar fornu minjar á Þorbjarnarstöðum (svo sem bæjarrústirnar, réttin og garðlögin) friðlýstar eða skráðar á minjaskrá. Svæðið er hluti af Fjörunni, sem er vinsælt útivistarsvæði, og hefur verið mikil umræða í bæjarfélaginu um að tryggja aðgengi almennings að þessum menningarminjum, enda minjasvæðið enn í eigu Hafnarfjarðarbæjar.

Þorbjarnarstaðir – heimastekkurinn (síðar rétt).

Ekki liggja fyrir opinberar eða aðgengilegar tölur um nákvæmt söluverð í krónum á landi Þorbjarnarstaða. Slíkar upplýsingar er oftast aðeins að finna í gömlum þinglýstum kaupsamningum eða í fundargerðum bæjarstjórnar Hafnarfjarðar frá þeim tíma.

Hagsmunir bæjarins: Þegar bærinn seldi sinn hlut til Ísal var það liður í því að styðja við uppbyggingu iðnaðar í Straumsvík. Oft voru slík landakaup stórra fyrirtækja gerð á „sanngjörnu matsverði“ frekar en á hæsta markaðsverði, þar sem hagsmunir bæjarins lágu í atvinnusköpun og skatttekjum af álverinu.
Samkvæmt kaupsamningi keypti Alcan á Íslandi (nú Rio Tinto) landið af Hafnarfjarðarbæ þann 24. október 2004.
Um var að ræða tæplega 52 hektara landsvæði sem tengist landi Þorbjarnarstaða í Straumsvík. Þessi kaup hafa verið mikið í deiglunni nýlega (árið 2025) vegna bótakrafna sem tengjast tvöföldun Reykjanesbrautar.

Helstu atriði varðandi sölu landsins:

Þorbjarnarstaðir – eyktarmark.

• Dagsetning: 24. október 2004.
• Stærð: Um 52 hektarar (þar af voru um 8,5 hektarar teknir undir framkvæmdir við Reykjanesbraut árið 2023).
• Bakgrunnur: Hafnarfjarðarbær seldi landið á sínum tíma án þess að fá formlegt samþykki Vegagerðarinnar fyrir sölu á hluta sem liggur undir eldra vegstæði.
• Nýleg vinnsla: Vegna þess að Vegagerðin neitaði að greiða Rio Tinto bætur fyrir land undir gamla veginum (þar sem hún taldi sölu bæjarins á sínum tíma ólögmæta án samþykkis), samþykkti Hafnarfjarðarbær í mars 2025 að greiða fyrirtækinu rúmar 26 milljónir króna í bætur.
Samkvæmt fréttum frá því í nóvember 2004 keypti Alcan á Íslandi 10.350 fermetra landspildu af Hafnarfjarðarbæ á 34 milljónir króna.
Hér eru helstu punktar um viðskiptin:
• Dagsetning: Gengið var frá kaupunum 3. nóvember 2004.
• Stærð lands: 10.350 fermetrar.
• Kaupverð: 34.000.000 kr.
• Staðsetning: Við Straumsvík (hluti af landi Þorbjarnarstaða).

Nú er svo komið að að Hafnarfjarðarbær hefur áhuga á að kaupa aftur hluta af því landi sem fulltrúar hans höfðu áður selt álverinu, á margfalt hærra verði?! Það getur nú varla talist til góðrar stjórnsýslu?

Þorbjarnarstaðir – tilgáta ÓSÁ.

Skrár

Hafnarfjörður – örnefni í upplandinu

Hér birtist örnefnakort af upplandi Hafnarfjarðar, byggt á örnefnalýsingum Gísla Sigurðssonar og Ara Gíslasonar o.fl. Hvorki er getið um einstakar minjar, s.s. sel, réttir, skjól o.s.frv. né þjóðsögukennda staði. Þá er skiljanlega ekki hægt að skrá alla hóla, kletta eða hæðir í landslaginu. Hafa ber í huga að meintu landamerkin eru ónákvæm á þessari loftmynd Hafnarfjarðarbæjar.

Hafnarfjörður – örnefni í upplandinu; ÓSÁ (byggt á örnefnalýsingum).

FERLIR hefur áður birt örnefnakort af Hafnarfirði – örnefni í bæjarlandinu.

Hafnarfjörður – örnefni og fornar þjóðleiðir; ÓSÁ (byggt á örnefnalýsingum).

Skrár

Hafnarfjörður í nokkrum málverkum

Í desembermánuði 2020 var haldin yfirlitssýning í Hafnarborg á verkum í eigu safnsins. Í raun segir eftirfarandi textaspjald allt sem segja þarf.

HÉR má sjá nokkur verkanna, sem voru á sýningunni að framangreindu tilefni.

Skrár

Vesturbær Hafnarfjarðar stærsta verndarsvæði í byggð?

Á vef Stjórnarráðs Íslands 12. febrúar 2026, Umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneytið, segir að „Jóhann Páll Jóhannsson, umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra, Valdimar Víðisson, bæjarstjóri Hafnarfjarðar, og Rúnar Leifsson, forstöðumaður Minjastofnunar Íslands, hafi staðfest tillögu bæjarstjórnar Hafnarfjarðarbæjar um að Vesturbær Hafnarfjarðar verði gerður að verndarsvæði í byggð.

Við staðfestingu verndarsvæði Vesturbæjar Hafnarfjarðar í Siggubæ.

Um er að ræða merkan áfanga í vernd eldri byggðar, en Vesturbær Hafnarfjarðar er langstærsta verndarsvæði í byggð á Íslandi miðað við fjölda húsa. Innan svæðisins eru yfir 230 hús og húshlutar.

Vesturbær Hafnarfjarðar á sér rúmlega 200 ára byggingarsögu og mótaðist elsti kjarni hans fyrir tíma skipulags og formlegrar gatnagerðar. Hraunmyndanir, sem byggðin fléttast saman við, eru einkennandi fyrir svæðið.

Jóhann Páll Jóhannsson, umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra: „Hér er verið að standa vörð um heilt hverfi, lifandi hluta bæjar – hverfi þar sem saga, mannlíf og daglegt líf hafa fléttast saman í meira en tvær aldir í sátt við þau sem hér búa. Með þessu sýna Hafnfirðingar framsýni, metnaði og stórhug gagnvart því að hlúa að eldri byggð, varðveita svipmót hennar, og gera samspili hennar við hraunið og staðaranda svæðisins hátt undir höfði.”

Vendarsvæði Vesturbæjar Hafnarfjarðar.

Valdimar Víðisson, bæjarstjóri Hafnarfjarðar: „Þetta er stór áfangi fyrir Hafnarfjörð og skýr staðfesting á metnaði okkar í vernd eldri byggðar. Vesturbærinn er hjarta bæjarins, mótaður af 200 ára byggingarsögu, hrauninu og fólkinu. Með verndarsvæði í byggð setjum við skýran ramma sem verndar bæjarmyndina en styður líka við skynsama uppbyggingu og viðhald í góðu samráði við íbúa og hagsmunaaðila.“

Hafnarfjörður – herforingjaráðskort 1902.

Í tillögu sveitarfélagsins kemur fram að um 90% byggðar innan verndarsvæðisins hefur miðlungs eða hátt varðveislugildi. Þá er fimmtungur húsa þegar friðaður vegna aldurs og þriðjungur þeirra er umsagnarskyldur hjá Minjastofnun Íslands samkvæmt lögum um menningarminjar. Innan svæðisins eru jafnframt götur með verndaða götumynd og skilgreinda hverfisvernd samkvæmt aðalskipulagi Hafnarfjarðar. Þá fellur skrúðgarðurinn Hellisgerði að nær öllu leyti innan marka verndarsvæðisins. Hellisgerði er einn elsti almenningsgarður landsins og mikilvægt útivistar- og menningarsvæði í bænum.

Hellisgerði í Vesturbæ Hafnarfjarðar.

Vesturbær Hafnarfjarðar er fimmtánda verndarsvæði í byggði á Íslandi, en tillagan var unnin í samræmi við ráðgjöf Minjastofnunar Íslands og samhliða deiliskipulagsgerð fyrir vesturbæinn.

Um verndarsvæði í byggð
Alþingi setti sérstök lög um verndarsvæði í byggð árið 2015, en markmið þeirra er að stuðla að vernd og varðveislu byggðar sem hefur sögulegt gildi. Lögin gilda um byggð innan þéttbýlis og byggðarkjarna utan þéttbýlis sem ástæða er til að varðveita vegna svipmóts, menningarsögu eða listræns gildis. Auk Vesturbæjar Hafnarfjarðar eru 4 önnur slík svæði á Reykjanesskaganum.“

Meintur Garðavegur ofan Langeyrar; skráður sem fornleif en er nýleg skolpræðsla.

Verndarsvæði eru s.s. ágæt. Það er hins vegar öllu verra hversu léleg og ónákvæm fyrirliggjandi fornleifaskráning fyrir framangreint svæði er, þegar vel er að gáð. Auk þess hafa fjölmörg íbúðarhúsin á „verndarsvæðinu“ týnt tölunni á nefndu 200 ára tímabili, hvað þá þeim 100 árum sem nýliðin eru, svo segja má að byggðin sem slík sé varla svipur hjá sjón miðað við það sem hún var hér áður fyrr. Gjörningurinn virðist því einfaldlega fyrst og fremst vera einhvers konar sjónarspil.

Heimild:
-https://www.stjornarradid.is/efst-a-baugi/frettir/stok-frett/2026/02/12/Vesturbaer-Hafnarfjardar-staersta-verndarsvaedi-i-byggd-a-Islandi/?fbclid=IwY2xjawP8PBBleHRuA2FlbQIxMQBzcnRjBmFwcF9pZBAyMjIwMzkxNzg4MjAwODkyAAEeyn3Q6oWjQ7ijtxlwkyT0EK0sD11OLVHDeiCEQAHoWEtP0jERT4H5yuRkqis_aem_XW2mp-aXAdyANE1ZDWMjGw

Hafnarfjörður – örnefni (ÓSÁ).

Tag Archive for: Hafnarfjörður

Jóhannes Reykdal eignast Setberg

Hraunhóll undir Vatnsskarði

Álfar í Hellisgerði – skilti

Slunkaríki

Krýsuvík; Krýsuvíkurselin og Eyri

Þorbjarnarstaðir – vanmetnir

Álverið í Straumsvík – sagan

Hafnarfjörður – örnefni í upplandinu

Hafnarfjörður í nokkrum málverkum

Vesturbær Hafnarfjarðar stærsta verndarsvæði í byggð?

Um okkur

Síður

Viltu styrkja þessa síðu?