jarðfræði – Ferlir

Tag Archive for: jarðfræði

Eldgosahrinurnar í Fagradalsfjalli 2021-2023

Á vefsíðunni „Views of the World – rediscovering the world“ (Útsýni yfir heiminn – að enduruppgötva heiminn) má lesa grein; „Where the lava flows: Volcano update from Iceland“ (Þar sem hraunið rennur: Uppfærsla um eldgos frá Íslandi). Hún fjallar um eldgosin þrjú í Fagradalsfjalli á árunum 2021 til 2023, þ.e. í Geldingadölum, í Meradölum og við Litla-Hrút. Greinin birtist 1. ágúst 2023:

Fagradalsfjall – Geldingadalir.

„Þann 19. mars 2021 hófst eldgos í Geldingadölum á Fagradalsfjalli á Reykjanesskaga á Suðvesturlandi. Eldfjallið er staðsett um 30 km frá höfuðborg landsins, Reykjavík. Aðalgostímabilið stóð frá mars til september 2021. Annað gos hófst 3. ágúst 2022 í Meradölum við norðurenda fyrsta gossins og stóð yfir í rúmar tvær vikur. Í nýjustu atburðunum opnaðist ný sprunga norðar við hliðina á Litla-Hrútum þann 10. júlí 2023. Hraun þaðan hélt áfram að breyta landslaginu á nærliggjandi svæðum í kjölfarið.

Fagradalsfjall- Geldingadalshraun (gult).

Kortlagning á yfirstandandi eldgosi er áskorun: Þegar kort hefur verið búið til er það þegar orðð úrelt. Því þarf reglulega að uppfæra stöðuna til að skilja hvernig gosið þróast. Eftirfarandi kort getur aðeins gefið innsýn í stöðuna á svæðinu. Það sýnir staðsetningu Fagradalshrauns, sem nefnt er hraunbreiður eldfjallsins, ásamt upprunalegum útrásarkerfum þeirra í landfræðilegu samhengi eins og þau komu fram á virka gostímabilinu árið 2021. Ennfremur inniheldur þetta kort nú einnig nýja gosið sem hófst 3. ágúst 2022 í Meradölum við norðurenda fyrri hraunrennslis. Eftirfarandi kort sýnir fyrstu myndina af nýja og yfirstandandi gosinu og sýnir hraunrennsli frá og með 17. júlí 2022:

Fagradalsfjall

Helstu hraunrennslin sem sýnd eru á þessu korti eru byggð á gögnum sem Landmælingar Íslands, Náttúrufræðistofnun Íslands og Jarðvísindastofnun hafa safnað og unnið úr. Aðferðir við hraunkortlagningu eru byggðar á nýlega birtri vinnu Pedersen o.fl., 2022.

Athugasemdir um staðnöfnin sem sýnd eru á kortinu hér að ofan: Fagradalshraun var ákveðið sem heiti á nýju hraunbreiðunum sem þekja nokkra af dölunum í kringum gossvæðið.

Fagradalsfjall – Meradalahraun (rautt).

Nokkur nöfn hafa verið í gangi á fyrstu mánuðum gossins, sem vísa til hinna ýmsu landfræðilegu einkenna á svæðinu sem öll eru merkt á þessu korti. Fagradalsfjall er heiti á hásléttunni vestan við dalinn þar sem gosið hófst. Gosið sjálft hófst í Geldingadölum. Þó að Geldingadali séunotaðir sem staðnefni á þessu nýjasta korti, hefur áður verið notað -dalur, sem er eintala af íslenska orðinu fyrir dalir sem einnig er stundum notað (bæði á íslensku og ensku). Miðað við lögun dalsins virðist þetta vera rökréttara landfræðilega séð (og í íslenskum almenningi eru bæði nöfnin notuð reglulega). Ákveðið var að lokum að breyta þessu á kortinu í -dalir þar sem örnefnaskrá Landmælinga Íslands hefur þetta nafn skráð sem eina nafnið í gagnagrunni sínum (sjá Landmælingar Íslands – Örnefnasjá).

Fagradalshraun – Litla-Hrútshraun (rautt).

Dalirnir í austri heita Meradalir (takið eftir fleirtölu, bókstaflega „tjarnadalir“). Þetta er svæðið þar sem hraunið rann fyrst yfir, eftir að annað útrásarkerfið opnaði í byrjun apríl. Einnig var bætt við Nátthaga, dalnum þar sem hraunið gat runnið ef verndarveggirnir sem byggðir höfðu verið héldu því ekki aftur fyrir sig. Þessi dalur myndi þá leiða hraunið að aðalveginum og myndi því hafa áhrif á innviði ef það héldi áfram að renna til suðurs. Fleiri landslagsþáttum hefur verið bætt við ef þeir verða viðeigandi í samhengi við eldgosið.

Kortið á þessari vefsíðu er uppfært eftir því sem eldgosið líður og hraunrennslið heldur áfram að breytast. Eftirfarandi listi gefur yfirlit yfir allar útgáfur af þessu korti sem voru birtar á þessari síðu. Hver útgáfa inniheldur uppfærða umfjöllun um hraunrennsli sem og viðbótarleiðréttingar eins og fram kemur jafnóðum.

Efnið á þessari síðu hefur verið búið til af Benjamin Hennig úr rannsóknarhópnum um rúmfræðilega greiningu og jarðfræði við Líf- og umhverfisvísindadeild Háskólans Íslands, sem notar eigin vettvangsathuganir og gagnaheimildir eins og vísað er til á kortinu.“

Geldingadalir

Fagradalsfjall – eldgos í Geldingadölum.

Í Wikipediu, frjálsa alfræðiritinu, er m.a. fjallað um eldgosin. Um Geldingadali segir::

„Geldingadalir eru dalir eða dældir á Reykjanesskaga austan undir Fagradalsfjalli. Dalirnir voru grunnir með breiðri grasflöt fyrir jarðhræringar á svæðinu. Að kvöldi 19. mars árið 2021 hófst eldgos úr stuttri sprungu í dölunum, fyrsta eldgosið á Reykjanesskaga í 800 ár. Dalirnir fylltust af hrauni að miklu leyti.

Í Geldingadölum var fyrir eldgos þúst eða dys á flötinni er sagt var að þar sé Ísólfur á Skála grafinn, en hann bjó á Ísólfsskála í fornöld. Í örnefnaskrá Hrauns í Grindavík segir að hann hafi látið dysja sig í dalnum. Í Geldingadölum hélt Ísólfur geldingum sínum og öðru geldfé. Vildi hann vera grafinn, þar sem geldingarnir hans hefðu það best – sjá meira.

Fagradalsfjall – eldgos í Geldingadölum.

Þess ber að geta að Ísólfur er ekki nefndur í Landnámu og Ísólfsskáli ekki heldur. Sagan um hann er fengin úr örnefnaskrám. Geldingadalir draga nafn sitt af þeirri tilhögun sauðfjárbænda að halda geldfé aðskildu frá ám með lömb vegna mjólkurinnar. Ærnar voru mjólkaðar við fráfærur og þá var mikilvægt að eyða ekki tíma og orku í geldfé því það mjólkar ekki. Í Jónsbók var ákvæði um að geldur peningur skyldi vera farinn úr heimahögum þegar tveir mánuðir væru liðnir af sumri og ekki mátti reka fé aftur heim fyrir tvímánuð (síðustu viku í ágúst) en í réttarbót Eiríks konungs Magnússonar frá 1294 var því breytt þannig að hreppsstjórnarmenn ákváðu hvenær fé yrði rekið á fjall og heim eftir því sem hentaði.“

Í Geldingadal – Dys Ísólfs fyrir gosið (ÓSÁ).

Hið skondna er þó að bæjarstjórn Grindavíkur hljóp á sig; að nefna bara hina fyrstu hraunupplausn „Fagradalshraun“. Í fyrsta lagi má geta þess að fyrrnefnt hraun kom upp í Geldingadölum. Í öðru lagi að Fagridalur sá, er fjallið er nefnt eftir, er langt norðan Geldingadala og tengist nafngiftinni nákvæmlega ekkert (nema ef vera skyldi nafngiftinni). Nær hefði verið að heiðra örnefnið sem slíkt, ekki síst í hinu sögulega samhengi þess, og nefna hraunið „Geldingadalshraun“.

Meradalir

Fagradalsfjall – eldgos í Meradölum.

„Meradalir eru dalir á Reykjanesskaga, austan við Geldingadali og voru gróðurlitlar leirflatir áður en hraun fyllti dalina árið 2021. Norður af þeim eru Meradalshlíðar og vestur frá þeim er Kistufell. Meradalir liggja lægra en Geldingadalir. Þann 5. apríl árið 2021 tók hraun að renna í Meradali sem barst úr sprungu sem opnaðist hafði sama dag við Fagradalsfjall ekki langt frá þar sem upphaflega tók að gjósa. Í júní hafði hraunið náð um allan dalinn.
3. ágúst 2022 hófst gos í norðanverðum dölunum.

Fagradalsfjall – eldgos í Meradölum.

Þann 3. ágúst árið 2022, rúmum tíu mánuðum eftir að eldgosinu í Geldingadölum lauk opnaðist um 300 metra löng sprunga við norðanverða Meradali, við norðurenda hrauns sem rann 2021, og nálægt Meradalahnjúkum. Jarðskjálftahrina var vikurnar áður og 3 dögum áður var skjálfti upp á 5,5 nálægt Grindavík. Sprungan sem opnaðist var lengri og gosið öflugra en í síðasta gosi þegar það hófst. Hún þéttist í nokkur gosop og einn aðalgíg fyrstu vikuna. Gosið stóð í um 18 daga. Það var 8% rúmmáls gossins í Geldingadölum og fjórðungur flatarmáls þess.

Litli-Hrútur

Fagradalsfjall – eldgos við Litla-Hrút.

Eldgosið við Litla-Hrút 2023 er eldgos sem hófst þann 10. júlí, síðdegis, við Litla-Hrút sem er á milli Keilis og Fagradalsfjalls. Sprunga opnaðist norðan við fjallið sem stækkaði ört og varð 900 metra löng. Eftir sólarhring minnkaði virknin og einangraðist hún í gíga og að lokum í einn gíg. Mikil gasmengun var á svæðinu og lokuðu yfirvöld aðgang að vegum fyrst um sinn. Litlu síðar urðu miklir gróðureldar og svæðinu var lokað aftur. Það varð mesti mosabruni síðan skráningar hófust. Gosmóðan náði allt til Vestfjarða.

Fagradalsfjall við lok goshrinanna 2023.

Þann 14. júlí sameinaðist hraunið úr gosinu hrauninu úr Meradölum. Fyrstu vikuna var framleiðsla gossins 2-3 sinnum meiri en í Geldingadölum 2021. Í byrjun ágúst hafði hraunframleiðsla minnkað verulega og ályktuðu jarðfræðingar að stutt væri í goslok. Frá 5. ágúst var engin virkni í gígnum.
Hraunflæði í gosinu þakti 1,5 ferkílómetra.

Eftir að framangreindum goshrinum í Fagradalsfjalli lauk 5. ágúst 2023 hófust aðrar goshrinur í framhaldinu á svonefndri Sundhnúkagígaröð ofan Grindavíkur þann 18. desember 2023 .

Sjá myndir; Geldingadalshraun, Meradalahraun og Litla-Hrútshraun.

Heimildir:
-https://www.viewsoftheworld.net/?p=5783
-https://is.wikipedia.org/wiki/Geldingadalir
-https://is.wikipedia.org/wiki/Meradalir
-https://is.wikipedia.org/wiki/Eldgosi%C3%B0_vi%C3%B0_Litla-Hr%C3%BAt_2023

Fagradalsfjall – eldgos í Meradölum.

Skrár

Jarðfræði Hellisheiðar – Þorleifur Einarsson

Þorleifur Einarsson skrifaði um „Þætti úr jarðfræði Hellisheiðar“ í Náttúrufræðinginn árið 1960. Þar segir m.a.:

„Þá kom maðr hlaupandi ok sagði, at jarðeldr var upp kominn í Olfusi ok mundi hann hlaupa á bæ Þórodds goða.“

Þorleifur Einarsson (1931-1999).

„Vart mun sá maður til vera á Íslandi, að hann kannist ekki við þessa stuttu frásögn Kristnisögu af eldsuppkomu á Hellisheiði árið 1000 og orðræður Snorra goða og heiðinna manna á Alþingi það sumar. En nokkuð hefur það verið á reiki, við hvaða hraun ummæli þessi eiga.
Sumarið 1956 hóf ég athuganir á gossprungum á vestanverðri Hellisheiði og hraunum, sem þaðan eru kornin. Rannsókn þessi
varð þó víðtækari, tók reyndar tvö sumur í viðbót, 1957 og 1958, svo sem grein þessi ber með sér, og náði til jarðfræði Hellisheiðarsvæðisins alls, en það takmarkast að norðan af Hengladölum, að vestan af Bláfjöllum, að sunnan af Fjallinu eina, Geitafelli og Krossfjöllum, að austan af Þorleifslæk og Varmá.

Hellisheiði – herforingjaráðskort 1905.

Um athuganir þessar ritaði ég síðan prólritgerð (Diplom Geologe), sem birtist í vor (Þorleifur Einarsson 1960), og er grein þessi útdráttur úr henni.
Um jarðfræði Hellisheiðarsvæðisins hefur fátt verið ritað. Flestir jarðfræðingar hafa talið mosagráa hraunflákana og lág fellin
lítið forvitnileg. Rækilegastar munu athuganir Þorvalds Thoroddsens (1908—11, 1913, 1925) og Trausta Einarssonar (1951) vera. Af öðrum, sem um jarðfræði þessa svæðis hafa fjallað, mætti nefna Guðmund G. Bárðarson, Guðmund Kjartansson (1943), Tékkann M. F. Kuthan og Norðmanninn T. F. W. Barth.

Jarðfræðilegur inngangur

Reykjanesskagi – jarðfræðikort ISOR.

Jarðsaga Íslands nær aðeins yfir síðustu öld jarðsögunnar, nýöld. Elzta berg hér á landi er að finna á Austfjörðum og Vesturlandi, blágrýti með millilögum úr harðnaðri gosösku, sandsteini og leirsteini með surtarbrandi. Jurtaleifar úr surtarbrandslögum í neðri hluta blágrýtismyndunarinnar benda til þess, að elztu lögin séu ártertier að aldri, þ.e.a.s. allt að 60—70 milljónum ára gömul.
Á hinum eiginlega jökultíma, sem tók yfir síðustu milljón árin, eru kunnar hér á landi minjar þriggja ísalda og tveggja hlýviðrisskeiða eða hlýalda líkt og á norðanverðu meginlandi Evrópu.

Jarðfræðikort af Reykjanesskaga; samantekt – Jón Jónsson.

Á ísöldunum var mikið vatn bundið í jöklum, og var því sjávarborð um heim allan a.m.k. 100 m neðar en í dag, svo að sá hluti landgrunnsins nyrðra, sem ofar liggur en 100 m dýptarlína hafsins, hefur verið þurrt land og íslaust að mestu.
Lítið er kunnugt um það, hve langan tíma framrás og bráðnun ísaldarjöklanna tók, en þó skal hér reynt að gera nokkra grein fyrir bráðnunarsögu meginjökuls síðustu ísaldar suðvestan lands. Þegar jökullinn var hvað stærstur, mun hann hafa hulið allt land urnhverfis Faxaflóa nema hæstu fjöll, svo sem Esju og Skarðsheiði. Jökullinn mun hafa náð allt út undir brún landgrunnsins (Jökulrispur eru t.d. kunnar frá Garðskaga).

Laugarás – jökulssorfið hvalbak.

Rétt um það leyti, er Suðurkjálkinn var orðinn íslaus, kólnaði nokkuð í veðri aftur, svo að jökullinn skreið fram að nýju. Ýttust þá upp jökulgarðar á Álftanesi, í mynni Hvalfjarðar, í Melasveit vestan Leirár og líklega víðar.
Síðan framskrið þetta, sem nefna mætti Álftanesstigið, átti sér stað, mun vart vera skemmri tími liðinn en 20000 ár.
Jökullinn hörfaði brátt fyrir hlýindum frá jökulgörðum þessum.
Á þessu bráðnunarskeiði (interstadial) hvarf hann upp á hálendisbrúnina. Enn breyttist loftslag til hins verra, og jökullinn gekk fram. Við þessa framrás mynduðust miklir jökulgarðar, sem rekja má um þvert Suðurlandsundirlendi frá Keldum á Rangárvöllum út í Biskupstungur.

Ísaldarjökull síðasta jökulskeiðs náði hámarki fyrir um 20.000 árum. Spor eftir jökla sýna að einn stór jökulskjöldur hefur þá legið yfir öllu Íslandi og skriðið til allra átta frá hábungu á sunnanverðu hálendinu. Jökullinn fór yfir hæstu fjöll og rispaði kolla þeirra. Hann var allt að 1500 m þykkur um miðbik landsins en þynnri við ströndina. Nokkrir fjallatoppar gætu hafa staðið upp úr ísnum á Vestfjörðum, Mið-Norðurlandi og Austfjörðum. Yfir Reykjavík lá allt að 900 m þykkur jökull en óvíst er hvort Esjan var öll á kafi í ís.
Á þessum tíma var svo mikið af vatni Jarðar bundið í jöklum að sjávarborð var 120 m lægra en það er nú og þurrlendi þeim mun stærra um allan heim. Jökulskjöldurinn yfir Íslandi náði samt langt út í sjó og var því miklu stærri en allt landið er nú. Jökulgarðar sýna hve langt skriðjöklarnir náðu og jökulrispur á klöppum í hvaða átt þeir skriðu. Jöklar grófu djúpa dali og firði út á landgrunnið. Jökulbreiðan náði allt að 200 km út fyrir núverandi strönd og yfir eyjar við Ísland. Borgarísjakar brotnuðu frá jökulþiljum í jaðri breiðunnar og þá rak jafnóðum burt út á haf.

Svo sem áður sagði, var mikið vatn bundið í jöklum á ísöldum. Jöklar huldu á síðustu ísöld 1/4 og hinni næstsíðustu líklega 1/3 landjarðarinnar, miðað við 1/30 í dag. Við bráðnun jöklanna hækkaði mjög ört í höfunum, svo ört, að löndin, sem jökullinn
hafði legið yfir og þrýstst höfðu niður undan jökulfarginu, náðu eigi að rísa nógu skjótt, og flæddi því sjór víða yfir láglendi, um leið og það varð jökullaust. Jökull þrýstir landi meir niður til dala en til nesja, svo sem sjá má af því, að hæstu sjávarminjar við
Reykjavík eru í aðeins 43 m hæð, í Ölfusi í 55—60 m hæð og í Holtum, Hreppum og á Landi í 110 m hæð.
Vegna loftslagsbreytinga til hins verra fyrir 11000 árum skriðu jöklar víða um heim enn fram. Loftslag á Íslandi var tiltölulega hlýrra á síðustu ísöld og þó einkum undir lok hennar en um norðanvert meginland Evrópu.

Berg frá jökultíma
Elzta berg Hellisheiðarsvæðisins er að finna í lagskiptri grágrýtismyndun í neðri hluta Kambabrúnar og Núpafjalls, svo og í Hjallafjalli. Á grágrýtismyndun þessari, Kamba- eða Hjallagrágrýti, liggur í Kambabrún þunnt lag af jökulbergi. Á því liggur síðan allþykk móbergsmyndun, Núpafjallsmóberg. Myndun þessi er allóregluleg, lagskipt móberg, þursamóberg, bólstraberg.

Ísland – berggrunnskort.

Í Þurárhnúk og Kerlingarbergi er einnig ofan til lagskipt grágrýti. Innskot eru mörg og óregluleg, gangar, æðar, kubbaberg og stuðlasveipir. Móbergsmyndun þessa er líka að finna í Núpafjalli og í brún Efrafjalls (í Hesti og Kerlingabergi). Kambagrágrýtið er líklega runnið sem hraun á hinni eldri hlýöld. Jökulbergið og Núpafjallsmóbergið eru líklega mynduð á næstsíðustu ísöld, og er það líkt móbergi í Jórukleif að aldri, en það liggur undir Mosfellsheiðargrágrýti, sem runnið er frá Mosfellsheiði á síðustu hlýöld.

Borgarhólar – loftmynd.

Mosfellsheiði er dyngja með tveim gígrústum, Borgarhólum og ónefndum hæðum austur undir Þingvallavatni. Frá Borgarhólum er líka runnið yngsta grágrýtið í nágrenni Reykjavíkur (Reykjavíkurgrágrýti).
Síðan Helgi Pjeturss fann millilög úr jökulbergi í Hreppamynduninni um aldamótin, hafa móbergsfjöllin verið talin mynduð á ísöldum undir eða í jökli. Móbergsfjöll Hengilsvæðisins hafa hlaðizt upp í geilum eða götum, sem bráðnað hafa í jökulinn yfir eldstöðvunum líkt og flest móbergsfjöll á landinu (Guðmundur Kjartansson 1943). Móbergsfjöll þau, sem nú verður getið, eru öll mynduð á síðustu ísöld. Götin fylltust að miklu leyti með leysingarvatni. Meðan vatnsþrýstingur var nægur yfir eldstöðvunum, hlóðst upp bólstraberg í geilinni, en vatnsdýptin gat numið allt að 9/10 ísþykktarinnar.

Kleifarvatn – bólstri.

Bólstraberg er víða að finna í neðri hluta móbergsfjalla á Hellisheiðarsvæðinu, svo sem í Draugahlíðum, Lakahnúkum, milli Meitla, í Stóra-Skarðsmýrarfjalli og víðar.
Þegar vatnsdýpið minnkaði vegna upphleðslu gosefna í geilinni, lögðust laus gosefni ofan á bólstrabergið og fylltu hana að meira eða minna leyti. Ef hún fylltist meir en að 9/10, komst vatn ekki í snertingu við hraunkvikuna og dró þá úr myndun lausra gosefna, en þau verða einkum til við snögga kælingu hraunkviku.
Hraun rann nú úr gígunum og barmafyllti geilina og rann jafnvel út á jökulinn. Fjöll, sem náð hafa þessu stigi, eru nokkur á Hellisheiði, t.d. Stóri-Meitill og Geitafell. Slík fjöll nefnast móbergsstapar. Miklu algengari eru þó fjöll, sem byggð eru upp úr
lausum gosefnum, sem síðar hafa límzt saman, móbergshryggirnir, t. d. Stóra-Reykjafell og Skálafell.

Móberg – skessukatlar.

Ummyndun lausra gosefna, ösku, í móberg sannar ekki, að móbergsfjöllin hafi hlaðizt upp í eða undir jökli, því að móberg er einnig þekkt sem millilög í tertieru blágrýtismynduninni, t.d. í Esju. Móberg myndast líka í glerkenndu hrauni, runnu eftir jökultíma, svo sem rannsóknir Jóns Jónssonar (1954) í Landbrotshólum hafa sýnt. Ummyndun gosösku í móberg getur orðið hröð, ef t.d. heit aska lendir í vatni, eða hæg, e£ jarðvatn veldur þessari breytingu. Einnig er líklegt, að jarðhiti geti valdið þessari ummyndun. En þess skal líka getið, að í fjöllum, hlöðnum upp úr lausum gosefnum á síðustu ísöld, er til gosaska, sem hefur ekki breytzt í móberg, t.d. í Litla- og Stóra-Sandfelli.

Stóri-Meitill.

Í nokkrum móbergsfjallanna mótar enn fyrir gígum, svo sem í Stóra-Meitli. Í mörgum fjallanna eru gígtappar úr grágrýti, en þeir standast veðrun betur en móberg og skaga því víða upp úr. Bezt dæmi um slíkan bergstand í móbergi er Lambafellshnúkur, en hann setur á fellið keilislögun, enda er Keilir á Reykjanesi eins upp byggður. Gráuhnúkar norðan Þrengsla eru líka bergstandar.

Innstidalur.

Litla-Skarðsmýrarfjall og Orustuhóll eru úr mjög stórdílóttu grágrýti. Er það gangur, líklega gömul eldstöð. Dalkvosir í mörgum fellanna eru ekki gamlir gígar, heldur hafa jökulflikki orðið undir lausum gosefnum, þegar fellin hlóðust upp, og ekki bráðnað fyrr en að gosunum loknum. Þar sem ís var undir móbergi, myndaðist því dæld eða dalur, t.d. dalirnir í Stóra-Reykjafelli eða Innstidalur.
Í Stóra-Reykjafelli vestanverðu er stór felling í lagskiptu móbergi. Slíkar fellingar mynduðust líklega, ef veggir ísgeilanna hafa haft mikinn fláa eða í þeirn verið syllur. Ísveggurinn hefur síðan bráðnað, meðan gosefnin voru enn vatnsósa, og gosefnin
fylgt honum. Lík felling, en minni, er einnig í Blákolli vestanverðum. Annað fyrirbæri, sem víða er að finna í móbergsfjöllum, er svokölluð flögun. Lagskipt móberg hefur kubbazt og klofnað án tillits til lagskiptingar undan þrýstingi jökulfargsins. Slík
flögun í móbergi er t.d. í Stóra-Reykjafjalli við veginn upp í Hveradali.

Í Húsmúla.

Auk móbergsfjalla eru til á Hengilsvæðinu grágrýtisflákar, sem myndaðir eru á einu af fyrstu bráðnunarskeiðum síðustu ísaldar.
Er hér um grágrýtislög að ræða, sem komin eru úr Hengli og hylja suðausturhluta hans, Ástaðafjall og Hamarinn ofan Hveragerðis. Í Húsmúla norðan Kolviðarhóls er og grágrýti. Gæti þar verið sérstök eldstöð. Allt er grágrýti þetta jökulsorfið.
Umliverfis Skálafell er grágrýtisdyngja (Norður- og Suður-Hálsar), sem ég hef nefnt Skálafellsdyngju. Grágrýti þetta er komið úr gíg, Trölladal, vestan Skálafells, og hefur síðan runnið umhverfis fellið og víða fram af brún Efrafjalls og Hjallafjalls. Grágrýtið er jökulrispað austan Skálafells, en vestan þess má enn finna hraunreipi á hraunhólum. Sýnir þetta, að jökullinn hefur aðeins farið yfir austurhluta dyngjunnar.

Skálafell.

Það, að grágrýtið austan Skálafells skuli renna um gil og dali eldri fellanna líkt og hraun, runnin eftir jökultíma, og fylgja öllum línum landslagsins, bendir til ungs aldurs grágrýtisins. Þó er það eldra en hæsta sjávarstaða, því að í það hafa höggvizt brimþrep. Gosið í Skálafellsdyngju hefur líklega átt sér stað á bráðnunarskeiðinu, sem fór á undan framrás jökulsins að Álftanesröðinni, og hefur sá jökull urið grágrýtið austan Skálafells.
Jökulrispur á klöppum eru sjaldgæfar, en sýna þó, að jökullinn hefur skriðið suður heiðina til sjávar. Jökulurð sést óvíða, nema hvað Kolviðarhóll er botnurðarhóll, og annar slíkur er á Krossfjöllum. Á einstöku fjöllum er og stórgrýtt jökulurð og víða, einkum á móbergsfjöllum, jökulbergskápa.
Hæstu sjávarmörk í Ölfusi eru í Hjallafjalli ofan Þóroddsstaða í 55 m hæð, en í Hveragerði í 60 m hæð. Síðan brimið klappaði þessi hæstu fjörumörk, munu líklega vera liðin um 14000 ár, sem áður segir. Af sjávarminjum ber mest á lábarinni möl og hnullungum.
Brimþrep eru og víða greinileg, svo sem í Hjallafjalli og Skálafellsgrágrýti hjá Núpum; bærinn stendur í þrepinu. Einnig eru hlíðar Hamarsins ofan Hveragerðis gamalt sjávarbjarg, sem og Kambabrún og hlíð Núpafjalls. Brimsorfnir hellar eru í Vatnsskarði. Á Hjallafjalli ofan Þóroddsstaða eru fallegir malarkampar, sem brimið hefur rótað upp. Sjór fjaraði, eða réttara sagt landið hækkaði síðan á 5000 árum, svo að hann var kominn þá a.m.k. 4 m niður fyrir núverandi sjávarmál.

Hraun frá nútíma – Hellisheiðarhraunin eldri
Á vestanverðri Hellisheiði eru eldstöðvar, sem gosið hafa a.m.k. fjórum sinnum á nútíma, en nútíminn nær að tímatali jarðfræðinga yfir síðustu 10000 árin. Gígar beggja hinna eldri hrauna eru huldir yngri hraunum. Mjög erfitt er að greina eldri hraunin hvort frá öðru. Verða eldri hraunin því rædd í einu lagi. Auðvelt er að greina yngri hraunin frá hinum eldri í landslagi. Einnig ber meir á feldspat-dílum í blágrýti eldri hraunanna en hinna yngri, minnst í yngsta hrauninu, Kristnitökuhrauni.
Eldri Hellisheiðarhraunin hylja syðri hluta Hellisheiðar, og liggur þjóðvegurinn lengstum á þeim. Á norðanverðri heiðinni eru þau horfin undir yngri hraun. Hraunflóðin hafa runnið austur heiðina og fram af Kambabrún niður í Ölfus, allt austur að Varmá, beggja vegna Hamarsins. Tota úr elzta hrauninu nær þó austur yfir ána við þjóðveginn. Varmárbrúin stendur á þessu hrauni, svo og bærinn að Völlum. Bæirnir Saurbær, Þúfa, Kröggólfsstaðir og Vötn utan Varmár standa í jaðri elzta hraunsins. Rétt norðan þessara bæja virðist vera brún næstelzta hraunsins, og standa bæirnir Yxnalækur og Vorsabær í henni.
Ein kvísl hraunflóðsins á heiðinni rann suður á milli Hverahlíða og Núpafjalls og niður um skarð í fjallsbrúninni ofan Núpa. Þetta hraun endar rétt ofan bæjarhúsa að Núpum og hefur ekkert breiðzt út á jafnsléttu. Önnur kvísl sama hrauns rann enn lengra til suðausturs og niður gilið norðan Vatnsskarðs og breiddist nokkuð út á láglendi, en síðar hefur Þurárhraun runnið yfir það. Einn hraunstraumur hefur runnið til suðurs frá eldstöðvunum milli Lakahnúka í Lakadal, annar til vesturs niður Hellisskarð. Þetta hraun sést í misgengi í austurbrún skarðsins. Enn einn hraunstraumur hefur líklega runnið vestur úr Hveradölum og allt norður fyrir Draugahlíðar. Sér nú á hraun þetta sem apalhraunskika í Svínahrauni (Leitahrauni) rétt norðan móta gamla vegarins og Þrengslavegar.
Eldri Hellisheiðarhraun eru víðast algróin apalhraun nema elzta hraunið við Varmárbrúna, sem er helluhraun. Um aldur þessara hrauna er það að segja, að elzta hraunið er ekki runnið fyrr en sjór var komin niður fyrir 3 m hæð yfir núverandi sjávarmál og getur því vart verið eldra en 10000 ára gamalt. Næstelzta hraunið er eldra en Leitarhraun, en það er yngra en 5300 ára, svo
sem síðar segir. Eldri Hellisheiðarhraunin eru því yngri en 10000 ára og eldri en 5000 ára gömul.

Leitahraun

Leiti – gígurinn.

Austan undir Bláfjöllum, sunnan Ólafsskarðs, er óásjálegur gjallrimi, er Leitin nefnist. Að sunnan er hann 30 m hár, að norðan jafnhár Lambafellshrauni. Rimi þessi er eystri barmur gígs þess, sem stærsta hraun Hellisheiðarsvæðisins er komið frá. Leitahraun, eins og það nefnist hér, þekur 75 km2 lands. Gígurinn er um 300 m frá NA—SV og 150 m þvert á þá stefnu. Leysingalækur úr Bláfjöllum hefur fyllt gígskálina með möl og sandi, en þó sést enn 2—3 m hár hraunhjalli og bendir hann til þess, að hrauntjörn hafi staðið í gígnum. Úr norðurhluta gígsins hefur hrauná runnið.

Leitarhraun – kort.

Hraunið, sem var mjög þunnfljótandi, breiddist út á flatneskjunni milli Bláfjalla, Heiðarinnar há, Geitafells, Meitla og Lambafells og nefnist Lambafellshraun. Hraunflóð rann þaðan til norðurs milli Blákolls og Lambafells og breiddist út norður til Húsmúla og Engidalskvíslar. Þar heitir nú Svínahraun (helluhraunið). Hraun þetta rann síðan niður um Vatnaöldur, Sandskeið, Fóelluvötn og milli grágrýtisholtanna hjá Lækjarbotnum (Lögbergshúsið stendur á hrauninu.) og út í hið forna Elliðavatn, sem var mun stærra en vatnið er í dag. Þegar hraunið rann út í vatnið, tók að gjósa upp úr því vegna gufuþenslu í hraunkvikunni, og mynduðust þar gervigígar, sem nú nefnast Rauðhólar. Tröllabörn neðan Lækjarbotna eru líka gervigigar í þessu hrauni. Hraunstraumurinn rann síðan niður dal Elliðaánna allt í Elliðavog.

Leitarhraun í Elliðaárdal.

Rétt ofan eystri brúarinnar yfir Elliðaárnar er mór undir hrauninu og reyndar víðar upp eftir árfarveginum. Hraunið hefur runnið yfir mýri. Mór þessi hefur verið aldursákvarðaður með mælingu á geislavirku kolefni, C14, og reyndist efsta lag hans vera 5300 ± 340 ára gamalt (Jóhannes Áskelsson 1953). Leitahraun ætti því að vera rúmlega 5000 ára gamalt.
Tveir hraunstraumar úr Leitahrauni runnu til suðurs, Djúpadalshraun milli Geitafells og Krossfjalla og annar milli Krossfjalla og Lönguhlíðar, sem breiðzt hefur út á láglendi allt suður til sjávar í Hafnarskeið og austur undir Ölfusá. Þar standa bæirnir Hraun og Grímslækur í hraunjaðrinum. Nefnist þar Heiði eða Hraunsheiði.
Leitahraun er helluhraun úr dílóttu (feldspat) blágrýti. Í hrauninu eru nokkrir hellar og niðurföll. Stærsti hellirinn er Raufarhólshellir ofan Vindheima í Ölfusi. Hann er 850 m langur, 10—30 m breiður og 10 m hár að jafnaði (Munger 1955). Norðan Draugahlíða eru einnig hellar í hrauninu, svo og undir húsum að Lögbergi.

Hellisheiðarhraunið nœstyngsta

Hellisheiðargígar austan Hveradala.

Tvær gígaraðir eða gossprungur liggja um Hellisheiði vestanverða, og eru þaðan komin yngri Hellisheiðarhraunin. Næstyngsta hraunið er komið frá vestari gossprungunni, en hún er 6,5 km löng. Syðstu gígar hennar eru í austurhlíð Hveradala, þar sem nú
eru gjallnámur Vegagerðarinnar. Þaðan er komið hraunið, sem þekur Hveradali sunnanverða (Stóradal), og apalhraunið norðan Litla-Reykjafells, en sunnan gamla vegarins við Kolviðarhól. Mikill hluti þessa hrauns hefur síðar lent undir Kristnitökuhrauni í Hveradölum. Gossprungan liggur síðan til norðurs með austurhlíð Stóra-Reykiafells. Úr gíg í austuröxl fellsins hefur runnið hraunspýja til suðurs. Frost hefur síðar sprengt hraunskænið upp, svo að nú getur að líta þar einkennilegan straum köntótts stórgrýtis. Úr gígum ofan Hellisskarðs hefur runnið hraunkvísl gegnum skarðið heim undir hús að Kolviðarhóli. Gossprungan liggur síðan norður yfir Stóra-Skarðsmýrarfjall og um Innstadal þveran. Líklega eru Nesjavallagígar í Grafningi á sömu sprungu.

Hellisheiði – Hamarinn í Kömbum ofan Hveragerðis.

Á norðanverðri Hellisheiði hefur hraun frá sprungunni breiðzt út og runnið austur heiðina og fram af Kambabrún líkt og hin eldri hraun, en stöðvazt í brekkurótunum beggja vegna Hamarsins. Er þar falleg hraunbrún. Vegurinn í Kömbum liggur í þessu hrauni.
Á heiðinni er hraunbrúnin nokkuð greinileg norðan vegar. Frá gígunum á Stóra-Skarðsmýrarfjalli runnu hrauntaumar til Hellisheiðar, Sleggjubeinsdals og Innstadals. Úr gígunum í Innstadal er runnið Innstadalshraun fram í Miðdal. Hraun þetta er samkvæmt öskulagsrannsóknum yngra en 2700 ára og eldra en landnám, líklega 1500—2000 ára gamalt, þ e. runnið um Krists burð eða skömmu síðar.

Kristnitökuhraun

Hellisheiði – Eldborgir undir Meitlum.

„Þá kom maðr hlaupandi ok sagði, at jarðeldr var upp kominn í Ölfusi ok mundi hann hlaupa á bæ Þórodds goða.“ Þá tóku heiðnir menn til orðs: „Eigi er undr í, at goðin reiðist tölum slíkum.“ Þá mælti Snorri goði: „Um hvat reiddust goðin, þá er hér
brann hraunit, er nú stöndum vér á?“ (Kristni saga).
Hér er sagt frá náttúruviðburði á einfaldan hátt og getið fyrsta sinni jarðfræðiathugunar á Íslandi og hún ekki umvafin blæ þjóðsögunnar, eins og svo oft vildi verða. Íslendingar hafa þegar að fornu skilið myndunarsögu landsins að einhverju leyti, því að Þingvallahraun („er nú stöndum vér á“) eru runnin þúsundum ára fyrir landnámsöld. Hin elztu eru komin frá Skjaldbreið, en hin yngri frá gossprungu á Tindafjallaheiði austan Hrafnabjarga.

Hellisheiði – Kristnitökuhraun; í Tímariti, 1. tbl. 01.01.1870, bls. 105-106, segir að það sést af landnámu (5. P. k. 13.) að Þóroddur goði var Eyvindarson, Þorgrímssonar, Grímólfssonar hins gamla af Ögðum og Kormlaðar Kjarvalsdóttur Írakonúngs. Þorgrímur erfði Álf hinn egðska, föðurbróður sinn, landnámsmann í Ölfusi, hafa þeir frændur allir verið mestu stórmenni. Ormur hinn gamli, annar landnámsmaður þar, var jarlborinn maður. Er það óhugsandi, að slíkir menn hafi gjörst annara undirmenn. En þeir hafa gjört samband sín á milli, reist hof og tekið upp goðorð í Ölfusinu, hefir mannaforræðið tilheyrt hvorumtveggja, en goðorðið haldist í Egðaættinni, af því hún hefir verið fremri. Þar mun hafa staðið hið þriðja höfuðhof í Árnessþíngi, á «bæ Þórodds goða» og forfeðra, hans. En «bær Þórodds goða» hefir ekki verið á Hjalla þó svo sé almennt talið. Raunar mun hann hafa átt þar annað bú, en hefir sjálfur haft aðal-aðseturstað sinn á Hrauni. Eru tvær sannanir fyrir því: Bærinn Hraun stendur á jaðri hins gamla hrauns sem liggur í vestanverðu Ölfusinu, og sem hefir brunnið áður en landið bygðist. Austanvert við bæinn er blautt mýrlendi. Nú má sjá að hið nýja hraun, sem brann 1000, hefir runnið allt ofan að bænum Hrauni og niður með túninu norðaustanvert, eða jafnvel yfir nokkurn hluta þess, og svo allt út í Mýri. Því var ekki furða þó menn héldi, að eldurinn mundi hlaupa á bæinn.
Hjalli er töluvert austar þaðan með fjallinu, og verður ekki séð að honum hafi verið sú hætta búin af eldinum, að líklegt mætti
þykja hann hlypi þángað. Hin sönnunin er, að á túnjaðrinum á Hrauni, við hið nýa hraun, er örnefni, sem heitir «Hraun-hof», þar er nú nýlega bygt býli, sem heitir Hof, sögðu ýmsir, að nýbýlismaðurinn hefði kallað það svo «af monti»; en kunnugir menn segja að þetta örnefni hafi allt af verið þar. Nú er tún grætt upp í hið nýja hraunið, svo ekki sér gjörla fyrir jaðri þess þeim megin, en þó virðist liggja nærri að eldurinn hafi hlaupið á hofið, eða því nær, hafi það staðið þar sem bærinn Hof stendur nú.
Í „Fornleifaskráningu fyrir Ölfus II“ er getið um Hof við Hraun:
„Hraun var áður nokkrir bæir og kallaðist Hraunshverfi og Hraunsbæir. Þeir voru. […] Hof […] Hof var austan túnsins, fjær læknum en Lágar, þar sem nú er hlaðinn túngarður,“ segir í örefnalýsingu. Í Sunnlenskum byggðum III segir: „Í byggð frá
1858-1873. Not féllu þá til Hrauns.“ Hof er rúma 100 m NNA við bæ og 40 m austan við þúst. Ekki var löng ábúð á býlinu og lítilla uppsafnaðra mannvistarlaga að vænta.
Malarvegur að Hrauni er 20 um til austurs og suðausturs frá áætlaðri staðsetningu Hofs. Þar sem Hof stóð er grasblettur meðfram afgirtu túni nýttu til hrossabeitar. Túngarður afmarkar það tún ásamt vírgirðingu. Hof var austan við túnið.
Ekki er um eiginlegan bæjarhól né bæjarstæði að ræða. Á svæði sem er 15×10 m að stærð og snýr norðaustur-suðvestur eru tvær þústir. Við austurhorn túngarðisins er grasivaxin upphækkun 7×7 m að stærð og 0,5 m á hæð. Mögulega er hún tengd búsetunni á Hofi. Önnur þúst, 4×4 m að stærð og 0,4 m á hæð, er 4 m norðaustar. Hvergi sér til hleðslugrjóts eða annarra ummerkja sem gefa stærð bæjarins, áttahorf og lag hans til kynna.“

Á þeim 130 árum, sem liðin voru frá því, er fyrstu landnámsmennirnir tóku land, og þar til, er kristni var lögtekin á Alþingi árið 1000, hafa líklega orðið nokkur gos, því að gosið hefur að meðaltali 15 sinnum á öld frá upphafi Íslandsbyggðar fram á vora daga, svo að líklegt er, að Snorri goði hafi séð eldgos eigin augum, kannski gosið í Eldborg á Mýrum, þá er yngra Eldborgarhraun kom upp, eða haft spurnir af því. Þess goss er getið í Landnámu (Jóhannes Áskelsson 1955). Góða lýsingu á eldgosi frá fyrstu öld Íslandsbyggðar er einnig að finna í Völuspá (Sól tér sortna, 57. vísa).
Þá er einnig þess að geta, að eldsuppkomuna má tímasetja allnákvæmlega, og er það óvenjulegt um náttúruviðburð, sem gerzt hefur hér á landi fyrir nær 10 öldum. Alþing kom saman á Þingvöllum fimmtudaginn í 10. viku sumars. Gosið á Hellisheiði ætti
því að hafa byrjað laugardaginn í 10. viku sumars eða um 20. júní árið 1000.
Eldstöðvar þær, sem bezt eiga við frásögn Kristnisögu, er eystri gossprungan á Hellisheiði. Hún er um 7 km að lengd frá rótum Stóra-Skarðsmýrarfjalls gegnum Lakahnúka allt suður til Eldborgar undir Meitlum, en Eldborg er syðsti og reyndar stærsti gígur sprungunnar.
Í fyrsta þætti gossins kom einkum upp hraun úr nyrzta hluta sprungunnar, milli Stóra-Skarðsmýrarfjalls og núverandi þjóðvegar. Hraunið breiddist í fyrstu út á hallalítilli heiðinni austan gossprungunnar. Hraunstraumur rann síðan austur með Stóra-Skarðsmýrarfjalli og sunnan Orrustuhóls að Hengladalsá og stöðvaðist þar. Nefnist þar Orrustuhólshraun. Annar hraunstraumur rann vestur yfir sprunguna, þar sem nú er þjóðvegurinn, og niður í Hveradali og vestur úr þeim yfir austurjaðar Svínahrauns. Hraun þetta nær ekki lengra til norðurs en í beina línu vestur af suðurhorni Litla-Reykjafells. Ein álma þessa hrauns rann síðan gegnum Þrengslin allt til Lambhóls. Síðar rann Svínahraunsbruni yfir vesturjaðar þessa hrauns, sem síðar getur. Stærstur og þekktastur er þó hraunstraumur sá, sem nefndur er Þurárhraun. Hann rann í mjórri kvísl austur heiðina norðan Smiðjulautar, austur yfir þjóðveginn og síðan austur með Hverahlíðum og niður á láglendi um Vatnsskarð. Er þar 140 m hár hraunfoss. Hraunið breiddist síðan út yfir mýrarnar austan Þurár allt austur undir Varmá. Þurárhraun er um 11 km að lengd.
Úr miðhluta sprungunnar, milli þjóðvegar og Lakahnúka, hefur einnig komið mikið hraun, sem brotizt hefur í mjórri kvísl milli yztu Lakahnúka niður í dal þann, sem Hellur heitir. Norður úr dalnum er Lágaskarð til Hveradala, en Lakadalur til austurs milli Lakahnúka og Stóra-Sandfells. Dalurinn hefur fyllzt hrauni, sem rann til hans í áðurnefndri kvísl og eins úr syðsta gígnum á þessum hluta sprungunnar í Lakahnúkum. Varð mikil og slétt hrauntjörn í dalnum.

Eldborg undir Meitlum – hrauntröð.

Dalurinn var lokaður til suðurs milli Litla-Meitils og Stóra-Sandfells af grágrýtishafti, sem hélt uppi hrauntjörninni.
En vart mun dalbotninn hafa verið orðinn fullur af hrauni, er syðsti hluti sprungunnar opnaðist og hraun tók að streyma þar upp. Grágrýtishaftið brast, og hraunið úr tjörninni fékk framrás með hrauninu, sem upp kom í syðsta hluta sprungunnar. Enn sýna hraunhjallar umhverfis Hellur, að hrauntjörnin hefur staðið allt að 5 m hærra en dalbotninn er í dag. Eldborg undir Meitlum stendur á grágrýtishaftinu.

Eldborgir undir Meitlum í Þrengslum.

Eldborg undir Meitlum er stærsti gígur á allri gossprungunni, um 50 m á hæð. Eldborgin er að vísu aðeins helmingur gígs, því að hraunið, sem vall upp úr henni og gegnum hana, hefur rifið með sér eystri gígvegginn. Nokkru norðan Eldborgar er önnur eldborg, um 10 m há. Milli eldborganna er greinileg hrauntröð. Eldborgir þessar mega heita einu gígarnir á allri gossprungunni, sem því nafni geta kallazt. Annars staðar gætir mest gjallhrúgalda og óreglulegra rima. Þó eru tvær litlar eldborgir, 5 m að hæð, sunnan Stóra-Skarðsmýrarfjalls. Fell þau, sem sprungan gengur í gegnum norðan þjóðvegarins, eru úr móbergi, en að mestu hulin gjalli.

Hellisheiði í Þrengslum.

Hraunið, sem upp kom í Eldborg undir Meitlum, og eins það, sem fékk framrás úr hrauntjörninni í Hellum, breiddist út á heiðinni sunnan Litla-Meitils og Sanddala. Er það úfið apalhraun og nefnist Eldborgarhraun eða Innbruni. Þaðan rann hraun, Frambruni, niður um skarðið milli Krossfjalla og Lönguhlíðar. Hraun þetta breiddist síðan yfir Hraunsheiði (Leitahraun). Einn hrauntaumurinn rann meðfram Hjallafjalli í átt til Hjalla, en annar milli bæjanna Grímslækjar og Hrauns og nefnist þar Hraun (samkv. korti Grímslækjarhraun) til aðgreiningar frá Heiði (Leitahraun). Nær þetta hraun hvergi fram af brún Leitahrauns. Hraunið er 9 km að lengd.

Þurárhraun við Hjalla.

Eins og að framan getur, er líklegt, að nyrðri hluti sprungunnar hafi gosið fyrst og syðsti hlutinn seinast. Slíkt er algengt í sprungugosum. Nokkuð hefur það verið á reiki, hvaða hraun það var, sem náði láglendi í Ölfusi í gosinu árið 1000. Þorvaldur Thoroddsen telur ýmist, að Þurárhraun eða Eldborgarhraun hafi runnið þá. Guðmundur Kjartansson (1943) bendir réttilega á, að bæði hraunin séu komin úr sömu gossprungu og því líklega jafngömul. Athuganir þær, sem ég hef gert, benda eindregið til þess, að bæði hraunin séu komin upp í sama gosi. Þó er Þurárhraun líklega nokkrum dögum eða vikum eldra en Eldborgarhraun. Bergfræðilega er blágrýti beggja hraunanna líkt, stakdílótt (feldspat) blágrýti. Gróðurfar hraunanna og allt útlit ber merki ungs aldurs. Afstaða hraunanna til annarra hrauna á Hellisheiðarsvæðinu bendir og til hins sama. Segulmælingar, sem Ari Brynjólfsson gerði á hraunum þessum árið 1955, benda einnig til þess, að hraunin séu lík að aldri.

Hellisheiði – Þurárhraun.

Höfundur Kristnisögu leggur sendimanni þau orð í munn, að jarðeldur væri upp kominn í Ölfusi og mundi hlaupa á bæ Þórodds goða. Næsta ólíklegt er, að sendiboðinn hafi borið bæði þau tíðindi, að jarðeldur væri upp kominn, og eins hin, að hraun
stefndi á bæ Þórodds goða. Svo greiðlega renna apalhraun ekki á hallalitlum heiðum, og er hér eitthvað málum blandað. Annaðhvort hafa munnmælin, sem sagnritarinn studdist við, brenglazt nokkuð, eða hann breytt þeim, svo að þau hæfðu betur frásögninni, enda hafa þessar orðræður lítið gildi fyrir frásögnina af Kristnitökunni. Sama sumar, dögum eða vikum eftir að þingi lauk, hafa hraun náð láglendi í Ölfusi. Þurárhraun hefur tæplega valdið tjóni á byggðu bóli í Ölfusi, nema bær hafi staðið undir Vatnsskarði, því að hraunið breiddist yfir mýrarfláka austan og norðan Þurár. Eldborgarhraun, sem runnið hefur heim í tún að Hrauni og Grímslæk, hefur líklega valdið einhverjum spjöllum, jafnvel tekið af bæi, hafi þeir staðið í Hraunsheiði, en það gæti vel verið, eða syðst undir Hjallafjalli, því að nyrzti hrauntaumurinn hefur runnið þar í átt til Hjalla, bæjar Þórodds goða, þótt skammt næði.
Þótt Kristnisaga muni um margt vera ónákvæm og hlutdræg heimild, má þó telja, að þessar fáu setningar um eldsuppkomuna
séu í meginatriðum réttar. Kristnitökuhraun þekur um 25 km2 lands.

Svínahraunsbruni

Helisheiði – Nyrðri Eldborg í Svínahrauni.

Í skarðinu milli Lambafells og Bláfjalla standa tvær eldborgir. Nyrðri-Eldborg er þrír samvaxnir gígar. Sunnan hennar eru líka nokkrir litlir gígar á sömu sprungu. Úr nyrzta gígnum, sem er stærstur, 60 m í þvermál, er breið og falleg hrauntröð. Hún er um 2 km að lengd, 5 m djúp og 10—15 m breið. Hrauntröðin endar undir Blákolli. Um hraunfarveg þennan liefur hraun nyrðri og eldri Brunans, Svínahraunsbrunans, runnið og breiðzt út yfir Svínahraun (Leitahraun) allt til Draugahlíða. Syðri-Eldborg hefur gosið nokkrum vikum eða mánuðum síðar en hin nyrðri. Þar er kominn upp yngri og syðri Bruninn. Báðar standa eldborgirnar á sömu landnorðurlínunni, og eru um 2 km milli þeirra. Yngri Bruninn liefur runnið norður með Lambafelli og beygt síðan norðan Lambafellshnúks til austurs og síðan suðurs og náð allt til Þrengsla. Nyrðri Bruninn er um 5 km að lengd og þekur 6,5 km2 lands, en hinn syðri um 6,5 km að lengd og 4,5 km2 að flatarmáli. Berg hraunanna er olivin-dílótt blágrýti. Yfir hraun þessi liggur nýi Þrengslavegurinn frá Draugahlíðum til Þrengsla. Bruninn, bæði hraunin, er úfið apalhraun og virðist við fyrstu sýn sem hraungrýtið hafi oltið fram án reglu.

Hellisheiði – Syðri- Eldborg í Svínahrauni.

Við nánari athugun má þó sjá, að það hefur ekizt til í bogadregna hryggi eða hraunsvigður. Svigður eru kunnar frá skriðjöklum, að vísu annars uppruna, en líkar útlits. Hraunsvigðurnar, sem eru 1—2 m að hæð, sjást einkum vel af fjöllunum í kring eða úr lofti. Þó má greina þær af nýja veginum. Svigðurnar sýna, að hraunið hefur runnið rykkjótt, en ekki jafnt og þétt, og vísar boginn í straumstefnuna og bendir til mestrar hreyfingar og mests hraða í miðjum hraunstraumnum. Hraunsvigður apalhrauna líkjast reipum helluhrauna. Þó mælist það í metrum í svigðum, sem mælt er í sentimetrum í hraunreipum.
Hraunsvigður eru víða í apalhraunum, t. d. í Landbrotshrauni (Jón Jónsson 1954). Þess var áður getið, að Kristnitökuhraun lægi vestan Hveradala inn undir jaðar Brunans og væri því eldra en hann. Orðið Bruni virðist hér sunnan lands einkum vera notað um hraun, runnin, eftir að land byggðist. Menn hafa séð hraunin brenna. Dæmi um þetta eru Inn- og Frambruni í Eldborgarhrauni (Kristnitökuhrauni).

Nyrðir-Eldborg í Svínahrauni.

Yngsta hraun sunnan Hafnarfjarðar heitir og Bruni. Er hraun það komið frá Óbrynnishólum undir Undirhlíðum. Þess er getið í
Kjalnesingasögu sem Nýjahrauns. Samkvæmt rannsókn Guðmundar Kjartanssonar (1952) er Bruni þessi runninn á landnámsöld eða litlu síðar. Í Þingeyjarsýslu er nafnið Bruni að vísu notað um úfin apalhraun, Grænavatnsbruni og Út- og Innbruni í Ódáðahrauni, sem runnin eru, áður en land byggðist. Nafn hraunanna frá Eldborgum vestan Lambafells, Bruni, bendir til þess, að þau hafi runnið að mönnum aðsjáandi.
Í annálum og öðrum rituðum heimildum er þessara hrauna hvergi getið, svo að mér sé kunnugt. En yfirleitt virðast náttúruviðburðir á Suðurkjálka hafa farið fram hjá annálariturum, og þá sjaldan, að þeirra er getið, er þekking á staðháttum harla lítil, svo að jafnvel hraun, komin upp við Trölladyngju á Reykjanesi, eru talin renna niður í Selvog.

Áð í skúta í Lambafellshrauni.

Þorvaldur Thoroddsen (1925) telur, að einkum hafi eldgos verið tíð um skagann á 14. öld. Þannig geta annálar gosa í Brennisteinsfjöllum 1340 og 1389, og Ögmundarhraun er talið runnið árið 1340 [1151]. Svínahraunsbruni, bæði hraunin, eru runnin síðar en 1000, en að öllum líkindum fyrir siðaskipti, sennilega á 14. öld.
Norðan Fjallsins eina í Lambafellshrauni er lítið hraun, 0,5 km2 að stærð. Það er komið upp um sprungu, sem er í beinu framhaldi Eldborga. Hraun þetta mun vera líkt Brunanum að aldri.“

Heimild:
-Náttúrufræðingurinn, 4, tbl. 1961, Þættir úr jarðfræði Hellisheiðar, Þorleifur Einarsson, bls. 151-175.
-Tímarit, 1. tbl. 01.01.1870, bls. 105-106.
-Fornleifaskráning fyrir Ölfus II (Hraun).

Kristnitökuhraunið frá því um árið 1000 ofan Hrauns í Ölfusi.

Skrár

Jarðeldar á Reykjanesskaga – Björn Hróarsson

Eftirfarandi er lýsing Björns Hróarssonar, jarðfræðings, á jarðfræðikorti ISOR af Reykjanesskaganum:

Björn Hróarsson í Búra fyrsta sinni.

„Meðfylgjandi kort (stolið frá Ísor) af hraunum úr síðustu gliðnunar/eldgosa tímabilum á Reykjanesskaganum gefa sterkar vísbendingar um lengd núverandi gliðnunar/eldgosa tímabils í árum:
Fyrir 3100 – 3500 árum = um 400 ár (frekar ónákvæmt)
Fyrir 1900 – 2500 árum = um 600 ár (frekar nákvæmt)
Fyrir 800 – 1240 árum = um 440 ár (mjög nákvæmt)
Því auðvelt að álykta sem svo að núverandi eldvirkni-tímabil muni standa í 400 til 600 ár og gliðnunin deilast á virku hrinurnar á þessum árum.
Núverandi hrina virðist í andarslitrunum, líklega eitt eldgos fljótlega en síðan líklega hlé í marga áratugi þótt ómögulegt sé að segja til um það.
Kortið sýnir einnig vel hvað hraunin úr núverandi hrinu þekja fáa ferkílómetra miðað við eldvirkni-tímabilin fyrir 1900-2500 árum og 800-1240 árum.
Líklegt má telja að eftir um 500 ár muni hraun úr núverandi eldvirkni-tímabili þekja álíka marga ferkílómetra á skaganum og fyrri hrinur skildu eftir sig – það er guli liturinn þeki stærra svæði en sá bleiki og appelsínuguli.“

ISOR – jarðfræðikort af Reykjanesskaga.

Skrár

Eldstöðvakerfið sem kennt er við Fagradalsfjall

Eftirfarandi svar við spurningunni um „Eldstöðvakerfið sem kennt hefur verið við Fagradalsfjall“ birtist á Vísindavef Háskóla Íslands árið 2018:

Fagradalsfjall – kort.

„Fagradalsfjallskerfið er fyrst nefnt hjá Mary Gee.Hún dregur fram öll helstu einkenni þess, en það er um flest ólíkt öðrum eldstöðvakerfum á Reykjanesskaga. Kerfið er um fimm kílómetra breitt á milli Svartsengis- og Krýsuvíkurkerfanna. Lengdin er um 15 kílómetrar milli Keilis í norðaustri og Húsafjalls í suðvestri. Sérstaða þess felst í því að eiginlegur sprungusveimur tengist því ekki, og fátt er um misgengissprungur og gjár með norðaustur-suðvestur stefnu. Þar er ekki heldur að finna langar gossprungur. Hins vegar eru þar allmargar skjálftasprungur með norð-suðlæga stefnu. Háhitasvæði tengist því heldur ekki.

Fagradalsfjall – Jarðfræðikort ÍSOR.

Einkennandi gosmyndanir eru dyngjur eða ígildi þeirra, það er stapar, bólstrabergs- og móbergsstrýtur, sem og stuttar gossprungur og snubbóttir móbergshryggir. Langihryggur er þeirra lengstur, um tveir kílómetrar. Tvær stórdyngjur eru í kerfinu, Fagradalsfjall, raunar stapi, vart eldri en frá síðasta jökulskeiði, og Þráinsskjöldur frá síðjökultíma, sjá mynd. Aldursgreiningar á skeljum næst undir breksíuhluta Þráinsskjaldar á Vatnsleysuströnd gáfu aldurinn 12.620±55 og 12.605±50 kolefnisár sem samsvarar um 14.100 almanaksárum.

Land á Reykjanesskaga utanverðum hefur orðið íslaust á Bølling-Allerød hlýskeiði. Það hófst fyrir um 14.500 árum og lauk fyrir 12.500 árum. Eftir fylgdi 1000 ára kuldaskeið, yngri Dryas, með nýrri framrás jökuls. Þetta 3000 ára tímabil er oft nefnt síðjökultími og þá runnu elstu hraunin á utanverðum Reykjanesskaga, þar á meðal Þráinsskjöldur. Þegar hann myndaðist hefur sjávarborð verið um 35 metrum lægra en nú, en skilin milli hrauns og breksíuhluta í honum eru á því dýpi.
Að frátöldum stórdyngjunum eru 30-40 smáfell í Fagradalsfjallskerfinu. Þau eru þó ekki endilega mynduð í jafnmörgum gosum. Sex þeirra, þar á meðal Skála-Mælifell, eru úr öfugt segulmögnuðu, ólivínríku bergi. Aldursgreiningar sýna þau um 90.000 ára, frá segulflöktstíð sem kennd hefur verið við Skála-Mælifell. Af öðrum goseiningum kerfisins má nefna Festarfjall. Þar má sjá gosganginn í sjávarhömrum, Festina sem fæddi það. Gangur úr pikríti með stefnu á Lyngfell (einnig úr pikríti) sést í fjörustálinu nokkru austar en Festin, efalaust aðfærsluæðin. Gossprungan hefur í því tilviki verið um 700 metra löng. Bergið í goseiningum kerfisins er þóleiít, ólivínbasalt og pikrít.
Í kerfinu eru tólf gígar og stuttar gígaraðir frá eftirjökultíma, allt í því vestanverðu, nema ein dyngja á austurjaðrinum, norðan í Hraunsels-Vatnsfelli. Óvíst er hvort gos hafi verið jafnmörg.

Hnyðlingur í Hrólfsvík.

Elst hraunanna er sennilega Hrólfsvíkurhraun, frægt fyrir fjölda hnyðlinga sem aðallega sjást í einu belti. Líklega hefur gosið byrjað í sjó og þá myndast túffbingurinn í Berjageira upp af Hrólfsvík. Sjór hefur eytt honum að hluta áður en hraunið úr Vatnsheiði lagðist að og varði hann fyrir frekara rofi.
Aðalgosreinin frá eftirjökultíma nær frá Vatnsheiði norðaustur fyrir Fagradalsfjall með tíu hraunum. Stærst þeirra, að undanskildum Þráinsskildi, eru smádyngjan Vatnsheiði, að mestu leyti úr pikríti, og Borgarhraun úr þóleiíti. Borgarhraun er upprunnið í fjórum gígum suðvestan í Fagradalsfjalli. Önnur hraun eru lítil, en erfitt er þó að ákvarða stærð þeirra, því að yngri hraun hafa lagst yfir þau vestan frá.

Björn Gunnlaugsson – Suðvesturland á 19. öld.

Yngsta hraunið í kerfinu mun vera Beinavörðuhraun, en það er eldra en Reykjanesgjóskan R~6000.“

Hafa ber í huga að Reykjanesskaginn leit allt öðru vísi út fyrir 14.000 árum en hann gerir í dag. Þá var hann nánast samansafn af eyjum og hólmum, sem hraunin náðu síðar, smám saman, að sameina í þá samfellu, nesið, sem við þekkjum í dag. Samskonar myndun varð á Snæfellsnesi árþúsunum fyrr. Líklegt má telja að næsti skagi landsins verði frá virku gossvæðunum á Suðurlandi og nái að sameina eyjar Vestmannaeyjar í samfelldan skaga, þ.e. eftir u.þ.b. 2000 ár.

Heimild:
-https://www.visindavefur.is/svar.php?id=65697
-Kristján Sæmundsson, jarðfræðingur og fyrrverandi deildarstjóri á Orkustofnun.
-Magnús Á. Sigurgeirsson, jarðfræðingur.

Fagradalsfjall 2024.

Skrár

Eldgos á Reykjanesskaga

Á vefsíðunni Eldgos.is segir m.a. frá „Eldgosum á Reykjanesskaga„:

Reykjanesskagi – sveimar.

„Reykjanesskaginn er yngsti hluti Íslands en mjög eldbrunninn. 5-6 eldstöðvakerfi eru talin vera á skaganum eftir því hvort Hengilskerfið er talið með eða ekki. Hér er það ekki talið með því landfræðilega er miðja Hengilskerfisins fyrir utan Reykjanesskagann og að auki er Hengillinn mjög ólíkur öðrum eldstöðvakerfum á skaganum [þvílík vitleysa].

Þessi fimm kerfi eru nátengd og það virðist gjarnan gjósa í þeim flestum í sömu hrinunum. Þau eru 1. Reykjaneskerfið sem er vestast á skaganum, 2. Svartsengi sem er norður af Grindavík, 3. Fagradalsfjall sem er litlu austar, 4. Krýsuvíkurkerfið, kennt við Krýsuvík, 5. Brennisteinsfjallakerfið sem einnig er kennt við Bláfjöll.

Reykjanesskagi – jarðfræðikort ÍSOR.

Reykjanesskaginn tilheyrir hinu svonefnda Vestara gosbelti sem nær frá Reykjanesi og norður fyrir Langjökul. það belti er ekki eins virkt og Suðurlands- og Eystra gosbeltið en þó ganga yfir kröftugar rek- og goshrinur á Reykjanesskaganum á 800-1000 ára fresti. Síðast gekk slíkt tímabil yfir á árunum 950-1240 og þar áður fyrir um 1800-2500 árum.

Öll fimm kerfin eiga það sameiginlegt að í þeim eru ekki megineldstöðvar og í þeim öllum kemur eingöngu upp basalt. Gosin eru gjarnan sprungugos og magn gosefna í hverju gosi að jafnaði lítið eða innan við hálfur rúmkílómetri. Þó eru undantekningar frá þessu eins og nokkrar stórar dyngjur á skaganum sýna vel.

Mikil eldvirkni hefur verið á Reykjanesskaga á nútíma og yfir þúsund ferkílómetrar lands huldir nýju hrauni auk landauka í sjó. Gjall- og klepragígaraðir eru algengustu eldstöðvarnar en að auki eru fjölmargar dyngjur á skaganum. Þær hafa þó flestar myndast á fyrrihluta nútíma, reyndar allar taldar yfir 4500 ára gamlar og myndun þeirra tengist væntalega hröðu landrisi eftir hvarf ísaldarjökulsins á skaganum. Gossprungur á skaganum á nútíma eru hátt í 200 talsins sem sýnir vel hve virkur skaginn hefur verið þrátt fyrir að engin staðfest gos hafi orðið síðan á 13. öld. Jarðskjálftar eru tíðir á skaganum og jarðhitavirkni mikil.

Eldstöðvakerfi raða sér svo til suðvesturs frá Reykjanesskaganum og vitað er um allmörg neðansjávargos á Reykjaneshrygg síðustu aldir. Öflugt gos varð suður af Eldeyjarboða árið 1783. þá myndaðist eyja sem hvarf þó stuttu síðar vegna ágangs sjávar. Á 19. öld er vitað um 3 gos á þessum slóðum og á 20. öldinni varð nokkrum sinnum vart við ólgu í sjó og gjóskuþústir sem líklega hafa verið af völdum lítilla neðansjávargosa.

Reykjaneskerfið

Reykjanesskagi – jarðfræðikort ISOR.

Vestasta eldstöðvakerfið á skaganum er Reykjaneskerfið. Nær það nokkurnveginn frá Reykjanestá að Grindavík og þaðan í norðaustur yfir skagann. Það nær einnig einhverja kílómetra í suðvestur á sjávarbotni og hafa margsinnis orði gos í sjó í kerfinu.

Mikil goshrina gekk yfir kerfið á árunum 1211-1240. Hófst þessi hrina með gosi í sjá skammt frá landi en síðan urðu allmörg gos á næstu árum á svipuðum slóðum, þ.e. í sjó skammt undan landi. Eitt hefur verið áberandi mest, árið 1226 og skilur eftir sig gjóskulag sem hefur nýst vel í gjóskulagarannsóknum á Suðvesturlandi. Heimildir eru fyrir þessu gosi í Oddaverjaannál og er þar talað um “Sandfallsvetur á Íslandi”. Gos urðu svo uppi á landi á næstu árum. Þessi gos eru nefnd einu nafni Reykjaneseldar. Síðan þá hefur kerfið ekki bært á sér frekar en önnur eldstöðvakerfi á skaganum hvað gos varðar en jarðskjálftar eru þar tíðir.

Svartsengi

Svartsengi austanvert.

Svartsengiskerfið, kennt við samnefnt háhitasvæði, var áður flokkað með Reykjaneskerfinu en þó þau séu um flest lík og nálægt hvort öðru þá eru þau flokkuð sem tvö aðskild kerfi nú. Þau fylgjast hinsvegar að hvað gos varðar og gýs í þeim báðum á svipuðum tíma. Þá rennur syðsti hluti kerfisins saman við Reykjaneskerfið vestan við Grindavík.

Allmargar dyngjur eru í kerfinu sem er um 7 km. breytt og amk. 30 km. langt. Gossvæðin eru þó í suðurhluta kerfisins.

Goshrina varð í kerfinu fyrir um 2000-2400 árum og rann þá m.a. svokallað Sundhnúkahraun ofan við Grindavík. Hluti Grindavíkur stendur á þessu hrauni.

Fagradalsfjall

Fagradalsfjall – kort.

Kerfið heitir eftir samnefndu fjalli á milli Svartsengis- og Krýsuvíkurkferfanna. Þetta er lítið kerfi og ólíkt hinum eldstöðvakerfunum á Reykjanesskaganum er það fremur lítt virkt hvað gos varðar, liklega hefur ekki orðið þar gos í um 6000 ár. Jarðskjálftar eru hinsvegar tíðir á svæðinu.

Þann 19. mars 2021 hófst eldgos í Fagradalsfjalli eftir þriggja vikna mjög ákafa jarðskjálftahrinu. Þetta er fyrsta eldgosið á Reykjanesskaga síðan árið 1240 eða í 781 ár og fyrsta gosið í Fagradalsfjallakerfinu í um 6000 ár.
Fljótlega kom í ljós að kvikan er sambærileg kviku úr stóru dyngjugosunum á Reykjanesskaganum sem urðu fyrir um 6-14000 árum.

Krýsuvíkurkerfið

Jón Jónsson – Krýsuvík.

Kerfið var áður nefnt Trölladyngjukerfið eftir samnefndri dyngju í kerfinu. Réttara þykir þó að kenna það við helsta kennileiti kerfisins og það svæði í því þar sem er að finna vísi að megineldstöð.

Það er sennilega ekki ofsögum sagt að segja að Krísuvíkurkerfið sé eitt hættulegasta eldstöðvakerfi landsins vegna nálægðar þess við höfuðborgarsvæðið. Nyrstu gossprungurnar eru rétt suðvestur af Hafnarfirði og hraun hefur amk. á tveimur stöðum runnið til sjávar örskammt vestan Hafnarfjarðar eftir landnám.

Um árið 1150 – 1180 urðu veruleg eldsumbrot í kerfinu og opnuðust nokkrar gossprungur í þeirri hrinu. Hafa þessi eldgos verið nefnd Krísuvíkureldar. Hraun runnu þá til sjávar báðu megin við Reykjanesskagann. Þá varð gos við Sveifluháls um 1180. Ekki virðist hinsvegar hafa gosið í kerfinu í Reykjaneseldunum á 13. öld þegar mikil goshrina gekk yfir vestar á Reykjanesskaganum.

Brennisteinsfjallakerfið

Jón Jónsson; jarðfræðikort – Brennisteinsfjöll.

Syðsti hluti kerfisins er við Krísuvíkurbjarg og það teygir sig svo í norðaustur yfir Bláfjöll og inn á Mosfellsheiði. Líkt og í flestum eldstöðvakerfunum á skaganum urðu allmikil umbrot í kerfinu skömmu eftir landnám og reyndar öllu fyrr í Brennisteinsfjallakerfinu. Nokkur gos urðu líklega í tveimur megingoshrinum á svæðinu frá Bláfjöllum að Hellisheiði. Þessi gos urðu rétt fyrir og rétt eftir árþúsundin. Þekktast er gosið sem Kristnitökuhraunið rann í árið 1000.

Framtíðarhorfur á Reykjanesskaga
Það verður ekki undan því komist að fjalla örlítið um hve hættulega nálægt byggð eldstöðvakerfin á Reykjanesskaganum eru. Eldvirknin er lotubundin og gengur yfir á um 800-1000 ára fresti og stendur þá yfir í nokkur hundruð ár. Nú eru nálægt 780 ár frá síðustu staðfestu gosum á skaganum og alveg ljóst að frekar fyrr en síðar munu verða eldgos og það sennilega nokkuð mörg á skaganum. Þessi gos eru ekki afkastamikil en þau eru mörg hver hraungos og geta eldsuppkomur orðið mjög nálægt byggð.

Höfuðborgarsvæðið – jarðfræðikort Jóns Jónssonar.

Sérstaklega verður að telja hluta Hafnarfjarðar á hættusvæði hvað þetta varðar og einnig Grindavík. Það er því sérlega mikilvægt að fylgjast vel með öllum jarðskorpuhreyfingum á skaganum til að auka líkurnar á að hægt sé að segja til um gos með einhverjum fyrirvara og gera nauðsynlegar varúðarráðstafanir.

Eins og alþjóð veit þá hófst eldgos í Fagradalsfjalli að kvöldi 19. Mars 2021. Það var orðið ljóst í byrjun árs 2020 að mikil umbrot væru framundan á Reykjanesskaganum. Vart var við kvikuinnskot í þremur eldstöðvakerfum, Reykjaneskerfinu, Svartsengi og í Krísuvíkurkerfinu. Jarðskjálftum fjölgaði mjög, sérstaklega þó í kringum Svartsengi og Grindavík og einnig í Fagradalsfjallskerfinu. Það kom í sjálfu sér ekki á óvart að þetta endaði með gosi en staðsetningin kom vissulega á óvart því Fagradalsfjallskerfið hafði ekki gosið í um 6.000 ár.

Þá er einnig um frumstæða kviku úr möttli að ræða, efniviður í dyngjugos sem ekki hefur orðið á Íslandi í þúsundir ára.

Hvað þetta kann að segja til um virkni á næstu árum eða áratugum á Reykjanesskaga er ekkert mjög erfitt að segja til um. Nýtt virkniskeið er hafið á skaganum. Þetta gos er aðeins upphafið. Það má reikna með óróleikatímabili sem varir í einhverja áratugi, kanski 30-40 ár, með nokkrum gosum og að virknin hlaupi á milli eldstöðvakerfanna. Síðan kæmi rólegra tímabil í 50-100 ár en svo hæfist aftur gostímabil. Þetta er miðað við nokkuð vel þekkta goshegðun í kerfinu á síðasta virknitímabili frá um árið 800-1240.

Óvissan er helst í því að segja til um nákvæmlega hvar gosin verða heldur en hvort þau verða.“

Heimild:
-https://eldgos.is/reykjanesskagi/

Eldgos á Reykjanesskaga 2024.

Skrár

Nýrri eldgos á Reykjanesskaga – Þorsteinn A. Þorgeirsson

Eldvirkni Íslands á rætur að rekja til þess að landið situr ekki aðeins á úthafshrygg, heldur einnig á öflugum möttulstrók úr iðrum jarðar, svokölluðum heitum reit. Vegna þessa eru jarðskjálftar og eldgos tíðir vágestir á landinu og þetta hefur haft í för með sér að innan gliðnunarbeltisins hafa myndast um 35 aðskilin eldstöðvarkerfi.

Reykjaneshryggur.

Úthafshryggurinn, kenndur við mið-Atlantshaf, markar flekaskil Norður-Ameríku- og Evrasíu flekanna svonefndu. Hryggurinn teygir sig langleiðina á milli heimskautanna, allt frá Norður-Íshafi, þvert yfir Ísland og suður að 60. gráðu suðlægrar breiddar. Sá hluti mið-Atlantshafshryggsins sem liggur suðvestur af Íslandi kallast í daglegu tali Reykjaneshryggur og í framhaldi af honum kemur Reykjanesskagi, sem er um 1700 km2 að flatarmáli. Skaginn er fremur láglendur að undanskildum Reykjanesfjallgarðinum, sem er samfellt fjallendi frá Henglinum í austri að Grindavík í vestri en telst ná allt vestur að Valahnúkum á Reykjanesi. Fjallgarðurinn samanstendur að mestu af lágreistum móbergshryggjum, á borð við Bláfjöll, Lönguhlíðar, Undirhlíðar og Selsvallarháls, sem flestir eru taldir hafa myndast í gosum undir jökli á síðustu ísöld. Fjallgarðurinn á skaganum rís mest í 621 metra hæð yfir sjávarmáli í Brennisteinsfjöllum og í 803 metra hæð í Henglinum.

Kleifarvatn – dýpi.

Á skaganum er tæpast hægt að tala um ár og stöðuvötn vegna þess að jarðlögin eru að mestum hluta ung og gropin hraun sem úrkomuvatn sígur auðveldlega í gegnum en af sömu ástæðu myndast í kjölfarið miklir grunnvatnsstraumar á svæðinu. Stærsta stöðuvatnið á Reykjanesskaga er Kleifarvatn, sem liggur á milli Núpshlíðarháls og Sveifluháls en það er afrennslislaust á yfirborði, um 8km2 að flatarmáli og mesta dýpi þess er 97 metrar. Meðal annarra stöðuvatna á skaganum má nefna Hlíðarvatn, Grænavatn og Djúpavatn. Þá er ótalið sjálft Bláa lónið, manngert lón sem samanstendur úr jarðsjó frá jarðvarmavirkjuninni við Svartsengi. Á Reykjanesskaga eru nokkur háhitasvæði, þar á meðal á Reykjanesi, Krýsuvík, Brennisteinsfjöllum og við Svartsengi.

Landnám Ingólfs – Reykjanesskaginn.

Reykjanesskaginn er umlukinn hafi nema í austri, þar sem mörk hans eru ekki skilgreind sérstaklega, en gjarnan er átt við landsvæðið sunnan Esjunnar og vestan Hengilsins. Innan þessara marka eru þéttbýlustu svæði landsins, höfuðborgarsvæðið og nágrannasveitarfélög, þar með talið Grindavík. Íbúar svæðisins telja því tæplega 225.000 talsins, eða rúmlega 70% íslensku þjóðarinnar.

Frá jarðvísindalegum sjónarhóli hefur Reykjanesskaginn reynst vísindamönnum hreinasti dýrgripur, þar sem hann er einn aðgengilegasti hluti hins virka gosbeltis og gott dæmi um hvernig hryggir á plötuskilum byggjast upp.

Stóra-Eldborg.

Eldgos á Reykjanesskaga eru ekki jafndreifð í tíma, heldur virðast þau gerast í hrinum. Á Reykjanesskaganum koma goshrinur á um 1.000 ára fresti og stendur hver hrina í 200-350 ár en síðasta hrina hófst á níundu öld og lauk á þeirri þrettándu.
Síðasta gosskeið á Reykjanesskaga stóð yfir á tímabilinu frá 9.öld til 1240 og þá kom upp eldur í öllum eldstöðvakerfum Reykjanesskagans, að undanskildu Hengilskerfinu, sem gaus síðast fyrir um það bil 2.000 árum. Í sögulegum heimildum má finna lýsingar á fjölda eldgosa í þremur af þeim fjórum eldstöðvakerfum sem teljast til Reykjanesskaga. Hættan á því að jarðeldur komi upp er mjög mismunandi eftir kerfum, sem hafa verið misvirk síðastliðið árþúsund. Eldvirknin virðist þó hafa verið stöðug síðustu 100.000 árin. Dyngjugos voru algeng á fyrri hluta nútíma, fyrir 5.000-10.000 árum, en síðustu 5.000 árin hafa nær öll gos verið á gossprungum, sem einkennast einkum af hraunflæði.

Kortskissa af Suðvesturlandi sem sýnir helstu þætti náttúruhamfara á svœðinu og
hvernig þeitn er fyrirkomið í jörð og andrúmslofti með tilliti til Straums. R stendur fyrir Reykjanes-, G fyrir Grindavíkur-, K fyrir Krísuvíkur-, B fyrir Brennisteinsfjalla- og H fyrir
Hengilssprungurein.

Grindavíkurbær er á sunnanverðum Reykjanesskaga og fjölmennasti byggðarkjarni Reykjanesskagans að frátöldum Reykjanesbæ og sveitarfélögum höfuðborgarsvæðisins, en íbúar Grindavíkur telja nú 2.825 manns. Talið er að landnámsmenn hafi fyrst sest að þar sem nú er Grindavík á fjórða áratug 10. aldar. Grindavík hefur í gegnum tíðina verið þekkt fyrir öflugan sjávarútveg, sem hefur lengst af verið höfuðatvinnuvegur bæjarbúa sem smíðuðu fley úr rekaviði fram á 18. öld. Sjósóknin tók litlum breytingum næstu aldirnar eða allt framundir aldamótin 1900, þegar íbúar voru 357 talsins. Þá fór Grindvíkingum að fjölga, þorpið tók að myndast, vegir voru lagðir til bæjarins og íbúar fóru að stofna félög og samtök til að létta sér lífsbaráttuna og átökin við náttúruöflin. Dugmiklir aðilar réðust í framkvæmdir sem skiptu sköpum fyrir þróun byggðarlagsins, atvinnulífið tók kipp, fólkinu fjölgaði enn meira, enn fleiri hús voru reist og ýmiss konar nútímaþægindi urðu sjálfsögð. Á síðustu árum hefur ferðamönnum fjölgað verulega í Grindavík, enda fjölbreytt afþreying í boði.

Grindavík.

Grindavík stendur fyrir opnu hafi og liggur fremur lágt, en langstærsti hluti bæjarins liggur lægra en 20 metra yfir sjávarmáli. Af þessum sökum hafa Grindvíkingar oft orðið fyrir tjóni af völdum sjávarflóða, sem eiga sér stað þegar krappar lægðir og stórstreymisflóð fara samtímis um strandsvæði. Samkvæmt skýrslu Siglingastofnunar Íslands um Grindavíkurhöfn urðu tólf stór sjávarflóð í Grindavík á 20. öld. Þar kemur einnig fram að tvö þeirra hafi einkum skorið sig úr, sjávarflóðin 1925 og 1990, sem bæði ullu bæjarbúum miklu efnahagslegu tjóni. Í sjávarflóðinu þann 21. janúar 1925 eyðilögðust mörg hús við sjóinn og einnig þær þrjár jarðir, sem lágu næst sjónum.

Grindavík – eldgos 2024.

Þann 9. janúar 1990 varð mikið stormflóð sem olli gríðarlegu tjóni í Grindavík sem og á Stokkseyri og Eyrarbakka. Í Grindavík varð stórtjón á bryggjum, sjór gekk langt upp á land og vegurinn út á Reykjanes rofnaði á um 150 metra kafla, þrátt fyrir að sá kafli hafi legið um 400 metra frá ströndinni.
Ummerki eldvirkni eru augljós í bæjarlandi Grindavíkur. Yfir bænum norðanverðum gnæfir bæjarfjallið, Þorbjörn, sem er móbergsfjall, myndað í gosi undir jökli. Norðan Þorbjarnarfells er háhitasvæðið Svartsengi, þar sem Bláa lónið hefur aðsetur. Þar í grenndinni er að finna Illahraun og Arnarseturshraun, sem runnu á sögulegum tíma. Þau liggja ofan á miðaldarlaginu sem féll árið 1226 og það er talin hafa runnið mjög skömmu eftir þann tíma. Óljóst er hvort þeirra sé yngra, en þau eru sennilega þau hraun sem yngst eru á Reykjanesskaga. Rúmum fjórum kílómetrum norðaustan við bæinn eru Eldvörp, gígaröð sem gaus einnig á sögulegum tíma og mesti hluti bæjarins er byggður á hraunum sem ekki eru nema 1900 til 2400 ára gömul, sem verður að teljast mjög ungt á tímakvarða jarðfræðinnar.

Brennisteinsfjöll – loftmynd.

Síðasta gosskeið á Reykjanesskaga var í Brennisteinsfjöllum (9.-11.öld). Eins og áður kom fram virðast öll þrjú eldstöðvarkerfi skagans verða virk hvert á eftir öðru og síðasta goshrinan hófst sennilega á 9.öld með eldgosum í Brennisteinsfjallakerfinu. Fyrsta heimild um gos á þeim svæðum sem tilheyra eldstöðvarkerfunum á Reykjanesskaga er að finna í Kristnisögu. Talið er að þar hafi runnið Svínahraunsbruni, einnig þekkt sem hið svokallaða Kristnitökuhraun við Hellisheiði. Í þessari hrinu komu einnig upp stórir hraunflákar í Húsfellsbruna frá Kóngsfellsgígum og Eldborg við Bláfjöll, sem og Tvíbollahraun og Hellnahraun, sem runnu frá Tvíbollum í Grindaskörðum. Einnig komu upp mikil hraun úr gígaröðum í Brennisteinsfjöllum, hið sögulega Stakkavíkurhraun og annað, stærra og lítið eldra hraun, sem nefnist Hvammahraun að norðan- og vestanverðu en Háahraun þar sem það rann til sjávar í Herdísarvík. Það er talið hafa runnið á 9.öld og ekki hefðu landnámsmenn mátt vera mikið fyrr á ferðinni til þess að það hefði náð að teljast til sögulegra hrauna.

Sogaselsgígur – Trölladyngja fjær.

Í eldgosahrinu þeirri, sem reið yfir í Krýsuvíkurkerfinu (einnig kennt við Trölladyngju) á 12.öld, betur þekkt sem Krýsuvíkureldar, rann meðal annars hraun sem nefnist Ögmundarhraun. Það hefur vakið meiri áhuga vísindamanna en önnur hraun á skaganum vegna þess að það rann yfir byggt svæði og þar eru í óbrunnum eyjum varðveittar minjar húsa, rétta og garða sem hraunið hefur að hluta til runnið yfir eða ekki náð að til. Krýsuvíkureldar hafa nafn sitt frá því að í þeirri goshrinu tók af bæinn Krýsuvík.

Húshólmi (Gamla-Krýsuvík) áður en en Ögmundarhraun rann ~ 1151-1180.

Bærinn Krýsuvik stóð ekki við sjávarbakka, eins og flest býli sem kennd eru við víkur hér á landi. Í bók Bergsveins Skúlasonar, Útskæfur frá árinu 1974, er fjallað um ástæður þess að bæjarstæðið í Krýsuvík fluttist að suðurenda Kleifarvatns. Þar segir að bærinn hafi áður staðið niður við sjó, í samnefndri vík en þar hafi allt land blásið upp og farið í auðn. Bærinn hafi því verið færður inn á milli fjallana, í gróðursældina og jarðhitann við Kleifarvatn og að sjálfsögðu fylgdi nafnið með. Í þjóðsögum Jóns Árnasonar er þó önnur saga sögð af örlögum Krýsuvíkurbyggðar. Þar segir að fyrst hafi bærinn staðið við Krýsuvíkurberg en lagst af þegar eldur kom upp í fjöllunum og hraunkvíslar hafi runnið fram milli hálsanna. Ennfremur segir að túnið og bærinn í Krýsuvík hafi staðið ósködduð þar sem nú er Húshólmi. Þar sem þangað var nánast ófært eftir að hraunið var storknað, hafi bærinn verið færður þangað sem nú er Krýsuvík. Það væri því hægt að telja það sem gott dæmi um eldsumbrot á skaganum sem hafa haft mikil og varanleg áhrif á búsetuval manna.

Ögmundarhraun – yfirlit.

Talið er að Krýsuvíkureldar hafi staðið yfir á 12. öld en ritaðar heimildir geta til eldvirkni í Trölladyngjum á árunum 1151 og 1188. Í eldsumbrotunum árið 1151, sem hefur verið stærsti atburður Krýsuvíkurelda, er talið að áðurnefnt Ögmundarhraun og Kapelluhraun sunnan Hafnarfjarðar hafi runnið og Krýsuvíkureldum telst síðan hafa lokið með gosinu 1188 þegar talið er að Mávahlíðahraun hafi runnið. Gossprunga Krýsuvíkurelda er ekki samfelld, en milli enda hennar er hún um 25 km löng, flatarmál hraunanna er um 36,5 km2 og áætlað rúmmál þeirra er um 0,22 km3.

Goshrina varð í Reykjaneskerfinu á fyrri hluta 13. aldar, frá um 1210 til 1240, með hámarki á þriðja áratug þeirrar aldar, samkvæmt ýmsum annálum þess tíma. Þekktasta gjóskulagið frá eldvirkni á sögulegum tíma á Reykjanesskaga er hið svokallaða miðaldalag. Lagið er þykkast yst á sjálfu Reykjanesinu þar sem það er um 20 cm þykkt og hægt er að rekja það austur eftir. Hraun runnin á síðasta gosskeiði, á 9.-13. öld. 1: Svínahraunsbruni (Kristnitökuhraun); 2: Húsfellsbruni; 3: Tvíbollahraun (Hellnahraun); 4: Stakkavíkurhraun; 5: Háahraun; 6: Hvammahraun; 7: Kapelluhraun; 8: Mávahlíðahraun; 9: Ögmundarhraun; 10: Arnarseturshraun; 11: Illahraun; 12: Eldvarpahraun; 13: Yngra-Stampahraun.

Stampahraun í mótun.

Síðastnefnda gosstöðin, sem þetta lag er komið frá, er að finna í sjó við Reykjanestá, en leifar gígsins má sjá sem stakan dranga skammt frá landi, sem nefnist Karl og hluti gígbarmsins er skammt norðvestan af Valahnúk. Þar hefur annað hraun frá sögulegum tíma, yngra Stampahraunið, runnið upp að honum. Miðaldarlagið var kannað og heimfært uppá eldgos í rituðum heimildum af Gunnari Ólafssyni árið 1983 og síðar tekið saman og endurskoðað af Hauki Jóhannessyni og Sigmundi Einarssyni (1988). Ekki verður lagt mat á sannleiksgildi ritaðra heimilda hér en í annálum frá árunum 1226-1227 er talað um „sandvetur“ og „myrkur um miðjan dag“ (Oddverjaannáll bls. 479, annáll Flateyjabókar bls. 315, Íslendinga Saga bls. 311, Annálabrot Gísla Oddsonar bls.10, o.fl.).

Gróðureyðing á Krýsuvíkurheiði.

Það er ljóst að til þess að valda myrkri um hábjartan dag þarf allmikið gjóskufall. Talið er að samspil ösku úr gosinu 1226, kuldaskeiðs á 13. öld og aukin beiting húsdýra á svæðinu í kjölfar þess að beitarlönd töpuðust vegna myndunar Ögmundarhrauns (1151) hafi leitt til aukins uppfoks á Krýsuvíkurheiði. Þetta jók álagið á vistkerfi svæðisins, sem þó var orðið viðkvæmt í kjölfar undangenginnar landbúnaðarnýtingar í þær þrjár aldir sem liðið höfðu frá landnámi. Það gefur því augaleið að þetta lag hefur eflaust verið eitthvað þykkara á þeim tíma sem það féll. Í þessari hrinu runnu einnig þau hraun sem talin eru vera yngst á Reykjanesskaganum, Illahraun, Arnarseturshraun runnin eftir 1226 (liggja ofan á miðaldarlaginu) og ekki síðar en 1240.

Heimildir:
-Eldgosavá á Reykjanesskaga, Þorsteinn A. Þorgeirsson, Háskóli Íslands, Reykjavík 2012.

Sveifluháls á Krýsuvíkureldasvæðinu – Folaldadalir.

Skrár

Kristnitökuhraun

Jarðfræðingar og aðrir merkir fræðimenn hafa í gegnum tíðina skrifað lærðar greinar um uppruna „Kristnitökuhrauns“. Þeir hafa ýmist talið það hafa átt upptök sín á Hellisheiði ofan Hveradala eða í eldborgunum efst í Svínahrauni. Hvorutveggja er rangt. Upptök hrauns þess sem getið er um í Landámu „þá er kristni var lögtekin hér á landi á Þingvöllum“ átti uppruna sinn í eldborgunum undir Meitlum ofan Þrengsla, sbr.:

Hraun í Ölfusi og Kristnitökuhraun – loftmynd.

„Í Tímariti árið 1870 er m.a. fjallað um bæinn Hraun, húsráðandann; Þórodd goða Eyvindarson, eldgosið við Hellisheiði árið 1000 og vísan til þess í Landnámu:

„Það sést af landnámu (5. P. k. 13.) að Þóroddur goði var Eyvindarson, Þorgrímssonar, Grímólfssonar hins gamla af Ögðum og Kormlaðar Kjarvalsdóttur Írakonúngs. Þorgrímur erfði Álf hinn egðska, föðurbróður sinn, landnámsmann í Ölfusi, hafa þeir frændur allir verið mestu stórmenni. Ormur hinn gamli, annar landnámsmaður þar, var jarlborinn maður. Er það óhugsandi, að slíkir menn hafi gjörst annara undirmenn. En þeir hafa gjört samband sín á milli, reist hof og tekið upp goðorð í Ölfusinu, hefir mannaforræðið tilheyrt hvorumtveggja, en goðorðið haldist í Egðaættinni, af því hún hefir verið fremri.

Hellisheiði – Eldborgir undir Meitlum.

Þar mun hafa staðið hið þriðja höfuðhof í Árnessþingi, á «bæ Þórodds goða» og forfeðra, hans. En «bær Þórodds goða» hefir ekki verið á Hjalla þó svo sé almennt talið. Raunar mun hann hafa átt þar annað bú, en hefir sjálfur haft aðal-aðseturstað sinn á Hrauni. Eru tvær sannanir fyrir því: Bærinn Hraun stendur á jaðri hins gamla hrauns sem liggur í vestanverðu Ölfusinu, og sem hefir brunnið áður en landið bygðist. Austanvert við bæinn er blautt mýrlendi. Nú má sjá að hið nýja hraun, sem brann 1000, hefir runnið allt ofan að bænum Hrauni og niður með túninu norðaustanvert, eða jafnvel yfir nokkurn hluta þess, og svo allt út í Mýri. Því var ekki furða þó menn héldi, að eldurinn mundi hlaupa á bæinn.

Hjallakirkja í Ölfusi.

Hjalli er löluvert austar þaðan með fjallinu, og verður ekki séð að honum hafi verið sú hætta búin af eldinum, að líklegt mætti

þykja hann hlypi þángað. Hin sönnunin er, að á túnjaðrinum á Hrauni, við hið nýa hraun, er örnefni, sem heitir «Hraun-hof», þar er nú nýlega bygt býli, sem heitir Hof, sögðu ýmsir, að nýbýlismaðurinn hefði kallað það svo «af monti»; en kunnugir menn segja að þetta örnefni hafi allt af verið þar. Nú er tún grætt upp í hið nýja hraunið, svo ekki sér gjörla fyrir jaðri þess þeim megin, en þó virðist liggja nærri að eldurinn hafi hlaupið á hofið, eða því nær, hafi það staðið þar sem bærinn Hof stendur nú.“

Á árunum í kringum 1000 urðu miklar jarðhræringar á Hellisheiði og nágrenni. Um það leiti runnu öll þau framangreindu hraun, en einungis eitt þeirra náði að „bæ Þórodds goða“ í Ölfusi.

Frá Hrauni í Ölfusi.

Skrár

Eldfjöll á Reykjanesskaga

Á Reykjanesskaga eru allnokkur eldfjöll. Hér verður getið nokkurra þeirra, s.s. Keili, Þorbjörns, Sandfellshæðar, Þráinsskjaldar, Heiðinnar há, Brennisteinsfjalla, Bláfjalla, Selvogsheiðar, Leitna, Vífilsfells, Sveifluhálsar, Hengils og Fagradalsfjalls.

Keilir.

Keilir er móbergsfjall á Reykjanesskaga. Fjallið hefur myndast á ísöld við gos undir jökli án þess að gosið næði upp úr jökulísnum. Hæð Keilis er um 379 metrar yfir sjó. Keilir er keilulaga og sést víða að. Þegar ekið er í suðurátt eftir Suðurgötu í Reykjavík er Keilir beint fyrir augum. Hann er auðþekktur vegna lögunar sinnar. Sjómenn hafa löngum haft Keili sem mið og er hann til dæmis notaður þegar siglt er inn Hamarssund á leið inn til Sandgerðis. Af Keili er mikil og falleg útsýn og er auðveld ganga á fjallið að norðaustanverðu.

Þorbjörn (Þorbjarnarfell) – Selskógur.

Þorbjörn eða Þorbjarnarfell er fjall rétt norður af Grindavík sem varð til á ísöldinni við gos undir jökl. Það er úr móbergi og er 243 metra hátt. Fjallið er ekki eldfjall, heldur stendur á gosbelti.
Síðast gaus á þessu svæði á árunum 1211-1240 (Reykjaneseldar), en þá gekk yfir goshrina sem myndaði miklar hraunbreiður.

Sandfellshæð.

Sandfellshæð er ein stærsta hraundyngja Reykjanesskagans. Hraunbreiðan úr henni nær vel yfir 100 ferkm. Toppgígurinn er stór en grunnur. Um er að ræða dyngjugíg sem er í Sandfellsdal. Gígurinn myndaðist á jökultíma fyrir um 14.000 árum þegar sjávarmál var 30 m lærra en það er í dag. Breiður sigdalur gengur yfir Sandfellshæð. Til að komast þangað er hægt að ganga frá veginum milli Svartsengis og Reykjanes en einnig hægt að fara þangað á velbúnum jeppum.

Þráinsskjöldur – einn gíganna.

Þráinsskjöldur er geysimikil hraunbunga norðaustan undir Fagradalsfjalli á utanverðum Reykjanesskaga. Eldgígurinn er hraunfylltur og mjög ógreinilegur en frá honum hefur runnið mikið hraun, Þráinsskjaldarhraun, sem þekur meira og minna allt land frá Fagradalsfjalli og til strandar í norðri. Það myndar ströndina alla utan frá Vogastapa og inn að Vatnsleysuvík. Nokkur móbergsfjöll standa upp úr hrauninu svo sem Keilir og Keilisbörn, Litli Keilir og Litli Hrútur.

Þráinsskjöldur – einn gígurinn.

Þráinsskjöldur er dyngja, þ.e. eldstöð af svipaðri gerð og Skjaldbreiður, en vegna landslagsáhrifa hefur hann ekki náð að verða reglulegt hringmyndað eldfjall. Hraunið hefur komið upp um einn hringmyndaðan gíg eins og í flestum dyngjum. Úlit hraunsins og hraunstraumanna í því bendir til þess að kvikan sem upp kom hafi verið þunnfljótandi og gosið virðist hafa staðið lengi. Á þeim langa tíma sem liðinn er síðan hraunið rann hafa myndast mikil misgengi, sprungur og gjár í því.
Örnefnið Þráinsskjöldur er gamalt heiti á hraununum upp af Vatnsleysuströndinni og er nefnt í Ferðabók Eggerts Ólafssonar og Bjarna Pálssonar. Jón Jónsson jarðfræðingur gróf það úr gleymsku þegar hann kortlagði hraun Reykjanesskagans og notaði það yfir eldstöðina í heild. Þráinsskjöldur er því strangt til tekið eldfjall þótt fáir myndu vilja kalla þennan lága og flata hraunskjöld fjall. Hæstu nibbur á gígbörmum ná 238 m y.s.

Þráinsskjöldur – herforingjaráðskort Dana.

Þráinsskjaldarhraun er stærsta hraunið á utanverðum Reykjanesskaga, flatarmál þess er um 135 km². Sjór hefur staðið allnokkru lægra við ströndina þegar hraunið rann en hann gerir nú. Hraunið nær víða einn til tvo km út fyrir ströndina. Talið er að flatarmál þess neðansjávar sé um 11 km². Heildarflaratmálið er því 146 km². Rúmmál hraunsins hefur verið áætlað rúmir 5 km³. Vogar og byggðin á Vatnsleysuströnd er á hrauninu. Þráinsskjaldarhraun er meðal elstu hrauna á Reykjanesskaga, það rann í ísaldarlok, á sama tíma og ísaldarjökullinn var að hopa af skaganum. Sýnilegt er að eftir að hraunið rann hefur jökullinn vaxið á ný og flætt út á austasta hluta þess en síðan hopað fljótt til baka og hörfað inn til lands. Aldursgreiningar á skeljum í sjávarseti undir hrauninu sýna að það er um 14.100 ára.

Heiðin há – jarðfræðikort JJ.

Heiðin há er skjöldgos á Hellisheiði um 35 km sunnan við Reykjavík á Íslandi. Fjallið er 626 m hátt.
Eldgosið er frá mið-Holósen, er – samkvæmt B. Hróarssyni – um 6.000 ára gamalt, örlítið yngra en Selvogsheiðin, annað skjöldgos á Reykjanesskaga, en Sinton skilgreinir aldur þess sem „fínjökul“, þ.e. frá upphafi Holósen.
Það þekur um 160 km2 og rúmmál þess er um 10 km3. Eldgosið er hluti af eldfjallakerfi Brennisteinsfjalla.
Efsti gígurinn er staðsettur sunnan við Bláfjöll. Það er um 400 m í þvermál en er að mestu leyti fyllt með hrauni upp að brúninni.
Hraunrennslið frá Heiðinni háu rann í allar áttir á Hellisheiði: Það huldi hálendið upp að Bláfjöllum og upp að Geitafelli í austurátt og umkringdi eldfjallið Selvogsheiði og Urðarfell.

Í Brennisteinsfjöllum.

Brennisteinsfjöll eru fjallshryggur á Reykjanesskaga, hluti af Reykjanesfjallgarði, innan Reykjanesfólkvangs. Mikil hraun hafa runnið frá Brennisteinsfjöllum suður í Herdísarvík og eru tignarlegir hraunfossar þar sem þau steypast ofan af hálendisbrúninni skammt frá sjó. Áður var talið að hraunin væru öll frá því fyrir landnám en fundist hafa reiðgötur, sem hverfa undir hraun, svo einhver hraunanna hljóta þar af leiðandi að hafa runnið eftir að land byggðist.

Jón Jónsson; jarðfræðikort – Brennisteinsfjöll.

Eins og nafnið gefur til kynna finnst nokkur brennisteinn í Brennisteinsfjöllum. Skoti nokkur, W. G. Spencer að nafni, var forvígismaður brennisteinsnáms, sem Englendingar stóðu fyrir á svæðinu í kringum árið 1880. Erfitt reyndist að vinna brennisteininn og bar námið sig ekki þrátt fyrir að brennisteinninn væri tiltölulega hreinn. Brennisteinninn á svæðinu tengist hverum en talsverðan jarðhita er þarna að finna. Brennisteinsfjöll er háhitasvæði.
Þjóðleið lá áður fyrr á milli Hafnarfjarðar og Selvogs austan við Brennisteinsfjöll og um Grindarskörð. Sú leið var grýtt og erfið yfirferðar en stysta leiðin sunnan yfir fjöllin frá Hafnarfirði.
Árið 2020 var háhitasvæði fjallanna friðlýst fyrir orkuvinnslu. Verndarsvæðið er 123 ferkílómetrar, í 400-500 metra hæð, og nær frá Kleifarvatni og Heiðinni hárri.

Eldborg (Drottning) og Stóra-Kóngsfell við Bláfjöll.

Bláfjöll eru fjallgarður á suðvesturhorni Íslands. Þau eru um 20 km suðaustan við Reykjavík á mörkum sveitarfélaganna Ölfuss, Kópavogs og Reykjavíkur. Bláfjöll ná 702 metra hæð í Bláfjallahorni. Vestur undir Bláfjöllum er gígar Strompahrauns sem og Drottningar. Hvorutveggja eru afurðir fremur lítilla eldgosa. Vestan við Stóra Kóngsfell er stutt gígaröð, sem nær upp í fellið og er á sprungu, sem gengur gegnum það. Þarna hafa einkum tveir gígir verið virkir. Hraunið hefur runnið báðum megin við Kóngsfell norður og niður á við. Það hefur runnið upp að Rjúpnadyngjum og báðum megin við þær og er því yngra en sú gosstöð og þar með frá sögulegum tíma. Nánari aldursákvörðun á þessu gosi liggur ekki enn fyrir.
Í Bláfjöllum er helsta skíðasvæði Höfuðborgarsvæðisins.
Bláfjöll opnuðu fyrsta árið 1974 með lyftunni sem fékk nafnið „Lilli klifurmús“. Kóngsgil er svæðið kallað þar sem byrjað var að skíða í Bláfjöllum. Árið 1978 var suðurgilið opnað og svo var Eldborgargilið opnað árið 1980.

Selvogsheiði – kort.

Selvogsheiði er sambland hrauna er annálar geta að hafi runnið niður í Selvog 1340 og 1389 (Þorvaldur Thoroddsen 1925, bls. 188-189). Mjög trúlegt sýnist að Selvogshraun sé frá öðru hvoru þessu gosi, en vel gætu hafa orðið enn fleiri gos í Brennisteinsfjöllum á sögulegum tíma og vafalaust hafa bæði þessi gos orðið þar, en tímasetning er óljós.ngjur finnast á Íslandi í öllum landshlutum sem eru nálægt rekbeltum. Á Reykjanesskaga eru til dæmis Þráinsskjöldur, Heiðin há og Selvogsheiði.
Pikríthraunin eða pikrítdyngjurnar eru eldri en ólivínbasaltdyngjurnar, þar sem afstaðan til þeirra sést. Elstu pikrítdyngjurnar eru samkvæmt því um og yfir 14.000 ára. Þær eru litlar, mega kallast ördyngjur, nema þrjár eða fjórar smádyngjur: Háleyjabunga, Lágafell, Vatnsheiði og Dimmadalshæð. Efnismagn í þeim er líklega innan við 0,1 rúmkílómetri.
Næst eftir pikrítgosin fylgdu tvö stór dyngjugos. Þá hlóðust Sandfellshæð og Þráinsskjöldur upp, auk nafnlausrar dyngju norðan við Hraunsels-Vatnsfell. Aðrar níu dyngjur dreifast á allan eftirjökulstímann (sjá töflu). Tvær af þeim eru af óvissum aldri, Selvogsheiði og Heiðin há, en eru þó meira en 7500 ára.[3] Þær eru báðar í flokki stórdyngna, meira en einn rúmkílómetri. Næstu sjö dreifast á nokkur þúsund ára tímabil. Sú elsta þeirra er um 7000 ára, en sú yngsta, Stóribolli, líklega um 2500 ára. Auk þeirra dyngna sem hér hafa verið taldar upp og sýndar eru í töflunni, má nefna að Breiðdalshraun, sem líklega er frá tíundu öld, ber einkenni dyngju, en það er beltótt helluhraun og ólivínríkt, að minnsta kosti sú álman sem liggur frá gígnum norður í Breiðdal. Allar dyngjurnar nema þrjár þær elstu og Hrútagjárdyngjan eru í Brennisteinsfjallakerfi. Ekki verður séð hvort dyngjugosin fylgi gosskeiðum sprunguhraunanna í tíma, til þess vantar fleiri og nákvæmari aldursgreiningar. Flestar yngri dyngjurnar eru tímasettar með hjálp öskulaga.

Leitin.

Leitin eða Leiti er eldstöð við Bláfjöll, austan við Lambafell á Reykjanesskaga. Gígurinn, sem er dyngjugígur, var gríðarstór en er nú fullur af framburði úr fjallshlíðum þar í kring. Hann varð til í miklu hraungosi (dyngjugosi) fyrir 5200 árum. [1] Meginhraunstraumurinn fór til suðurs á milli Bláfjalla og Lambafells og niður á láglendið, allt til sjávar (þar sem nú er Þorlákshöfn). Önnur hraunkvísl rann til norðurs að Húsmúla og síðan til vesturs um Sandskeið, Lækjarbotna, Elliðavatnslægðina og síðan um farveg Elliðaánna til sjávar. Á leið sinni fór hraunið um allvíðlent votlendi og grunnt stöðuvatn, forvera Elliðavatns. Gufusprengingar urðu í hrauninu þegar það rann yfir vatnssósa setlög og upp hlóðst þyrping svokallaðra gervigíga úr hraunkleprum og gjalli sem nefnast Rauðhólar. Hólarnir ná yfir um 1,2 ferkílómetra svæði. Rauðamalarnám var stundað í Rauðhólum um miðja 20. öld og hurfu þá margir þeirra.

Gígurinn Leiti austan Bláfjalla.

Talið er að gíghólarnir hafi í upphafi verið um 150 talsins. Annað minna gervigígasvæði er um 5 km austan Rauðhóla, svonefnd Tröllabörn. Hraunið kallast einu nafni Leitahraun en afmarkaðir hlutar þess bera ýmis nöfn svo sem Elliðavogshraun.[2] Hraunið hefur verið þunnfljótansi þegar það rann og er víðast hvar dæmigert helluhraun. Margir hellar eru í hrauninu, stærsti hellirinn er Raufarhólshellir við Þrengslaveg. Hellarnir Arnarker, Búri og Árnahellir eru einnig í hrauninu.
Leitahraun er eina hraunið sem runnið hefur inn fyrir þéttbýlismörk Reykjavíkur síðan ísöld lauk. Yngri hraun eru á stöku stað ofan á Leitahrauni t.d. Svínahraunsbruni (Kristnitökuhraunið). Það rann löngu seinna, nálægt árinu 1000. Þá varð gos í Eldborgum skammt frá Leitum. Það er apalhraun.

Vífilsfell.

Vífilsfell er fjall í Bláfjöllum á suðvesturhorni Íslands. Fjallið er 655 metra hátt. Vífilsfell er nefnt eftir Vífli, þræli Ingólfs Arnarsonar, en sagt er að þar hafi hann hafi gáð til veðurs. Tindur fjallsins er úr móbergi, en hann liggur ofan á eldra blágrýti. Best þykir að ganga upp á fjallið norðaustan megin.
Hengill er fjalllendi í grennd við Reykjavík. Móberg er áberandi bergtegund þar. Hæsti punktur er Vörðu-Skeggi, 803 metrar. Jarðhiti er í Henglinum og ölkelda. Sunnan við Hengil eru þrjú dalverpi og í innsta dalnum, milli Hengils og Skarðsmýrarfjalls, er einn mesti gufuhver landsins. Hengill er talinn vera virk eldstöð.

Fagradalsfjall – Jarðfræðikort ÍSOR.

Fagradalsfjall er móbergsfjall á Reykjanesskaganum vestanverðum. Það er talið vera vestasti hluti Reykjanesfjallgarðsins, en vestan þess eru stök fell. Fagradalsfjall er aflangt frá austri til vesturs. Hæsti punkturinn er Langhóll; um 390 metrar á hæð. Það hefur orðið til á ísöld við gos undir jökli og er smáhraunlag á því ofanverðu, sem gefur til kynna að gosið hafi náð lítið eitt upp úr jöklinum. Fjallið flokkast því sem stapi.
Þann 19. mars 2021 hófst eldgos við fjallið, nánar tiltekið í Geldingadölum. Stóð það í 6 mánuði. Gos tók sig aftur upp í Meradölum í ágúst 2022 og í júlí 2023 við Litla-Hrút.

https://is.wikipedia.org/wiki/Listi_yfir_eldfj%C3%B6ll_%C3%8Dslands

Jarðfræðikort ISOR af Reykjanesskaga (Jón Jónsson og Kristján Sæmundsson).

Skrár

Reykjanesskagi – eldgosasagan

„Reykjanesskaginn er yngsti hluti Íslands en mjög eldbrunninn. 5-6 eldstöðvakerfi (sveimar) eru talin vera á skaganum eftir því hvort Hengilskerfið er talið með eða ekki. Hér er það ekki talið með því landfræðilega er miðja Hengilskerfisins fyrir utan Reykjanesskagann og að auki er Hengillinn mjög ólíkur öðrum eldstöðvakerfum á skaganum.

Eldstöðvakerfi á Reykjanesskaga (bleik). Jarðskjálftabelti liggur eftir skaganum og markar flekaskilin (rauð). Jarðhitasvæði eru einnig sýnd (gul). Sprungusveimar Hengils til norðausturs og Reykjaness til suðvesturs eru svartir.

Þessi fimm kerfi eru nátengd og það virðist gjarnan gjósa í þeim flestum í sömu hrinunum. Þau eru 1. Reykjaneskerfið sem er vestast á skaganum, 2. Svartsengi sem er norður af Grindavík, 3. Fagradalsfjall sem er litlu austar, 4. Krýsuvíkurkerfið, kennt við Krýsuvík, 5. Brennisteinsfjallakerfið sem einnig er kennt við Bláfjöll.

Jarðfræði Reykjanesskaga – sveimar.

Mikil eldvirkni hefur verið á Reykjanesskaga á nútíma og yfir þúsund ferkílómetrar lands huldir nýju hrauni auk landauka í sjó. Gjall- og klepragígaraðir eru algengustu eldstöðvarnar en að auki eru fjölmargar dyngjur á skaganum. Þær hafa þó flestar myndast á fyrrihluta nútíma, reyndar allar taldar yfir 4500 ára gamlar og myndun þeirra tengist væntalega hröðu landrisi eftir hvarf ísaldarjökulsins á skaganum.
Gossprungur á skaganum á nútíma eru hátt í 200 talsins sem sýnir vel hve virkur skaginn hefur verið þrátt fyrir að engin staðfest gos hafi orðið síðan á 13. öld. Jarðskjálftar eru tíðir á skaganum og jarðhitavirkni mikil.

Reykjaneskerfið

Reykjanesskgai – jarðfræðikort ÍSOR.

Vestasta eldstöðvakerfið á skaganum er Reykjaneskerfið. Nær það nokkurn veginn frá Reykjanestá að Grindavík og þaðan í norðaustur yfir skagann. Það nær einnig einhverja kílómetra í suðvestur á sjávarbotni og hafa margsinnis orði gos í sjó í kerfinu.

Svartsengi

Svartsengisvirkjun.

Allmargar dyngjur eru í kerfinu sem er um 7 km. breytt og amk. 30 km. langt. Gossvæðin eru þó í suðurhluta kerfisins.

Sundhnúkur – loftmynd.

Goshrina varð í kerfinu fyrir um 2000-2400 árum og rann þá m.a. svokallað Sundhnúkahraun ofan við Grindavík. Hluti Grindavíkur stendur á þessu hrauni.

Einnig gaus í kerfinu samhliða Reykjaneseldum í kringum árið 1226. Virðast þá hafa orðið í það minnsta þrjú gos, fremur lítil þó. Illahraun sem orkuverið í Svartsengi stendur á og er við Bláa Lónið rann í einu þessara gosa – eða ekki. Lónið varð reyndar til eftir að farið var að bora eftir heitu vatni á svæðinu um miðja 20. öld.

Fagradalsfjall

Fagradalsfjall – kort.

Krýsuvíkurkerfið
Kerfið var áður nefnt Trölladyngjukerfið eftir samnefndri dyngju í kerfinu. Réttara þykir þó að kenna það við helsta kennileiti kerfisins og það svæði í því þar sem er að finna vísi að megineldstöð.

Ögmundarhraun – yfirlit.

Það er sennilega ekki ofsögum sagt að segja að Krýsuvíkurkerfið sé eitt hættulegasta eldstöðvakerfi landsins vegna nálægðar þess við höfuðborgarsvæðið. Nyrstu gossprungurnar eru rétt suðvestur af Hafnarfirði og hraun hefur a.m,k. á tveimur stöðum runnið til sjávar örskammt vestan Hafnarfjarðar eftir landnám.

Brennisteinsfjallakerfið

Kistufell og Kistufellsgígur í Brennisteinsfjöllum.

Syðsti hluti kerfisins er við Krýsuvíkurbjarg og það teygir sig svo í norðaustur yfir Bláfjöll og inn á Mosfellsheiði. Líkt og í flestum eldstöðvakerfunum á skaganum urðu allmikil umbrot í kerfinu skömmu eftir landnám og reyndar öllu fyrr í Brennisteinsfjallakerfinu. Nokkur gos urðu líklega í tveimur megingoshrinum á svæðinu frá Bláfjöllum að Hellisheiði. Þessi gos urðu rétt fyrir og rétt eftir árþúsundin. Þekktast er gosið sem Kristnitökuhraunið rann í árið 1000.

Framtíðarhorfur á Reykjanesskaga

Hugsanlegir hraunstraumar verði gos á næstum árum áratugum eða öldum á höfuðborgarsvæðinu

Það verður ekki undan því komist að fjalla örlítið um hve hættulega nálægt byggð eldstöðvakerfin á Reykjanesskaganum eru. Eldvirknin er lotubundin og gengur yfir á um 800-1000 ára fresti og stendur þá yfir í nokkur hundruð ár. Nú eru nálægt 780 ár frá síðustu staðfestu gosum á skaganum og alveg ljóst að frekar fyrr en síðar munu verða eldgos og það sennilega nokkuð mörg á skaganum. Þessi gos eru ekki afkastamikil en þau eru mörg hver hraungos og geta eldsuppkomur orðið mjög nálægt byggð. Sérstaklega verður að telja hluta Hafnarfjarðar á hættusvæði hvað þetta varðar og einnig Grindavík. Það er því sérlega mikilvægt að fylgjast vel með öllum jarðskorpuhreyfingum á skaganum til að auka líkurnar á að hægt sé að segja til um gos með einhverjum fyrirvara og gera nauðsynlegar varúðarráðstafanir.

Geldingadalir í Fagradalsfjalli – eldgos.

Eins og alþjóð veit þá hófst eldgos í Fagradalsfjalli að kvöldi 19. mars 2021. Það var orðið ljóst í byrjun árs 2020 að mikil umbrot væru framundan á Reykjanesskaganum. Vart var við kvikuinnskot í þremur eldstöðvakerfum, Reykjaneskerfinu, Svartsengi og í Krísuvíkurkerfinu. Jarðskjálftum fjölgaði mjög, sérstaklega þó í kringum Svartsengi og Grindavík og einnig í Fagradalsfjallskerfinu. Það kom í sjálfu sér ekki á óvart að þetta endaði með gosi en staðsetningin kom vissulega á óvart því Fagradalsfjallskerfið hafði ekki gosið í um 6.000 ár.

Litli-Hrútur við Fagradalsfjall; eldgos 2023.

Þá er einnig um frumstæða kviku úr möttli að ræða, efniviður í dyngjugos sem ekki hefur orðið á Íslandi í þúsundir ára.

Hvað þetta kann að segja til um virkni á næstu árum eða áratugum á Reykjanesskaga er ekkert mjög erfitt að segja til um. Nýtt virkniskeið er hafið á skaganum. Þetta gos er aðeins upphafið. Það má reikna með óróleikatímabili sem varir í einhverja áratugi, kannski 30-40 ár, með nokkrum gosum og að virknin hlaupi á milli eldstöðvakerfanna. Síðan kæmi rólegra tímabil í 50-100 ár en svo hæfist aftur gostímabil. Þetta er miðað við nokkuð vel þekkta goshegðun í kerfinu á síðasta virknitímabili frá um árið 800-1240.“

Heimild:
-https://eldgos.is/reykjanesskagi/

Fagradalsfjall verður seint talið á Reykjanesi – hvað þá á Suðurnesjum.

Skrár

Heimildir um eldgos á Reykjanesskaga – hraun

Í Gegni og Gossögu á Reykjanesi [Reykjanesskaga] er samantekt um „Heimildir um eldgos á Reykjanesskaga„:

Reykjanesskagi – jarðfræðikort.

„Reykjanesskagi er hluti af gosbeltinu, sem liggur um Ísland þvert og er í beinu framhaldi af Reykjaneshryggnum, sem neðansjávar teygir sig langt suðvestur í haf og raunar er hluti af Atlantshafshryggnum mikla. Frá því að síðasta kuldaskeiði lauk hefur mikil eldvirkni verið á þessu svæði bæði ofansjávar og í hafi. Sú eldvirkni hefur á umliðnum öldum byggt upp Reykjanesskaga og verður ekki enn séð nokkurt lát á þeirri starfsemi.

Fyrsta heimild um gos á umræddu svæði er hin alkunna frásögn Kristnisögu: „Þá kom maðr hlaupandi ok sagði að jarðeldr var upp kominn í Ölfusi ok mundi hann hlaupa á bæ Þorodds goða“. Kristnisaga er talin vera „að stofni til frá 12. öld“ og gæti því verið rituð rösklega öld eftir að atburðir þessir áttu sér stað. Hér er að sjálfsögðu látið liggja milli hluta hvort kristnitakan hafi verið árið 1000 eða 999. Lengi hefur verið fullyrt að gos þetta hafi verið í gígaröð austan við Hveradali.

Kistufellsgígur í Brennisteinsfjöllum.

Síðari heimildir um eldgos á Reykjanesskaga eru með afbrigðum óljósar og torráðnar. Þannig er t. d. getið um gos í Trölladyngju eða Trölladyngjum 1151, 1188, 1340, 1360 og 1389-90 og um hraun, sem runnið hafi niður í Selvog 1340 . Líkur eru til að það, sem nú er nefnt Brennisteinsfjöll hafi áður fyrr verið nefnt Trölladyngjur, en sannanlega hefur þar verið eldvirkni mikil — og líka á sögulegum tíma og verður að því vikið síðar.
Ljóst er að Ögmundarhraun hefur runnið á sögulegum tíma þar eð það hefur runnið yfir bæ og hluti af rústum hans sést ennþá, en skráðar heimildir um það gos munu ekki vera fyrir hendi.

Gjóskulög í jarðvegi.

Vafalaust hafa skráðar heimildir um ýmsa atburði á þessum landshluta, þar á meðal eldgos, glatast í aldanna rás. Má í því sambandi minna á afdrif bóka Viðeyjarklausturs .
Nú hefur, eftir mismunandi leiðum, verið mögulegt að sýna fram á, að a. m. k. 12 eða 13 eldgos hafa átt sér stað á Reykjanesskaga frá því að norrænt landnám hófst hér. Þekktan aldur hafa einnig verið mjög til hjálpar eins og sýnt verður hér á eftir. Einkum eru það tvö öskulög, sem hafa haft mikla þýðingu í þessu sambandi, en þau eru landnámslagið frá því um 870.

Bæði eru þessi öskulög auðþekkt séu þau á annað borð sæmilega greinileg. Landnámslagið er tvílitt, ljóst að neðan en svart að ofan. Öskulagið frá Kötlu er svart og þykkara en nokkurt annað öskulag í jarðvegssniðum á þessu svæði ofar en landnámslagið.

Aldursákvarðanir

Húshólmi – skáli undir [G]Núpshlíðarhorni.

Aðferðum, sem notaðar hafa verið til þess að flokka aldur hrauna á Reykjanesskaga má skipta í 4 flokka:
1) Sögulegar heimildir.
2) Geislakolsákvarðanir, C14.
3) Öskulög.
4) Afstaða til hrauna með þekktan aldur.

Eins og áður er sagt, eru sögulegar heimildir um eldgos á þessum landshluta bæði mjög fátæklegar og auk þess svo ruglingslegar að vant er að vita hverju má treysta.
Bæjarrústirnar í Ögmundarhrauni tala sínu máli, en þar með eru sannanir á þrotum. Um vitnisburð annála er áður getið. Ákvarðanir aldurs gróðurleifa (C14) hafa reynst notadrjúgar þar sem þeim verður við komið. Öskulög með þekktan aldur hafa einnig verið mjög til hjálpar eins og sýnt verður hér á eftir.

Ögmundarhraun 1151.

Þegar Krýsuvíkureldar loguðu var aðalgosið árið 1151. Í því gosi opnaðist 25 km löng gossprunga, og rann hraunið til sjávar bæði sunnan og norðan megin á Reykjanesskaganum. Að sunnan er það Ögmundarhraun en að norðan Kapelluhraun. Þá tók af stórbýlið Krýsuvík sem stóð niður við sjávarbakkann.
Ögmundarhraun er runnið frá norðurhluta gígaraðar austan í Núpshlíðarhálsi og hefur meginhraunflóðið fallið milli Latsfjalls og Krýsuvíkur-Mælifells og allt suður í sjó og langleiðina austur undir Krýsuvíkurberg.
Jón Jónsson, jarðfræðingur, gerði merkilega rannsókn á öllum Reykjanesskagnum, en þá taldi hann Ögmundarhraun geta hafa runnið um 1005.

Söguleg hraun á Reykjanesskaga

Svínahraun – eldborg.

Svínahraun — Kristnitökuhraunið: Sýnt hefur verið fram á að yngsta hraunið austan við Hveradali getur ekki verið frá gosi því, er Kristnisaga getur um, ekki heldur hraunið úr Eldborg undir Meitli, er runnið hefur þannig, að það stefnið á Hjalla í Ölfusi og kemur að því leyti vel heim við söguna. Hins vegar er landnámslagið ofan á Eldborg, og mosakol undan hrauninu við Hveradali sýna að það er um 800 árum eldra en kristnitakan. Þetta leiddi til þess að gerðar voru athuganir á yngsta hrauninu milli Lambafells og Bláhnúks, en það er augljóslega yngra en það, sem talið var vera Kristnitökuhraunið. Kom brátt í ljós að landnámslagið er undir þessu hrauni, en Kötlulagið frá um 1495 ofan á því. (Endurteknar athuganir í óbrennishólmanum í Svínahrauni leiddu í ljós, að ekki verður greindur minnsti vottur af jarðvegi eða gróðurleifum milli öskulagsins og hraunsins. Það, sem hér er nefnt Svínahraun, er hraunið úr Nyrðri Eldborg, en hraunið úr Syðri Eldborg er nefnt Lambafellshraun. Það hraun er eitthvað yngra, en talið vera nær samtíma, þ. e. úr sömu goshrinu. Þó er þetta enn ekki sannað mál. Bæði þessi hraun ná yfir 11,9 km2 svæði.)

Í Rjúpnadyngjuhrauni.

Rjúpnadyngnahraun: Í nær miðjum Húsfellsbruna milli Þríhnúka og Sandfells er eldstöð, sem mjög lítið ber á, en nefnist Rjúpnadyngjur. Húsfellsbruni er örnefni, sem nær til margra hrauna, sem flest eru runnin fyrir landnám, en einnig eru þar yngri hraun. Naumast verður það talið, að augljóst sé við fyrstu sýn, að Rjúpnadyngjur séu eldvörp. Þarna er óvenju stórbrotið hraun með djúpum sprungum og illfærum gjám. Eitt hringlaga niðurfall er á þessu svæði og er talið líklegast að það sé yfir uppvarpinu. Gjall kemur aðeins fyrir á litlum hól miðsvæðis. Við nánari athugun sést að þarna er um eldstöð og um dæmigert hraungos að ræða, en yngri hraun hafa runnið upp að henni sunnan frá og verið langt komin með að færa hana í kaf. Hraun frá Rjúpnadyngjum hefur runnið norður og norð-vestur.

Búrfell.

Nyrsti tangi þess endar í allhárri brún rétt austan við Búrfell og hefur þar runnið út á Búrfellshraun. Leysingavatn hefur grafið dálítinn farveg meðfram hraunröndinni norðaustur af Búrfelli og þar reyndist mögulegt að grafa inn undir hraunið. Komu þá í ljós bæði öskulögin, sem áður var minnst á.
Landnámslagið liggur inn undir hraunið, en svarta Kötlulagið er ofan á því. Þar með er ljóst að þarna hefur gosið eftir 900. Annað, sem sannar þetta, er að hraunið hefur á einum stað runnið út á Tvíbollahraun, en það var áður aldursákvarðað. Gróðurleifar undir þessu hrauni eru afar fátæklegar og því hefur enn ekki verið hægt að koma C14 athugunum við.

Jarðfræðikort – Stórabollahraun (Kóngshraun).

Kóngsfellshraun: Vestan við Stóra Kóngsfell er stutt gígaröð, sem nær upp í fellið og er á sprungu, sem gengur gegnum það. Þarna hafa einkum tveir gígir verið virkir. Hraunið hefur runnið báðum megin við Kóngsfell norður og niður á við. Það hefur runnið upp að Rjúpnadyngjum og báðum megin við þær og er því yngra en sú gosstöð og þar með frá sögulegum tíma. Nánari aldursákvörðun á þessu gosi liggur ekki enn fyrir.

Breiðdalshraun: Á Brennisteinsfjöllum er feiknamikil eldstöð. Það hraun, sem til norðurs rann, er dæmigert helluhraun.

Gengið upp úr Fagradal um Breiðdalshraun.

Unun er að ganga þessar svörtu klappir, sem bjóða upp á hin furðulegustu mynstur í formi straumgára, fellinga og hraunreipa. Það hefur runnið í fremur mjóum straumi norðvestur fjallið milli eldri hrauna og fallið í bröttum fossi ofan í Fagradal, þar sem það hefur hrifið með sér stór björg og steina úr brúninni og liggja þeir nú í tugatali ofan á hrauninu í dalnum, meðal grjóts sem síðar hefur hrunið úr fjallinu út á hraunið. Það hefur svo haldið áfram allt að Undirhlíðum og loks staðnæmst í Breiðdal og þekur allan dalbotninn með sléttu hrauni. Þar sem það fellur niður í dalinn austan við Breiðdalshnjúk er það örþunnt.

Breiðdalur.

Leysingavatn hefur þar grafið sér farveg meðfram því og nokkuð inn undir rönd þess. Þar má sjá jarðveg þann, sem hraunið rann yfir og finna leifar þess gróðurs, sem þar var þá og raunar liggja þær gróðurleifar í sjálfu landnámslaginu. Liggur því tvöföld sönnun fyrir aldri þessa hrauns, enda gaf C“ ákvörðun um ár 910. Meðal gróðurleifa virtist vera beiGráfeldur á Draugahlíðum graftilyng, víðir, bláberjalyng og einír, en þetta allt vex á staðnum enn í dag.

Selvogshraun – kort.

Selvogshraun: Skammt eitt austan við hina fornu brennisteinsnámu, sem raunar mun hafa gefið þessum fjallaslóðum nafn, rís á fjallsbrún hár og brattur gígur, nefnt Gráfeld. Hljóti það nafn viðurkenningu, skal hraun þetta Gráfeldshraun heita, Þessi gígur er á sprungu og smágígir eru vestan við hann. Auðsætt er að hann hefur þegar í upphafi tekið völdin og sent hraunflóð mikið niður í dalinn, þar sem fleiri hraun voru þegar fyrir og fylla hann nú fjalla milli.

Gráfeldur á Draugahlíðum.

Meðal þeirra er áðurnefnt Breiðdalshraun, sem hverfur inn undir þetta hraun, sem þannig örugglega er yngra, enda yngst í dalnum og samkvæmt þessu frá sögulegum tíma. Annálar geta þess að hraun hafi runnið niður í Selvog 1340 og 1389 . Mjög trúlegt sýnist að Selvogshraun sé frá öðru hvoru þessu gosi, en vel gætu hafa orðið enn fleiri gos í Brennisteinsfjöllum á sögulegum tíma og vafalaust hafa bæði þessi gos orðið þar, en tímasetning er óljós. Hraunið hefur fallið fram af Herdísarvíkurfjalli við Hlíðarvatn, en staðnæmst neðan við brekkurætur aðeins norðan við núverandi þjóðveg. Hraun það er fallið hefur niður í Kleifarvatn sunnanvert og Hvammahraun nefnTvíbollahraun tviist er mjög ungt og gæti jafnvel verið frá sögulegum tíma.

Tvíbollahraun.

Tvíbollahraun: Við Grindaskörð eru gígaraðir á sprungubelti og hefur þar verið mikil eldvirkni. Meðal þessara gíga eru Tvíbollar, en það eru gígir tveir, sem gnæfa á norðurbrún fjallsins . Eins og nafnið bendir til eru gígir þessir samvaxnir og sést það vel neðan úr byggð. Aðalgígurinn er 40 – 60 m hár en minni gígurinn tæplega þriðjungur þess. Gígirnir eru hlaðnir úr gjalli og hraunkleprum og hraunstraumurinn hefur fallið norður og mest um undirgöng, sem enn má sjá. Lengst norður nær hraun þetta að Helgafelli og hefur runnið í örþunnum straumi vestur með því að sunnan en hverfur loks undir Gvendarselshraun við suðvesturhornið á fellinu.

Tvíbollar.

Rétt þar hjá hefur leysingavatn grafið fornan jarðveg undan hrauninu svo það hefur á kafla fallið niður. Kemur við það í ljós jarðvegslag, sem er rösklega 1,2 m þykkt og í því m. a. eitt ljóst öskulag, sem talið er að sé H3 (frá Heklu fyrir 2.800 árum), en næst hrauninu eru kolaðar gróðurleifar, sem aldursákvarðaðar hafa verið og reynst 1075±60 C'4 ár, en það þýðir að hraunið gæti hafa runnið árið 875 og er því frá sögulegum tíma. Jafnframt fannst landnámslagið undir þessu hrauni, aðeins ofan við áðurnefnt niðurfall. Þrjú hraun hafa síðar runnið út á þetta hraun og eru því yngri, en þau eru Rjúpnadyngnahraun, Kóngsfellshraun og Gvendarselshraun.

Gvendarselsgígaröðin og Gvendarselshraun.

Gvendarselshraun: Norðurendi Undirhlíða er nefndur Gvendarselshæð. Hún endar við Kaldárbotna. Austan í hæðinni gegnt Helgafelli er gígaröð, nefnt Gvendarselsgígi. Þeir eru á misgengi því, sem liggur eftir endilöngum Undirhlíðum, klýfur Kaldárhnúk, myndar vesturbrún Helgadals og klýfur Búrfellsgíginn um þvert og heldur áfram um Heiðmörk. Hraun frá þessari litlu gígaröð þekur allt svæðið milli Gvendarselshæðar og Helgafells. Víðast er það dæmigert helluhraun. Það hefur runnið niður í Kaldárbotna að norðaustan í smátotu, sem hangir þar níður, en hefur staðnæmst neðan við hjallann.

Annar straumur hefur fallið vestur um skarðið milli Kaldárbotna og Hlíðarhorns og nær nokkuð vestur fyrir Kaldársel.

Gvendarselsgígar vestan Helgafells.

Vestast er það svo þunnt að talsverða nákvæmni þarf til þess að rekja ystu mörk þess. Þriðja hraunkvíslin hefur svo fallið um Kýrskarð við suðurenda megin gígaraðarinnar, og út á Óbrinnishólahraun, og myndar smá hraunbleðil vestan undir hæðinni. Eins og áður er sagt hverfur Tvíbollahraun inn undir Gvendarselshraun við suðurenda Helgafells. Gvendarselshraun er því yngra undir hraunið syðst og fundum þar bæði landnámslagið og gróðurleifar, sem aldursákvarðaðar hafa verið og reynst vera frá því um 1075.

Kapelluhraun – jarðfræðikort.

Bruninn – Nýjahraun — Kapelluhraun: Eins og áður er sagt bendir upprunalegt nafn þessa hrauns ótvírætt til þess að það hafi orðið til á sögulegum tíma. Um aldur þess hefur að öðru leyti ekki verið vitað. Í sambandi við rauðamalarnám við gígina, sem hraunið er komið úr, opnaðist möguleiki til þess að komast að jarðvegslögum undir því og ná þar í kolaðar gróðurleifar. Þar voru tekin alls 3 sýni á jafnmörgum mismunandi stöðum. Aldursákvarðanir á þeim sýndu að gosið hafi þarna um 1005. Þrátt fyrir þær skekkjur, sem loða við þessar aldursákvarðanir er með þeim staðfest að hraunið er frá sögulegum tíma og næsta ljóst að gosið hafi Í Kapelluhrauni kaporðið snemma á 11. öld.

Ögmundarhraun – yfirlit.

Ögmundarhraun: Ekki er kunnugt um uppruna nafnsins á hrauni þessu, en langt er síðan að ljóst var að það hafði runnið á sögulegum tíma. Það sanna rústir bæjar, sem eyðst hafði í gosinu. Ögmundarhraun er komið úr gígaröðum austan í og austanundir Vesturhálsi (Núpshlíðarhálsi). Samanlögð lengd þessara gígaraða er nær 5 km. Næsta ljóst er að allar hafa þær verið virkar aðeins í byrjun gossins, en fljótlega hefur hraunrennslið færst yfir í, einkum þrjá gígi, nálægt austurenda gígaraðarinnar og þaðan hefur megin hraunflóðið runnið suður dalinn milli Krýsuvíkurmælifells og Latsfjalls alla leið í sjó fram. Þarna hefur það farið yfir gróið land og eyðilagt a. m. k. eitt býli eins og rústirnar sanna, en vel gætu þau hafa verið fleiri og raunar ekki ólíklegt að svo hafi verið. Hraunið hefur fallið í sjó fram á um 7,5 km strandlengju og hugsanlegt gæti verið að þar hafi sú vík verið, sem Krýsuvík er kennd við — sé það á annað borð nauðsynlegt að skýra nafnið svo – og hafi hraunið fyllt hana.

Ögmundarhraun/Krýsuvík – strandlengjan fyrrum.

Um þetta skal ekkert fullyrt. Lengi hefur því verið haldið fram að þetta gos hafi orðið árið 1340. Þetta ártal er komið frá Jónasi Hallgrímssyni, en ekki getur hann heimilda fyrir því.

Því má aðeins bæta við hér að engar mannvistarleifar er að finna í tveim smá óbrennishólmum ofar í hrauninu. Þess skal hér einnig getið að svo virðist sem Ögmundarhraun, Nýjahraun (Kapelluhraun) og Gvendarselshraun hafi öll orðið í einni goshrinu, sem þá hafi orðið á fyrri hluta 11. aldar. Því má svo bæta við, að vel gætu fleiri gos hafa orðið um svipað leyti eða samtímis víðar á Reykjanesskaga

Arnarseturshraun.

Arnarseturshraun: Hraun þetta hefur komið upp í tveim gígum og ber sá þeirra sem hæstur er nafnið Arnarsetur. Hraunið hefur ótvíræða dyngjulögun, einkum séð vestan frá, en bergfræðilega er það skyldara sprunguhraunum. Þetta hefur verið allmikið gos. Hraunið þekur sem næst 22 km2 og telst samkvæmt því 0,44 km en sennilega er sú tala talsvert of lág því hraunið er greinilega mjög þykkt á stóru svæði kringum eldvarpið. Eldra hraun, sem aðeins sést í smá óbrennishólma bendir til þess að áður hafi gosið á þessum sama stað. Í sambandi við jarðfræðikortlagningu kom í ljós að Arnarseturshraun hlaut að vera yngst allra hrauna á þessu svæði. Það vakti grun um að það gæti verið frá sögulegum tíma.
Út frá þeím skráðu heimildum, sem til eru, virtist liggja beinast fyrir að ætla að gos þetta hafi orðið 1660 og sé það, sem getið er um í annál Gunnlaugs Þorsteinssonar fyrir árið 1661, Vallholtsannál, (Annálar 1400-1800) sem getur um eldgos í Grindavíkurfjöllum þetta ár.

Eldborg undir Trölladyngju.

Eldborg við Trölladyngju: Þess skal og getið að gos það er orðið hefur rétt norðan við Trölladyngju og myndað gíginn Eldborg sýnist hafa orðið um líkt leyti og Afstapahraun rann.
Vel gætu þessi gos bæði hafa verið svo að segja samtímis og mætti þá raunar um það deila hvort um er að ræða eitt gos eða tvö. Einar Gunnlaugsson (1973) fann öskulag ofan við landnámslagið í Hörðuvallaklofa og er líklegt að það sé af þessum slóðum komið. Ekki verður hins vegar í það ráðið hvort það kann að vera úr Eldborg eða öðru eldvarpi í nágrenninu.

Traðarfjöll.

Traðarfjöll: Traðarfjöllin eru skammt sunnan við Djúpavatn. Í jarðfræði Reykjanesskaga (eftirJón Jónsson 1978,) er eldstöðvum á þessu svæði nokkuð lýst og hraunið nefnt Traðarhraun, en réttara væri e. t. v. að nefna það Traðarfjallahraun. Þegar vegur var lagður gegnum Reykjanesfólkvang var hann skorinn inn í gíg sunnan í Traðarfjöllum. Við það kom í ljós allþykkt moldarlag undir gjallinu og reyndist þar auðvelt að grafa fram jarðvegssnið, sem nær frá því og niður á fast berg, sem þarna er móberg. Undir gjallinu er fyrst 9 cm þykkt moldarlag en þá kemur ljósleitt (nánast gulleitt) öskulag, sem ekki getur annað verið en landnámslagið margumtalaða. Sýnir þetta að þarna hefur gosið, að líkindum þó nokkru eftir árið 900 þar eð um 9 cm jarðvegur hefur verið kominn ofan á öskulagið áður en gosið varð. Vel gæti þetta hafa verið um sama leyti og Ögmundarhraun rann, þótt ekkert sé um það hægt að fullyrða.

Traðarfjöll.

Ekki hefur enn gefist tími til að rekja útbreiðslu hraunsins frá þessu gosi, enda er það ekki auðvelt. Hitt er ljóst að með þessu bætist við enn eitt gos, sem örugglega hefur orðið á sögulegum tíma á Reykjanesskaga. Þykir þetta renna enn einni stoð undir það að meiriháttar goshrina hafi þar orðið snemma á landnámsöld. Ekki var mögulegt að greina neinar gróðurleifar undir gjallinu. Nægilega mikið loft hefur þarna komist að til þess að gras hefur brunnið til ösku en ekki kolast. Því má bæta hér við að þar eð svona þykkt jarðvegslag er komið ofan á landnámslagið, gæti þetta verið það gos sem Jónas Hallgrímsson talar um og Þorvaldur Thoroddsen (1925) vitnar í. Gæti þetta verið skýringin á því að ártalið 1340 hefur verið tengt Ögmundarhrauni.

Eldborg (Drottning) í Bláfjöllum – gígur.

Af því sem hér hefur verið rakið er ljóst að gos hafa orðið á Reykjanesskaga a. m. k. 12 sinnum eða 13 frá þeim tíma að norrænt landnám hófst. Mjög sennilegt virðist að Eldborg við Bláfjöll hafi gosið á sögulegum tíma endanlegar. Svo virðist sem eldvirkni hafi verið mikil á tímabilinu 1000-1400 og raunar eins skömmu fyrir landnám. Hraun frá sögulegum tíma þekja um 143 km2 og rúmtak þeirra, ætti að vera um 2,3 km. Einnig þetta eru lágmarkstölur. Það skal tekið fram að enda þótt hraunin 6, sem talin eru í efri hluta töflunnar, séu sett í ákveðna aldursröð er engan veginn víst að hún sé rétt.

Nöfn á 153 hraunum á Reykjanesskaga (í stafrófsröð)
Afstapahraun
Almenningur
Arnarklettabruni
Balahraun
Beinavörðuhraun
Bekkjahraun
Berghraun
Blettahraun
Borgarhraun
Brenna
Brenniselshraun
Brennisteinshraun
Bringur
Brunahryggur
Brundtorfuhraun (Brunatorfuhraun/Brunntorfuhraun)
Bruni (Nýjahraun/Kapelluhraun)
Brúarhraun
Bræðrahraun
Búrfellshraun
Dalahraun
Dauðadalahraun
Draughólshraun
Driffelshraun
Dyngnahraun
Einihlíðarbruni
Einihólshraun
Eldborgarhraun
Eldvarparhraun
Eyjólfsbalahraun
Fagradalshraun
Fjallgrenshraun
Flatahraun
Flár
Garðahraun
Gálgahraun
Gjárnar
Gráhellurhraun
Grákvíguhraun
Grindaskarðahraun
Grímslækjarhraun
Hafnarfjarðarhraun
Hafurbjarnarholtshraun
Háibruni
Heiðin há
Helgadalshraun
Helgafellshraun
Hellisdalshraun
Hellisheiðarhraun
Hellnahraun eldra
Hellnahraun yngra
Hellur
Herdísarvíkurhraun
Herdísarvíkurhraun yngra
Hólahraun
Hólmshraun I
Hólmshraun II
Hólmshraun III
Hópshraun
Hraunhólshraun
Hrauntungur
Hrútadyngjuhraun
Húsfellsbruni
Hvaleyrarhraun
Hvammahraun (Hvammar)
Höfðahraun
Hörðuvallahraun
Illahraun
Kaldárhraun
Kapelluhraun
Katlar (Katlahraun)
Kálfadalahraun
Kálfafellshraun
Kerlingarhraun
Klettahraun (Klettar)
Klifhólahraun
Klofningahraun
Kistuhraun
Kolhraun
Kornstangarhraun
Kóngar
Kóngsfellshraun
Kristjánsdalahraun
Krýsuvíkurhraun
Lambafellshraun
Laufhólshraun
Laufhöfðahraun
Leggjabrjótshraun
Leitarhraun
Leynidalahraun
Lynghólshraun
Lyngskjarladarbruni
Lækjarbotnahraun
Markrakahraun
Meitlahraun
Merarhólahraun
Mosar
Nesjahraun
Norðurgjár
Núpahraun
Nýjahraun
Orrustuhólshraun
Óbrinnishólabruni
Rauðamelshraun
Rauðhólshraun
Rjúpnadyngjuhraun
Sauðabrekkuhraun
Selgjárhraun
Selhraun
Seljahraun
Seltóarhraun
Selvogshraun
Sjávarhraun
Skálafellshraun
Skipsstígshraun
Skolahraun
Skollahraun
Skógfellshraun
Skúlatúnshraun
Skyggnishraun
Sléttahraun
Sléttibruni
Slokahraun
Smyrlabúðahraun
Snókalönd
Stakkavíkurhraun
Stekkjahraun
Stórabollahraun
Stórahraun
Stórakrókshraun
Stórhólshraun
Stórhöfðahraun
Strompahraun
Strípshraun
Strýthólahraun
Sundhnúkahraun
Sundvörðuhraun
Svínahraun
Svínahraunsbruni
Sýrfellshraun
Tóhólahraun
Tvíbollahraun
Urriðakotshraun
Vífilsfellshraun
Vífilsstaðahraun
Víti
Vörðufellsborgahraun
Þingvallahraun
Þjófakrikahraun
Þráinsskjaldarhraun
Þríhnúkahraun
Þurárhraun
Þúfuhólshraun
Ögmundarhraun

Heimildir:
-Gegnir og Gossaga á Reykjanesi.

Vörðufellsborgir í Brennisteinsfjöllum.

Tag Archive for: jarðfræði

Eldgosahrinurnar í Fagradalsfjalli 2021-2023

Jarðfræði Hellisheiðar – Þorleifur Einarsson

Jarðeldar á Reykjanesskaga – Björn Hróarsson

Eldstöðvakerfið sem kennt er við Fagradalsfjall

Eldgos á Reykjanesskaga

Nýrri eldgos á Reykjanesskaga – Þorsteinn A. Þorgeirsson

Kristnitökuhraun

Eldfjöll á Reykjanesskaga

Reykjanesskagi – eldgosasagan

Heimildir um eldgos á Reykjanesskaga – hraun

Um okkur

Síður

Viltu styrkja þessa síðu?