ágúst 2023 – Ferlir

Dalurinn – Hellishraunsskjól – eyðilegging II

Í Fjarðarpóstinum 2. mars 2023 er m.a. fjallað um „Fornminjar eyðilagðar í Hamranesi – Minjaverði hafði verið bent á að minjarnar væru ekki á minjakorti – Minjastofnun með málið í skoðun„.

Fjárskjólið í Dalnum 2019.

„Þar sem nú rís Hamraneshverfið er svæði sem kallaðist Dalurinn eða Ásflatir eða jafnvel Hellisdalur. Um það má m.a. lesa í örnefnalýsingum Gísla Sigurðssonar og Ara Gíslasonar. Þar er fjárskjól sem hefur verið nefnt Hellirinn eða eins og Gísli nefnir það Hellishraunsskjól en hraunið í dalnum er nefnt Hellishraun. Þetta svæði var í landi bæjarins Áss undir Ásfjalli. Skjólið, sem í raun var aðkoma að hellinum var að sögn Gísla vel hlaðið en hrunið þegar hann skráði upplýsingarnar á síðustu öld.

Dalurinn – fjárskjól; ratleikjaspjald 2021.

Í þessum helli var eitt merkið í Ratleik Hafnarfjarðar 2021 og var þá forstöðumanni Byggðasafnsins bent á að fjárskjólið væri ekki merkt á minjakorti bæjarins sem þá hafði nýlega verið birt. Var þá upplýst að fjárskjólið væri þó skráð. Bæjarstjóri, Rósa Guðbjartsdóttir fékk afhent fyrsta Ratleikskortið þar sem fjárskjólið er merkt. Ekki er til deiliskipulag af svæðinu þar sem fjárskjólið er, en hverfið er að mestu hannað sem þróunarreitir þar sem lóðarhafar fá að koma sjálfir með tillögu að deiliskipulagi. Í aðalskipulagi var svæðið merkt sem íbúðasvæði þar til á breyttu aðalskipulagi frá 4. maí 2021 er svæðið er merkt sem miðsvæði.

Við skoðun á svæðinu í síðustu viku má sjá að öll ummerki um fjárskjólið eru horfin og hellirinn hefur verið brotinn niður af hluta og lögð hefur verið sver lögn þarna um. Á tillögu að deiliskipulagi fyrir þetta svæði má sjá að þvert yfir svæðið er gert ráð fyrir kvöð um lagnaleið en merkingar á minjunum vantar inn á deiliskipulagið.

Í bréfi til umhverfis- og skipulagssviðs Hafnarfjarðar þann 20. júlí 2020 svaraði Minjastofnun erindi skipulagsfulltrúa Hafnarfjarðarkaupstaðar þar sem óskað var eftir umsögn stofnunarinnar um tillögu að aðalskipulagsbreytingu sem náði til svæðis í Hamranesi (og var samþykkt 4. maí 2021 eins og nefnt er hér að ofan). Þar segir m.a.: „Á svæðinu eru skráðar einar minjar (nr. 2061-1), fjárskýli sem er fyrirhleðsla við hraunhelli. Taka þarf tillit til minjanna þegar kemur að deiliskipulagsvinnu.“

Sigurður Haraldsson, sviðsstjóri umhverfis- og skipulagssviðs, segist ekki hafa vitað af minjunum og viti ekki hvers vegna ábending Minjastofnunar hafi ekki komist til skila í
skipulagsvinnuna. Hann nefndi þó að notast hafði verið við minjaskráningu á vef fyrir Hafnarfjörð, www.map.is/hafnarfjordur en þar eru þessar minjar ekki merktar inn. Málið yrði þó skoðað.

Minjavörður Reykjaness hjá Minjastofnun, Þór Ingólfsson Hjaltalín, sagði í svari við fyrirspurn Fjarðarfrétta ætla að skoða skemmdir á minjunum og taka málið fyrir hjá stofnununni.
Í minjaskráningu Atla Rúnarssonar frá 14.10.2019 er fjárskjólið sagt í landi Hvaleyrar og ástand sagt illgreinanlegt. Hætta er sögð vegna byggingaframkvæmda og í lýsingu er haft eftir lýsingu í athugasemdum Katrínar Gunnarsdóttur í fornleifaskráningu frá 2005: „Þar sem hleðslur fjárhellisins hafa hrunið niður og varla mögulegt að segja til um hvar og hvernig þær hafa verið, er ekki ástæða til að varðveita hellinn sem heimild um búsetuhætti fyrir tíma.“

Í pistli „Dalurinn – Hellishraunsskjól“ á www.ferlir.is skrifar Ómar Smári Ármannsson fornleifafræðingur og sérfræðingur í mannvistarminjum á Reykjanesi 12. febrúar 2019: „Þrátt fyrir framangreinda umsögn er full ástæða til að varðveita fjárskjólið sem og svæðið þar umleikis, ekki síst vegna þess að þarna er um að ræða eitt af fáum fjárskjólum, þeim mikilvægu mannvirkjum frá fyrri tíð, í landi Hafnarfjarðar“.

Dæmi eru um skráðar minjar sem finna má á korti en eru ekki merktar inn á deiliskipulag og smalaskjól sem finna má við Tinhellu er t.d. inn á athafnalóð og í minjaskráningu eru þær ekki sagðar í neinni hættu. Þá eru líka dæmi um að náttúruminjar séu ekki skráðar eins og Litli Rauðimelur en hann er rétt við Stóra Rauðamelsnámurnar sem nú er fyrirhugað að stækka vegna hafnargerðar í Straumsvík. Liggur fyrir deiliskipulagsbreyting vegna þessa án þess að Litla Rauðamels sé getið í umhverfisskýrslu.

Fjárskjólið í Dalnum 2023.

Þá eru fleiri fornminjar óskráðar í bæjarlandinu, m.a. fjárskjól við Stórhöfða sem gæti verið í hættu vegna fyrirhugaðs reiðstígs sem veitt hefur verið framkvæmdaleyfi fyrir án þess að deiliskipulag liggi fyrir eða að málið hafi verið kynnt almenningi.
Virðist eins og áhugi fyrir fornminjum og náttúruminjum sé lítill í stjórnsýslunni og þykir mörgum vont að vita til þess að minjar séu eyðilagðar án þess að leitað hafi verið eftir áliti og samþykki Minjastofnunar.“

FERLIR fjallaði um eyðileggingu fjárskjólsins, sjá HÉR. Einnig hafði verið fjallað um fjárskjólið á vefsíðunni mörgum árum fyrr, bæði HÉR og HÉR.

Svar Hafnarfjarðarbæjar við eyðileggingunni.

Í bréfi Hafnarfjarðarbæjar 17. mars 2023; Efni: „Svar við fyrirspurn Minjastofnunar vegna eyðileggingu á minjum á lóðinni Hringhamar 16 í Hamranesi„, segir: „Í bréfi frá Minjastofnun dags. 2. mars s.l. er óskað eftir frekari upplýsingum um aðdraganda og orsakir þess að minjar sem stofnunin benti á í bréfi sínu dags. 20. júlí 2020 að þyrfti að taka tillit til í deiliskipulagsvinnu hefðu verið eyðilagðar. Bréf frá því 2020 var sent vegna breytinga á aðalskipulagi Hafnarfjarðar vegna Hamraneshverfis.
Umhverfis- og skipulagssvið harmar að fornminjarnar hafa verið eyðilagðar og engar afsakanir til sem réttlæta það, þarna er um mannleg mistök að ræða.

Skipulag í Hamraneshverfi var unnið með óhefðbundnum hætti. gert var rammaskipulag þar sem svæðið var reitað niður og reitunum var úthlutað til verktaka og þeir sáu síðan um að deiliskipuleggja sinn reit og byggja. Götur og lagnir voru lagðar í samræmi við rammaskipulagið. Þessi vinnubrögð verða ekki reynd aftur þar sem margt hefur gengið á og farið úrskeiðis og flækjustig eru mörg.

Fjárhellirinn í Dalnum.

Í deiluskipulagi sem nú er í afgreiðslu hjá Skipulagsstofnun er gerð grein fyrir gatnakerfi, stígum og stofnanalóðum hverfisins og það varð út undan þegar úthlutaðir reitir voru deiliskipulagðir. Í deiliskipulaginu er gert ráð fyrir að á lóðinni Hringhamri 16 verði grunn- og leikskóli. Áður en deiliskipulagsvinna þessi hófst var búið að ákveða að leggja lögn þvert á lóðina. Við þá vinnu voru minjarnar eyðilagðar. Um er að ræða regnvatnslögn sem á að miðla vatni innan lóðarinnar.
Framkvæmdarleyfi fyrir gatna- og lagnavinnu í Hamraneshverfi var gefið út af skipulagsfulltrúa á afgreiðslufundi skipulags- og byggingarfulltrúa þann 3. mars 2021.
Því miður láðist að merka þessar minjar inn á kortagrunna sveitarfélagsins sem og inn á aðalaskipulagið með þeim afleiðingum sem nú er raunin.“ – Anna Margrét Tómasdóttir, Verkefnastjóri

Dalurinn – fjárskjólið.

Í bréfi Minjastofnunar 10. maí 2023; Efni: „Hamranes í Hafnarfirði, götur, stígar, stofnanalóðir og veitur – tillaga að deiliskipulagi„, segir: „Í tölvupósti 11. apríl 2023 óskar Anna Margrét Tómasdóttir hjá umhverfis- og skipulagssviði hafnarfjarðarbæjar eftir umsögn Minjastofnunar Íslands um ofangreinda deiliskipulagstillögu. Fylgigagn var skipulagsuppdráttur dagsettur í janúar 2023. Fornleifaskráning liggur fyrir á svæðinu; Heiðrún Eva Konráðsdóttir: Hafnarfjörður, Hamranes. Fornleifaskráning vegna deiliskipulags (Byggðasafn Hafnarfjarðar 2019). Fornleifaskráin er fullnægjandi fyrir afgreiðslu deiliskupulagsins, sbr. 16. gr. Laga um menningarminjar nr. 80/2012. Samkvæmt henni eru einar skráðar minjar á skipulagssvæðinu, fjárskýli nr. 2061-1, sem er fyrirhleðsla við hraunhelli.

Bréf Minjastofnunar.

Með bréfi dagsett 30 júlí 2020 gaf Minjastofnun umsgögn um ofangreint svæði vegna breytinga á aðalskipulagi. var þá vakin athygli á þessum minjum, að gæta þyrfti að þeim við frekari deiliskupulagsvinnu. Deiliskipulagið var hins vegar ekki sent til umsagnar Minjastofnunar á auglýsingatíma þess, Þann 23. febrúar 2023 fékk Minjastofnun svo ábendingu um að friðaðar minjar í Hamranesi hefðu verið eyðilegðar og reyndist það vera ofangreint fjárskýli. Eftir að tilkynnt var um málið fóru starfsmenn Minjastofnunar á vettvang til að athuga um ástand minjanna. Ljóst er að minjarnar hafa verið eyðilagðar vegna framkvæmda á svæðinu og er það mat stofnunarinnar að þær verði ekki lagaðar eða komið í fyrra horf. Í kjölfarið óskaði Minjastofnun Íslands eftir skýringum hjá Hafnarfjarðarbæ, með bréfi dagsett 2. mars 2023, þar sem óskað var eftir upplýsingum um aðdraganda og orsakir þess atviks. Svar Hafnarfjarðarbæjar barst með bréfi dagsett 17. mars 2023. Minjastofnun telur skýringar sem þar eru raktar fullnægjandi og er ljóst að um mannleg mistök er að ræða. Mikilvægt er að tryggja að gott verklag komi í veg fyrir slys af þessu tagi í framtíðinni. Með bréfi þessu er friðun minjanna (fjárskýlis nr. 2061-1) aflétt, sbr. 25. hr. laga um menningarminjar, þar sem segir: „Minjastofnun Íslands er heimilt að afnema friðun fornleifa sem byggist á aldursákvæðum þessara laga“. Fyrirliggjandi skráning minjanna telst fullnægjandi rannsókn.
Minjastofnun Íslands hefur ekki frekari athugasemdir við ofangreint deiliskipulag.“ – Þór Hjaltalín, minjavörður Reykjaness

Þór Hjaltalín.

Í svari Þórs Hjaltalíns við fyrirspurn fréttastjóra Fjarðarfrétta dags 23. ágúst 2023 kemur eftirfarandi fram:“Sæll Gísli. Verkferlar og samskipti eru hér í stöðugri þróun og skoðun til að lágmarka hættuna á að minjar skemmist af vangá, en ef það gerist er það auðvitað áminning til okkar allra.
Eins og rakið er í bréfi bæjarins var skipulagið fyrir Hamraneshverfið unnið með óhefðbundnum hætti (rammaskipulag), sem reyndist illa og segjast þau hverfa frá þeim vinnubrögðum í framtíðinni, sem er vel.
Ef minjar eru skemmdar, þá kemur vissulega til álita að kæra. Eftir að hafa farið yfir málið hér innanhúss varð niðurstaðan hins vegar sú að reyna að laga vinnubrögð/samskipti þannig að slys af þessu tagi endurtaki sig ekki.
Við eigum í reglulegum samtölum við byggingar- og skipulagsfulltrúa hringin í kringum landið sem miða að því að tryggja vernd menningarminja og það á við um Hafnarfjarðarbæ eins og önnur sveitarfélög. Nú liggur fyrir vönduð heildarskráning minja í Hafnarfirði og stöndum við því mun betur að vígi varðandi vernd fornleifa en við gerðum fyrir örfáum árum síðan. En það kom því miður ekki í veg fyrir að þessar minjar skemmdust. Slík mál lítum við ávallt alvarlegum augum og eins og ég nefndi verður reynt að bæta vinnlag til að lágmarka hættuna á slíkt endurtaki sig.“

Guðni Gíslason, fréttastjóri Fjarðarfétta.

Viðbrögð fréttastjóra/ritstjóra Fjarðarfrétta voru:
„Sæll og takk fyrir svarið.
Teljast þetta eðlileg viðbrögð Minjastofnunar? Engin viðurlög? Engin áminning?
Já, mannleg mistök, þrátt fyrir að Hafnarfjarðarbæ hefði verið upplýst sérstaklega um minjarnar af Minjastofnun og að þær hafi verið skráðar fyrir Byggðasafn Hafnarfjarðar. Forstöðumanni Byggðasafns var bent á að minjarnar væru ekki inn á minjakorti Hafnarfjarðar á map.is en hann gerði ekkert í því.
Það varð til þess að starfsmenn Hafnarfjarðarbæjar sáu minjarnar ekki á minjakorti.
Minjarnar höfðu verið í Ratleik Hafnarfjarðar þar sem bæjarstjóri fékk fyrsta kortið.
Er hægt að kalla þetta mistök? Ef svo er getum við búist við að miklu fleiri minjar hverfi.“

Með góðri kveðju,
Guðni Gíslason, útgefandi/ritstjóri

FERLIR sendi Minjastofnun eftirfarandi fyrirspurn í ágústmánuði s.l.: „Sæl, getið þið upplýst um hver voru viðbrögð Minjastofnunar við svari Hafnarfjarðarbæjar v/fyrirspurn hennar um eyðileggingu fjárskjóls í Dalnum norðan Hamraness s.l. vor?“ Minjatofnun hefur ekki talið ástæðu til svara.

FERLIR tekur undir svör fréttastjóra/ritstjóra Fjarðarfrétta. Viðbrögð og svör minjavarðar Reykjaness[kaga] verða að teljast sérstaklega léttvæg í ljósi eyðileggingar fornminja í umdæmi Hafnarfjarðar þar sem fyrir lá staðfest vitneskja um þær þrátt fyrir fullyrðingar um annað. Ljóst er að starfsfólk Hafnarfjarðarbæjar hefur verið vanhæft til verka, en skýringar á misferlinu er að hluta til við stofnunina að sakast. Strax þegar fyrirhugaðar voru framkvæmdir á svæðinu hefði átt að merkja þekkt minjasvæðið til að koma í veg fyrir eyðilegginguna, en það var ekki gert. Þá verður að telja viðbrögðin harla máttlaus í ljósi þeirra verðmæta, sem stofnunni ber að vernda, en aðrir komast upp með því að raska með þeirri einni afsökun að um „mannleg mistök“ hafi verið að ræða, sérstaklega í ljósi þess að allar nauðsynlegar upplýsingar lágu fyrir um minjarnar. „Teljast þetta eðlileg viðbrögð Minjastofnunar? Engin viðurlög? Engin áminning?“ Þessi dæmalausu viðbrögð eru fordæmi til framtíðar? „Minjastofnun telur skýringar sem að framan eru raktar fullnægjandi vegna þess að um mannleg mistök hafi verið að ræða“. Ljóst er að Minjastofnun þarf að líta sér nær þegar kemur að málum sem þessu.

Fjárskjólið í Dalnum 2002.

Í Lögum um menningarminjar 2012 nr. 80 29. júní segir m.a. í 23. gr. laganna: „Ef fyrirsjáanlegt er að minjastaður spillist vegna breyttrar landnotkunar eða framkvæmda skal framkvæmdaraðili eða viðkomandi sveitarfélag gera Minjastofnun Íslands viðvart með sannanlegum hætti með minnst fjögurra vikna fyrirvara áður en áætlaðar framkvæmdir hefjast og lýsa þeim breytingum er af framkvæmd mun leiða. Minjastofnun Íslands ákveður að undangenginni vettvangskönnun hvort frekari rannsóknar er þörf, hvort gera skuli tillögu um friðlýsingu eða hvort fornleifarnar megi víkja og þá með hvaða skilmálum. Óheimilt er að veita leyfi til framkvæmda fyrr en ákvörðun Minjastofnunar Íslands liggur fyrir.“
Þá segir í 25. gr.: „Minjastofnun Íslands er heimilt að afnema friðun fornleifa sem byggist á aldursákvæðum þessara laga.“ Í lögunum er hvergi gert ráð fyrir affriðun þegar um eyðilagðar fornleifar er að ræða, enda er það ekki hlutverk Minjastofnunar að fyrirgefa skemmdarvörgum eða veita þeim syndaaflausn, líkt og tíðkaðist fyrrum í kaþólskri trú.

Heimildir:
-Fjarðarpósturinn 2. mars 2023, Fornminjar eyðilagðar í Hamranesi, bls. 10.
-Bréf Hafnarfjarðarbæjar 17. mars 2023; Efni: Svar við fyrirspurn Minjastofnunar vegna eyðileggingu á minjum á lóðinni Hringhamar 16 í Hamranesi.
-Bréf Minjastofnunar 10. maí 2023; Efni: Hamranes í Hafnarfirði, götur, stígar, stofnanalóðir og veitur – tillaga að deiliskipulagi.
-Lög um menningarminjar 2012 nr. 80 29. júní.

Hellishraunsskjólið fyrrum.

Skrár

Landamerkjastöplar milli Hafnarfjarðar og Garðabæjar

Í Dagblaðinu í apríl 1978 er m.a. fjallað um skiptar skoðanir á nýsamþykktum landamerkjum Hafnarfjarðar og Garðabæjar, sem síðar urðu grundvöllur að uppbyggingu íbúabyggðar í landi Setbergs. Áður hafði Hafnarfjarðabær vaxið með eignarnámi nálægra jarða, en að þessu sinni var sú aðferð valin að nágrannasveitarfélög kæmu sér saman um breytingar á umdæmismörkum þvert á einstakar jarðir.

Setberg 1959.

Í blaðinu mátti t.d. lesa eftirfarandi undir fyrirsögninni „Ný landamerki Hafnarfjarðar — steypt upp á eignarlöndum án samráðs„: „Fjórir steinstólpar með ígreyptum koparskjöldum hafa nú verið settir upp á nýjum „landamærum” Hafnarfjarðar og Garðabæjar. Er uppsetning þeirra i samræmi við samkomulag bæjarstjóra beggja bæjanna um makaskipti á landsvæði.

Merki á „landamerkjastöpli“ millum Hafnarfjarðar og Garðabæjar 1956.

Hið undarlega er að steinstólparnir hafa verið settir upp í eignarlöndum einstaklinga án þeirra leyfis og þykir íbúum og eigendum þess lands sem Garðabær nú afsalar Hafnarfirði einkennilega að málum staðið og lítil samráð við þá höfð þó ákvörðunin geti haft viðtæk áhrif á framvindu eignarréttar þeirra á lóðum og löndum. Við makaskiptin sem bæjarstjórnirnar hafa samþykkt fær Hafnarfjörður 109 hektara lands sem tilheyrt hafa Garðabæ. Garðabær fær í staðinn 33 hektara lands í hrauni milli kaupstaðanna.
Við makaskiptin lendir um fjórðungur jarðarinnar Setbergs í landi Hafnarfjarðar en um 75% jarðarinnar verður áfram í Garðabæ. Um 85—90% jarðarinnar Þórsbergs, sem byggð er úr landi Setbergs, lendir nú í Hafnarfirði. Stór hluti jarðarinnar Hlébergs, sem einnig er byggð úr landi Setbergs lendir einnig í lögsagnarumdæmi Hafnarfjarðar. Þá lenda og ýmsar húsalóðir i einkaeign í landi Hafnarfjarðar.

Hafnarfjörður – Setberg 1983.

Íbúum og eigendum jarðanna þykir undarlegt að steypa ný landamerki án heimildar og vitneskju landeigenda og það áður en tillagan um makaskiptin er lögð fram á Alþingi en þar verður hún að hljóta samþykki áður en landamærabreytingin er lögleg. Ótti eigenda og ábúenda jarðanna sem lenda í Hafnarfirði stafar kannski ekki sízt af því að þeir óttast að fasteignagjöld hækki nú verulega, og jafnvel svo að eigendum verði gert ókleift að eiga áfram lönd sín, en jafnframt að löndin verði ekki seljanleg nema á venjulegu matsverði óbyggðra og óskipulagðra landsvæða, sem er aðeins hluti af því gjaldi sem lagt er til grundvallar fasteignagjalda á skipulögðu landi.
DB ræddi málin við nokkra aðila og fylgja umsagnir þeirra hér með.

Undir fyrirsögninni „Íbúar og landeigendur hissa á leynimakkinu með makaskiptin“ segir einn íbúi í Setbergslandi og skipulagsnefndarmaður í Garðabæ: „Ein af steinsúlunum fjórum sem steyptar voru í eignarlönd án vitundar landeiganda og löngu áður en tillaga um málið er komin fram á Alþingi.
Það einkennilega við makaskipti kaupstaðanna á landeignum er að um þau hefur ekki verið fjallað i skipulagsnefnd Garðabæjar,” sagði Sigurður Gíslason arkitekt, íbúi í Setbergslandi og nefndarmaður i skipulagsnefnd Garðabæjar.

Landamerkjastöpull á norðanverðu Norðlingaholti.

„17. nóvember var lagt fram á bæjarstjórnarfundi í Garðabæ bréf frá skipulagsstjóra dagsett tveimur dögum áður ásamt drögum um lögsagnarumdæmisskipti. Þar lagði bæjarstjóri fram svohljóðandi tillögu: „Bæjarstjórn samþykkir drögin fyrir sitt leyti og felur forseta bæjarstjórnar og bæjarstjóra að ræða framgang málsins við fulltrúa Hafnarfjarðar“. Tillagan var samþykkt með fjórum atkvæðum. Fulltrúi Alþýðubandalagsins sat hjá og lét bóka að hann teldi rétt að ekki aðeins landeigendum heldur og íbúum svæðanna er afsala átti yrði gerð grein fyrir gangi mála áður en lengra væri haldið.”

Merki á landamerkjastöplinum á Norðingaholti.

Sigurður sagði að í lok marz sl. hefði einhverjum af eigendum Setbergs og e.t.v. Þórsbergs verið skýrt frá málum. Var þá talað um að samhliða breytingunni fengju þessar jarðir hitaveitu og skolp frá Hafnarfjarðarbæ. Í viðræðum landeigenda síðar við yfirvöld í Hafnarfirði muni hins vegar hafa komið fram að það fæst ekki fyrr en svæðið byggist upp.

Taldi Sigurður að upplýsingar til eigenda væru mjög takmarkaðar og þeir fréttu utan að sér um framgang mála. Svartast hefði verið að Hafnarfjarðarbær lét steypa stjóra með landamerkjum án samráðs við landeigendur þar sem landamerkin voru steypt niður. Hefð væri að setja niður mælipunkta en mannvirki sem þessi væri einsdæmi að reisa án samþykkis landeigenda. Sigurður sagði að síðustu tvenn eða þrenn makaskipti bæjanna væru óuppgerð.

Hafnarfjörður – landamerkjastöpull á Fjárhúsholti.

Hafnarfjörður hefði i öll skiptin tekið stærra land en átti að vera i skiptunum. Garðabæ hefði því vantað um 15—25 hektara til jöfnunar eftir því hvernig á málin væri litið.
Nú átti að jafna málin, sagði Sigurður. En staðreynd er að Garðabær fær 33 hektra í hrauni þar sem bæjarmörk voru óljós og Garðabær fær því að hluta til eitthvað af landi sem hann mun sennilega hafa átt fyrir. Hafnarfjörður fær í staðinn 109 hektara lands þar sem er fallegt byggingaland, sagði Sigurður.

Hafnarfjörður – merki á landamerkjastöpli á Fjárhúsholti.

Þetta er réttlætt með því að Garðabær fái mjög gott byggingarland, en í 109 hekturunum sem Hafnarfjörður fær séu hlíðar, þegar uppbyggt svæði og eignarland,“ sagði Sigurður. „Ef frá er dreginn fyrri mismunur makaskipta sem var Hafnarfirði í vil um minnst 15 hektara, fær Garðabær nú 18 hektara fyrir 109. Er það á sama vegg og áður Hafnarfjörður stækkar en Garðabær minnkar. Hefði það átt að vera á annan veg því Hafnarfjörður leitar eftir makaskiptunum og ætti Garðabær því að bera hærri hlut,” sagði Sigurður.

Straumsvík 1965. Á myndinni sjást m.a. Litli- og Stóri-Lambhagi.

Annar íbúi minnti á hið fræga dæmi er Hafnarfjörður fékk Straumsvík frá Garðabæ í skiptum fyrir kálgarðaland nálægt Garðabæ.
Sigurður Gíslason minnti á að í ýmsum lóðaskiptum kaupstaðaryfirvalda og landeiganda væri fyrirfram um það samið að bæjarfélag gerði skipulag og legði götur um landeigendur sæju um sölu ákveðins lóðafjölda i staðinn fyrir afsal annarra. Um slíkt hefði ekkert verið rætt nú enda litið sem ekkert um málin rætt við landeigendur.“

Í annarri grein undir fyrirsögninni „Makaskiptin flýta fyrir skipulagi í Setbergslandi“ segir bæjarstjóri Garðabæjar makaskiptin skynsamlega ráðstöfun.

Hafnarfjörður – landamerkjastöpull efst á Setbergshamri.

„Við höfum átt fund með bæjarstjóra Hafnarfjarðar og eigendum Þórsbergs og Setbergsfjölskyldunni. Við höfum lagt áherzlu á að svæðin sem Garðabær lætur af hendi fái hitaveitu og aðra þjónustu fljótt. Einhver vandkvæði eru á framkvæmdum hjá hitaveitunni, en makaskiptin flýta alla vega fyrir framkvæmdum hvað varðar skipulag og fleira á þeim svæðum, sem nú tengjast Hafnarfirði,” sagði Garðar Sigurgeirsson, bæjarstjóri Garðabæjar.
Garðar taldi makaskiptin mjög hagstæð Garðabæ. „Í stað afmarkaðs skika úr Garðabæ sem í eru snarbrattar hlíðar, byggð svæði og ekkert sambærilegt byggingarland við það sem Garðabær fær í staðinn,” sagði hann.

Hafnarfjörður – landamerkjastpullinn á Setbergshamri; merkið hefur verið fjarlægt.

Hann taldi að önugt hefði verið fyrir Garðabæ að þjóna þeim hverfum sen nú fara til Hafnarfjarðar. Minnst tveir áratugir hefðu liðið þar til þjónusta hefði þar verið komin fyrir frumkvæði Garðabæjar. Þá dreifðu byggð sem nú er á þeim svæðum sem Hafnarfjörður fær vantar ákveðið skipulag og hitaveita er ekki lögð í svo dreifða byggð. Sömu erfiðleikar hefðu því verið áfram ríkjandi þarna ef Garðabær hefði áfram átt að sjá um málin. Ljóst þarf að vera hve margt fólk kemur til með að byggja óbyggð svæði áður en hitaveita og annað er þar lagt. Þess vegna er nauðsyn á skipulagi og framkvæmdum og landeigendur ættu að vera betur settir með það í höndum Hafnarfjarðar.
Garðar hvað nýju landamerkjastólpana ekki setta upp með vitund bæjarstjórnar Garðabæjar og harmaði að ekki skyldi samráð haft við landeigendur um þá framkvæmd. Þar hefði að verki verið verkfræðingur frá Skipulagi ríkisins.
Garðar kvað það ekki undarlegt að Garðahær skyldi minnka en Hafnarfjörður stækka. Allur Hafnarfjörður væri byggður úr landi Garðabæjar og Garðahrepps. Ekki skipti höfuðmáli, þó sama jörðin væri í tveimur lögsagnarumdæmum. Það væri jú allt eitt svæði sem þessir kaupstaðir skiptu með sér um að skipuleggja. Breytingin yrði að teljast skynsamleg.

Varðandi framkvæmdir á hinum nýju svæðum Hafnarfjarðar í Setbergslandi og útjörðum Setbergs kvaðst Kristinn ekki vilja lofa neinu, „en það verður þegar farið að huga að framtíðarskipulagi og byggð þessara svæða og miklu eðlilegra að ætla að Hafnarfjörður geti lokið því verki mun fljótar en Garðabær.
„Við munum stuðla að því að einhverjar bráðabirgðaráðstafanir verði gerðar með hitaveitu á nýju svæðin og það verður reynt að stuðla að því að þær framkvæmdir verði gerðar svo fljótt sem unnt er,” sagði bæjarstjórinn.“ -ASt

Í erindi bæjarstjóra Hafnarfjarðar 3. apríl 1978 segir m.a. um framangreint: „Á undanförnum árum hafa fulltrúar Garðabæjar og Hafnarfjarðar rætt breytingar á lögsagnarumdæmismörkum bæjarfélaganna. Fyrir milligöngu skipulagsstjóra ríkisins, Zóphóníasar Pálssonar, og að hans tillögu hafa sveitarstjórnirnar gert með sér samning, fskj. nr. 1, sbr. samþykkt bæiarstjórnar Garðabæjar frá 17. nóv. 1977, fskj. nr. 2, og samþykkt bæjarstjórnar Hafnarfjarðar frá 22. nóv. s.l., fskj. nr. 3, um breytingu á lögsagnarumdæmismörkum sveitarfélaganna, sbr. og uppdrátt, fskj. nr. 4, sem sýnir hin nýju mörk sveitarfélaganna milli Engidals og Lækjarbotna eins og sveitarstjórnirnar hafa kornið sér saman um að þau verði m.a. (með vísan til nefndu landamerkjastöplanna):

Í frumvarpi til laga árið 1971 um „breyting á lögum nr. 46, 16. apríl 1971, um lögsagnarumdæmi Hafnarfjarðarkaupstaðar“ segir um framangreindar „landamerkjasúlur“:
13. Hnit X 22.094,89, Y 10.079,01 (steyptur stöpull í hraunjaðrinum milli Kaplakrika og Stórakróks).
14. Hnit X 22.110,63, Y 9,534.19 (steyptur stöpull efst á Setbergshamri).
15. Hnit X 21.657,44, Y 8.850,84 (steyptur stöpull efst á Fjárhúsholti).
10. Hnit X 21.590,11, Y 8.417,44 (steyptur stöpull á Norðlingahálsi, norðan vegar).
17. Hnit X 21.903,84, Y 7.972,13 (steyptur stöpull við gömlu landamerkjalínuna í Moshlíð, um 250 m sunnan Elliðavatnsvegar).
Hnit eru í hnitakerfi Reykjavíkur frá 1951.

Af framangreindum fimm steinstólpum á umdæmismörkum Hafnarfjarðar og Garðabæjar 1978 standa þrír enn. Merkið á einum þeirra, þ.e. á Setbergshamri, hefur verið fjarlægt, væntanlega í framhaldi af uppákomu þess tíma.

Umfjöllun Fjarðarpóstsins.

Í Fjarðarpóstinum 15. september 2005 má lesa eftirfarandi undir fyrirsögninni „Garðabær hefur aldrei greitt fyrir Molduhraun„.
„Í ljós hefur komið að samningur sem bæjarstjórar Hafnarfjarðar og Garðarbæjar gerðu sín á milli, hafa aldrei verið samþykktir af bæjarstjórn Hafnarfjarðar. Því hefur aldrei verið veitt afsal fyrir 33 ha. svæði merkt B (grátt svæði) úr landi Hafnarfjarðar skv. umræddum samningi ódagsettum í mars 1978.
Svæði þetta er í landi Garðakirkju sem Hafnarfjarðarbær keypti árið 1913 og sést að hlut á myndinni hér að neðan. Þar má sjá, sem og í lögum um lögsagnarumdæmi Hafnarfjarðar síðast frá 1964 að mörk eru m.a. frá vörðu við veginn frá Hafnarfirði til Reykjavíkur (við Engidal) og í Hádegishól (rétt aftan við Fjarðarkaup) og í Miðaftanshól sem er gamalt hádegismark frá Hraunsholti. Þaðan liggja svo mörkin í vörðu í Stórakrók.

Landsspildan, sem um ræðir, er merkt B á uppdrættinum.

Skv. teikningu hér til hliðar nær umrætt 33 ha. svæði, sem Hafnarfjörður ætlaði að láta Garðabæ fá, ekki að Miðaftanshól og munar þar um 8 ha. ef tillit er tekið til að gráa svæðið nær út fyrir forn eignarmörk Hafnarfjarðar.
Þar sem bæjarstjórn Hafnarfjarðar hefur framkvæmt eins og samningurinn hafi verið staðfestur telur Guðmundur Benediktsson, bæjarlögmaður að samningurinn standi en eðlilegt væri að meta verðmæti landsins miðað við verðlag ársins 1978 og uppreikna með vísitölu. Hins vegar er ljóst að um 8 ha. lands eru utan þessa samnings og Hafnarfjarðarbær getur því selt það land á markaðsvirði nú sem er mun hærra en á verðlagi ársins 1978.“

Sjá einnig umdæmismörk Hafnarfjarðar frá 1908.

Heimildir:
-Dagblaðið 7. apríl 1978, bls. 8.
-https://timarit.is/page/3075930?iabr=on#page/n7/mode/2up
-https://www.althingi.is/altext/99/s/pdf/0514.pdf
-Fjarðarpósturinn 15. september 2005, bls. 6.

Hafnarfjörður – umdæmismörk Hafnarfjarðar og Garðabæjar í Kaplakrika.

Skrár

Bessastaðir – Bessastaðakirkja I

Þann 19. september árið 1761 gaf Magnús Gíslason, amtmaður í Viðey, út eftirfarandi fyrirskipun: “Bændur þeir, 36 að tölu, sem eiga dagsverk að vinna um sláttinn á kóngsins garði, Bessastöðum, skulu hver sum sig hálfa dagsláttu eða svokallað fimm álna tún, að viðlagðri hæfilegri refsingu, sem sýslumaðurinn ber að annast.”

Gengið að Bessastöðum.

Í Öldinni okkar segir árið 1761: “Bygging stórhýsa úr höggnum steini er að hefjast á Bessastöðum og í Nesi við Seltjörn. Á Bessastöðum verður reistur embættisbústaður handa stiftamtmanninum, en í Nesi verður setur landlæknis og lyfjabúð.
Í hitteðfyrra var þegar tekið að losa grjót í Fossvogi í bygginguna á Bessastöðum, og var það flutt á gömlum sexæringi að lendingu þar, og í fyrra var byrjað að aka því heim á vagni, er hesti var beitt fyrir. Í sumar hefur fjöldi manna verið í efnisflutningum til Bessastaða, og tekið era ð grafa fyrir grunni hins nýja húss. Er það mikil vinna, því að grafið er átta eða níu álnir niður. Duggan Friðriksvon kom í vor með kalk í byggingarnar, og tveir múrar eru komnir til þess að vinna að steinsmíði og veggjagerð. Annar þeirra heitir Jóhann Georg Berger, en hinn Þorgrímur Þorláksson, íslenskur maður, er lært hefur iðn sína erlendis. Þeir eiga jöfnum höndum að vinna að báðum byggingunum, eftir því sem áfram miðar.

Bessastaðir – FERLIRsfélagar í heimsókn.

Næsta ár er von trésmiða. Nú í sumar lét Magnús Gíslason, amtmaður, einnig hefjast handa um undirbúning að byggingu typtunarhúss á Arnarhóli, enda þótt stjórnarvöldin í Kaupmannahöfn hafi ekki formlega samþykkt, aðþað skuli byggt hér.. Til þessarar vinnu hafa verið setter fangar, en Gissur Jónsson, lögréttumaður á Arnarhóli, hefur með höndum umsjón og verkstjórn alla.”

Bessastaða er fyrst getið í Íslendingasögu Sturlu Þórðarsonar, þá í eigu Snorra Sturlusonar. Að honum látnum sló Noregskonungur eign sinni á staðinn, sem varð fyrsta jörðin á Íslandi í konungseign. Þar varð brátt höfuðsetur æðstu valdamanna konungs hér á landi og var svo til loka 18. aldar.

Bessastaðir 1722.

Frá 1867 voru Bessastaðir í eigu eins af kunnustu og mikilhæfustu skáldum þess tíma, Gríms Thomsens (1820-1896), en hann fæddist þar. Benedikt Sveinbjarnarson Gröndal (1826-1907) fæddist á Bessastöðum. Hann var eitt af sérkennilegustu skáldum og rithöfundum okkar á s.hl. 19. aldar. Eftir lát Gríms Tomsens voru Bessastaðir lengst af í eigu einstaklinga unz Sigurður Jónsson (1896-1965), forstjóri í Rvík. gaf íslenzka ríkinu staðinn til búsetu fyrir ríkisstjóra vorið 1941. Síðan hafa forsetar landsins haft aðsetur þar.
Kirkjur hafa staðið á Bessastöðum síðan árið 1000. Elztu heimildir um kirkju þar eru frá árinu 1200. Það tók u.þ.b. 20 ár að byggja núverandi kirkju og hún var vígð 1796. Hún er meðal elztu steinbygginga landsins. Byggingu turnsins lauk ekki fyrr en árið 1823 eftir að hætt var við að hafa þar útsýnisaðstöðu. Fyrsta kirkjan var helguð heilagri Maríu og heilögum Nikulási. Um miðja 14. öld átti kirkjan þriðjung Bessastaðalands.

Frederick W.W. Howell, Bessastadakirkja 1900.

Þegar erlendir landstjórar settust þar að, áttu bændur kirkjuna, sló konungsvaldið eign sinni á hana. Afleiðingar þess voru síður en svo ásættanlegar og árið 1616 var hún komin í slíka niðurníðslu, að það varð að endurbyggja hana. Allar aðrar kirkjur landsins voru skattlagðar til að afla fjár til verksins. Nýja kirkjan var mjög falleg bygging en það hafði láðst að setja trébita í hana, svo að hún fauk í stormi tveimum árum síðar. Viðirnir voru notaðir til byggingar nýrrar kirkju með torfveggjum til að hún stæði af sér fárviðri.

Bessastaðir 1720.

Árið 1773 ákvað Kristján 7., Danakonungur, að reisa skyldi steinkirkju á Bessastöðum, þar sem hin gamla var úr sér gengin. Það er ekki að fullu ljóst hver hannaði hana, en líklega var það G.D. Anthon. Steinveggirnir voru byggðir utan um gömlu trékirkjuna, sem var síðan rifin. Veggirnir eru rúmlega 1m þykkir, hlaðnir úr grjóti úr Gálgahrauni, sem sést austan kirkjunnar. Steinarnir voru fluttir á flatbytnum eftir skurði að Lambhúsatjörn og yfir hana að byggingarstaðnum. Þetta var seinlegur byggingarmáti, svo að kirkjan var ekki vígð fyrr en árið 1796. Eitt fyrstu embættisverka í kirkjunni var gifting ungs pars frá Reykjavík. Athöfnin fór fram í júlí 1796 að viðstöddum öllum fremstu mönnum þjóðarinnar.

Bessastaðir 1720.

Skömmu eftir aldamótin 1700 þarfnaðist kirkjan þegar viðhalds og þá var ákveðið að ljúka byggingu hennar, því að turninn vantaði. Því verki var lokið árið 1823. Árið 1841 eignaðist Bessastaðaskóli Bessastaði. Skólabókasafnið var á efri hæð kirkjunnar allan tímann, sem skólinn starfaði þar. Kirkjan varð aftur að bændakirkju árið 1867.
Fyrsti bóndinn, sem keypti Bessastaði 1768, var Grímur Thomsen. Kirkjan þjónaði þessu hlutverki til 1941, þegar Sigurður Jónsson gaf þjóðinni staðinn með því skilyrði, að þar yrði aðsetur þjóðhöfðingja landsins. Við þessar breyttu aðstæður var innviðum kirkjunni líka breytt talsvert á árunum 1945-47 og þannig sjáum við hana nú á dögum. Trégólf kom í stað flísa og predikunarstóllinn frá því um 1700 vék fyrir nýjum.

Bessastaðakirkja – gluggi.

Steint gler var sett í glugga kirkjunnar árið 1956 í tilefni sextugsafmælis Ásgeirs Ásgeirssonar, annars forseta lýðveldisins, sem átti reyndar þetta merkisafmæli tveim árum áður. Gluggarnir eru 8 talsins og listamennirnir voru Finnur Jónsson og Guðmundur Einarsson frá Miðdal. Fyrsti glugginn til vinstri sýnir komu papa (Finnur).
Á grátunum, sem eru úr smíðajárni, eru myndir postulanna. Þessar myndir minna líka á verndarvættir landsins, drekann, fálkann, nautið og risann, sem er að finna í skjaldarmerki landsins. Guðmundur og Finnur gerðu þær líka.

Í Bessastaðakirkju.

Stóri, útskorni krossinn á norðurveggnum (vinstri) er eftir Ríkarð Jónsson. Hann var áður altaristafla kirkjunnar, en var fyrst færður þaðan á vesturvegginn. Altaristaflan, sem kom í staðinn, kom af Þjóðminjasafninu 1921. Hún er máluð mynd af Kristi að lækna sjúka eftir Mugg (Guðmund Thorsteinsson).

Grafsteinn Magnúss Gíslasonar varalandstjóra (†1766) er í norðurveggnum í kórnum. Minningarskildir um látna forseta og eiginkonur þeirra eru á veggnum beggja vegna altaristöflunnar. Bak við skjöld Ásgeirs og Dóru eru duftker þeirra. Gagnger viðgerð á kirkjunni fór fram árið 1998.

Bessastaðakirkja 2023.

FERLIR hefur nokkrum sinnum fengið að líta fornleifar þær, sem varðveittar eru undir Bessastaðastofu, augum. Þær lýsa á áhrifaríkan hátt aðstæðum og aðbúnaði fólksins á Bessastöðum fyrr á öldum. Forsetaembættinu eru þakkaðar góðar móttökur.

Heimildir m.a.:
-nat.is
-alftanes.is
-Öldin okkar 1761-1800

Bessastaðir 1789.

Skrár

Grindavíkurhellir – Dýrfinnuhellir

Gengið var um Grindavík og m.a. hugað að Grindavíkurhelli og Dýrfinnuhelli við Skipsstíg í Skipsstígshrauni. Áhugasömum Grindvíkingum var boðin þátttaka. Upphafsstaður var í Kúadal suðvestan við Hesthúsabrekku.

Kúadalur í Grindavík.

Við Kúadal er varða við gömlu leiðina frá Þórkötlustaðahverfi inn á Skipsstíg, hina gömlu þjóðleið milli Járngerðarstaða og Njarðvíkur. Frá henni var haldið yfir að Stamphólsgjá. Austan við gjána eru tvær aðrar vörður á sömu leið. Stamphólsgjá lá svo að segja í gegnum núverandi Járngerðarstaðahverfi, frá NA til SV. Hún var síðan fyllt upp eftir því sem byggðin óx. Nú sést gjáin einungs óskert á stuttum kafla efst í landinu norðan og ofan við byggðina, vestan íþróttasvæðisins. Á einum stað í gjánni er hægt að komast niður í hana. Því miður er niðurfallið fullt af rusli svo niðurgangurinn er lítt fýsilegur. Hægt er að komast inn undir hraunið í báðar áttir. Þrengsli eru í syðri hlutanum, en með lagni er hægt að feta sig áfram allnokkurn spöl. Einungis 30 metrar voru farnir að þessu sinni.

Grindavíkurhellir.

Í 19. aldar ferðalýsingu er getið um Grindavíkurhelli. Hellinum er ekki lýst nánar en að hann sé alllangur. Slík lýsing gæti vel átt við svonefndan Gauahelli, sem áður var nefndur Jónshellir. Opið á honum er norðvestan við Stamphólsgjá. Fara þarf niður í gjána um op á hraunbólu. Í því er að sjá sem bólan sé þak á nýrra hrauni, rauðlituðu, en undir er eldra grágrýti.
Slæmt er að sjá hveru innopið hefur dregið að sér mikið af alls kyns drasli. Þegar inn er komið er hellirinn vel rúmgóður. Svo er að sjá sem gólfið hafi verið þakið viðarfjölum, sem nú eru farnar að fúna. Innar er stigi svo til lóðrétt niður í jörðina um sprungu í eldra hrauni.
Þegar niður er komið er fyrir rúmgóður hellir og hægt að fara suðvestur eftir gjánni. Áður fyrr var mögulegt að fara alllangt til suðvesturs og koma upp þar sem nú er félagsheimilið Festi. Opinu þeim megin var lokað þegar félagsheimilið var byggt.

Grindavíkurhellir í dag – opið þakið rusli.

Fólk var jafnan varað við að fara um hellinn því hann er víða þröngur, auk þess sem dæmi eru um að menn hafi lokast inni í honum um tíma eftir jarðskjálfta. Segir sagan að tveir menn hafi verið í hellinum þegar jarðskjálfti reið yfir. Grunur lá á að hellirinn hafi þá verið notaður til brugggerðar um tíma líkt og Hesthellir í Arnarseturshrauni. Lokuðust mennirnir inni, en opnaðist aftur þegar annar jarðskjálfti fylgdi í kjölfarið. Töldu þeir sig heppna að komast út aftur. Sprungunni var ekki fylgt á leiðarenda að þessu sinni, einungis látið nægja að skoða innviðina næst opinu.

Þá var tekið hús á Tómasi Þorvaldssyni og hann spurður um staðsetningu Dýrfinnuhellis. Tómas tók vel á móti viðkomandi, rifjaði upp ferð sína um Skipsstíginn og lýsti opinu, hvorum megin við stíginn það væri og hversu langt frá honum.

Skipsstígur.

Þá var gengið yfir á Skipsstíg vestan Lágafells og honum fylgt áleiðis til norðurs. Stígurinn hefur verið endurgerður á kafla. Líklega hefur sú framkvæmd átt að þjóna vögnum eða bifreiðum. Þar sem kvöldsólin skein á stíginn og heillegar vörðurnar sást hvar hann liðaðist jafnbreiður í gegnum hraunið, vandlega gerður af mannanna höndum. Lítið sem ekkert er vitað um þessar úrbætur á Skipsstíg, sem lengst af var stysta leiðin milli Suðurnesjabyggðalaganna beggja vegna Reykjanesskagans. Það breyttist hins vegar með tilkomu Grindavíkurvegarins um Selháls og í gegnum Arnarseturshraun að Seltjörn og áfram upp á Keflavíkurveginn á Stapa á árunum 1913-1918. Skipsstígur er mjög fallegur á þessari leið þar sem hann liðast í gegnum hraunið.

Varða við Skipsstíg.

Norðan og vestan við Lágafellið er Dýrfinnuhellir. Segir Tómas Þorvaldsson frá því í einni bóka sinna að sögn hafi verið um að samnefnd kona hafi flúið þangað með börn sín eftir að „Tyrkirnir“ komu að Grindavík og fóru ránshendi um byggðalagið. Á hún að hafa hafst við í hellinum um tíma. Þá er ekki ólíklegt að vegavinnumennirnir á Skipsstíg hafi nýtt hellinn sem skjól. Gegnumgeng braggalaga hraunbóla er þarna skammt norðar, vinstra megin við stíginn. Hleðsla er við annan endann. Ekki er ólíklegt að ferðalangar og vegagerðamenn hafi einnig nýtt sér það sem skjól um tíma.

Dýrfinnuhellir.

Dýrfinnuhellir, skv. lýsingunni er stutt frá stígnum. Nokkrir hellar eða skútar eru einnig við hann eigi langt frá. Einn er vel manngengur og liðast undir hraunið. Dýrfinnuhellir er hins vegar rúmgóður, en ekki mjög hár til lofts. Hann hefur hins vegar veitt ágætt skjól þeim, sem í honum dvöldu. Þykkt lag af sandi er í gólfinu. Skammt frá honum er annar hellir, ekki síður ákjósanlegt skjól. Innhellar hans eru víða lágir. Sandur er í botninum.

Handan við stíginn, skammt frá er hins vegar mjög fallegur hellir, eða m.ö.o. stór hraunbóla. Botninn er alveg sléttur og hlaðið hefur verið upp í kantana. Opið er fremur lítið og að mestu þakið mosa. Mjög góður felustaður. Niðurstigið hefur verið lagað til. Þarna er mjög gott skjól fyrir marga menn.

Hellir við Skipsstíg.

Ef lýsingin hefði ekki verið svo nákvæm af staðsetningu Dýrfinnuhellis væri raunhæft að ætla að þarna hafi fólk getað hafst við um tíma og það með góðu móti. Hellir þessi verður skoðaður betur á næstunni.
Í göngunni villtist einn þátttakenda frá hópnum. En eins og jafnan er kynnt er ekki beðið eftir eða leitað að “eftirlegukindum”. Og þar sem þessi þátttakandi hafði ekki göngustað eða önnur verðmæti meðferðis var hann skilinn eftir. Vonandi ratar hann til byggða þá og þegar húmar að kveldi.

Gyltustígur (t.h.).

Í bakaleiðinni léku kvöldsólargeislarnir við Þorbjarnarfellið. Við það sást Gyltustígurinn upp vestanvert fellið mjög vel.
Hraunið er þarna víða mjög úfið, en inni á milli eru tiltölulega slétt apalhraun. Hraunkanturinn er u.þ.b. 6 metra hár og sést vel hvernig hann hefur stöðvast á graslendinu norðan Lágafells. Reykjavegurinn svonefndi liðast vestur með sunnanverðum hraunkantinum. Miðsvæðis sunnan við hann er sæluhús fyrir langþreytta ferðalanga.
Frábært veður.

Dýrfinnuhellir.

Skrár

Íslenski fáninn

Fánanefndin 1913

Íslenski ríkisfáninn.

Hinn 30. desember 1913 skipaði ráðherra nefnd „til þess að taka gerð fánans til rækilegrar íhugunar, kynna sér eftir föngum hvað fullnægja myndi óskum þjóðarinnar í þessu efni og koma fram með tillögur til stjórnarinnar um lögun og lit fánans svo snemma að stjórnin geti gert Alþingi, þá er það kemur saman næst, kost á að láta uppi skoðun sína um þær.“
Í nefndina voru skipaðir Guðmundur Björnson landlæknir, formaður, Matthías Þórðarson þjóðminjavörður, Ólafur Björnsson ritstjóri, Jón Jónsson (Aðils) dósent og Þórarinn B. Þorláksson listmálari.

Bláhvíti fáninn.

Var talið af sumum, að bláhvíti fáninn líktist svo mjög grískum fána, að konungur myndi eigi vilja á slíka fánagerð fallast fyrir Ísland. Leitaði ráðherra að beiðni fánanefndar álits konungs á því, hvort hann myndi vilja löggilda bláhvíta fánann. Svar konungs var neitandi, þar eð fáninn líktist um of grískum fána. Vegna þessarar andstöðu konungs hætti nefndin við að gera tillögu um bláhvíta fánann. Einnig var álitið eftir athugun, sem skólastjóri Stýrimannaskólans gerði, að slíkur fáni kynni í miður góðu skyggni að reynast of líkur sænska fánanum, sem er gulur kross í bláum feldi, eins og kunnugt er.
Fánanefndin skilaði tveimur tillögum um liti fánans:
(1) Fáninn skyldi vera heiðblár með hvítum krossi og hárauðum krossi innan í hvíta krossinum, eða
(2) hvítur með heiðbláum krossi og hvítri og blárri rönd utan með beggja vegna.

Ríkisfáninn.

Á fyrsta degi Alþingis 1914, 1. júlí, gerði ráðherra, Hannes Hafstein, grein fyrir hvað gerst hefði í fánamálinu og lét útbýta skýrslu fánanefndarinnar. Lýsti ráðherra meinbugum, er á því væru að fá bláhvíta fánann staðfestan, en á eindæmi hefði hann ekki talið fært að gera tillögu til konungs um aðra gerð. Hefði hann því skipað áðurgreinda nefnd í málið. Um liti fánans voru menn ekki sammála. Sumir vildu bláhvíta fánann að viðbættri stórri hvítri stjörnu í efra stangarreit og loks vildu sumir fána þann sem fánanefndin gerði að aðaltillögu sinni, hvítan kross í bláum feldi með rauðum krossi í miðju.

Bláhvíti fáninn.

Í sameiginlegri tillögu nefnda efri og neðri deilda til þingsályktunar um gerð fánans var í fyrsta lagi mælt með bláhvíta fánanum óbreyttum, í öðru lagi með þeim fána að viðbættri stórri hvítri fimmblaða stjörnu í efra stangarreit og í þriðja lagi með þrílita fánanum.
Á hádegi sunnudaginn 1. desember 1918 var klofinn fáni dreginn að hún á fánastöng Stjórnarráðshússins er sambandslögin gengu í gildi.
Um leið og fáni hins fullvalda íslenska ríkis var dreginn að hún, kvað við tuttugu og eitt fallbyssuskot frá varðskipinu „Islands Falk“. Skipherra varðskipsins, Victor Lorenz Lorck, flutti ávarp, og einnig forseti sameinaðs Alþingis Jóhannes Jóhannesson. Loks var leikinn konungssöngurinn og danski og íslenski þjóðsöngurinn.

Á 4. áratug 20. aldar var gerð sundlaug hjá sumarbústaðnum Skógarnesi í Reykjahverfi Mosfellsveit. Heitur lækur var stíflaður og þar myndaðist ylvolg laug. Bláhvíti fáninn og þjóðfáninn við húna.

Rauði liturinn á að tákna eld, blái liturinn hafið og himininn og hvíti liturinn jökla. Rautt og hvítt táknar þannig eld og ís.
Rauði liturinn var settur í íslenska fánann að beiðni danskra stjórnvalda en Íslendingar höfðu fyrst valið sér bláhvítan fána. Meginröksemd Dana var sú að bláhvíti fáninn væri allt of líkur gríska fánanum og raunar alveg eins og grískur sérfáni, konungsfáninn. Málið var Danakonungi nokkuð skylt þar sem Georg I, konungur Grikklands 1863-1913, var sonur Kristáns IX Danakonungs (1863-1906) og albróðir Friðriks VIII Danakonungs (1906-1912).

Forsetafáninn.

Margir íslenskir þjóðernissinnar kunnu hins vegar rauða litnum illa vegna þess að tillagan um hann var upphaflega dönsk. Því var haldið fram að tillagan ætti rætur að rekja til þess að minna ætti á tengsl Íslands og Danmerkur en eins og er kunnugt er rautt grunnlitur danska fánans.
Íslendingar hafa löngum kunnað vel við rauða litinn; andstæðurnar eldur og ís koma oft fyrir í ættjarðarumræðum um Ísland.

-Eftir Birgi Thorlacius. Áður birt í ritinu „Fáni Íslands, skjaldarmerki, þjóðsöngur, heiðursmerki„, útg. af forsætisráðuneyti 1991
og http://www.visindavefur.hi.is/svar.asp?id=917

Íslenski fáninn.

Skrár

Seljabúskapur I

Alsiða var það fyrrum, einkum þar sem lítið var um haga nærri bæjum að hafa búsmala í seli á sumrum frá fráfærum og til tvímánaðar eða til þess er nálega 16 vikur voru af sumri. Selin voru byggð svo langt frá bæjum, að náðist til betri og kjarnmeiri haga en heima fyrir var að fá.

Stekkur í seli - D. Bruun

Þangað var farið með allan ásauð og stundum kýr. Í selinu var jafnan einn kvenmaður, selmatseljan (selráðskona), og ef fé var mjög margt, hafði hún með sér eina eða tvær unglingsstúlkur. Svo var smali, sem fylgdi fénu úr kvíunum og var yfir því nótt og dag. Ekki var mulið undir smalann í seljunum stundum. Var ekki dæmalaust, að honum væri ætlað að skaka strokkinn, á meðan mjaltakonur mjöltuðu ærnar. Þótti þá vel úr rætast, ef nokkurn veginn félli saman, að strokkurinn væri skilinn og lokið væri mjöltunum. Af því er talshátturinn: ,,Það stenst á endum strokkur og mjaltir“.

Smali í seli - færikvíar

Sagt var og, að ráðskonur hefðu haft það til, að binda strokkinn upp á bakið á smalanum við smalamennsku og láta hann hlaupa með hann, og hafi skilist þannig smjörið. En ósennilegt er, að þetta hafi verið gert, síst almennt. Selin voru venjulega þrjú hús: mjólkurhús og selbaðstofa og eldhús til hliðar eða frálaust. Oft var og selið í beitarhúsum, ef þau voru langt frá bænum. Kvíar voru og til að mjalta í ærnar og kofi handa kúm, ef þær voru hafðar í selinu. Selmatseljan hafði nóg að starfa; að mjalta ærnar, setja mjólkina og hirða hana, búa í strokkinn og strokka hann, búa út smjörið, flóa mjólkina og gera úr henni skyr. Mjólkin var hleypt í skyr í kössum með loki. Voru þeir háir og mjóir, líkir venjulegu kofforti, og mátuleg klyf, er þeir voru fullir; þeir voru kallaðir selskrínur.
Bóndinn heima eða einhver annar á bænum hafði það starf á hendi, að flytja heim úr selinu annan eða þriðja hvern dag, eftir því sem á stóð. Var skyrinu steypt í keröld heima og safnað til vetrar. Heldur þótti það vilja þynnast á selflutningunum, sem von var.

Selsmatsselja.

Heldur hefir vistin verið einmanaleg fyrir selmatseljuna, þótt mikið hefði hún að gera, enda komst hjátrúin þar að, sem eðlilegt var á þeim tímum. Urðu til margar sögur þar sem selmatseljur komust í tæri við huldumenn og urðu þungaðar eftir þá; ólu þær svo börnin í seljunum, og veitti maðurinn þeim þar alla aðstoð, svo að einskis varð vart; tók hann svo barnið með sér og ól það upp í álfheimum. En hann gat ekki gleymt ástmeynni úr selinu, og kom oftast einhvern tíma löngu síðar, þegar sonur þeirra var orðinn fullorðinn og selmatseljan gift kona fyrir löngu, og birtist henni til þess að endurnýja fornar ástir. En þeir samfundir urðu báðum jafnan að bana. Svo er að sjá, að selfarir hafi mjög verið farnar að leggjast niður, þegar kom fram á 18. öldina og eymd og ódugnaður landsmanna var kominn á hæsta stig.

Seljabúskapur – RÚV.

Gaf þá konungur út lagaboð 24. febr. 1754 að skipa öllum bændum að hafa í seli, að minnsta kosti átta vikna tíma, frá því er átta vikur væru af sumri til tvímánaðar. Lítið mun það lagaboð hafa á unnið, enda var þá landið í kaldakoli af harðindum, fé fallið og fólk að deyja úr harðrétti; og svo kom fjárkláðinn mikli rétt á eftir. Þó var mjög víða haft í seli langt fram á 19. öld, þar sem lítið var um sumarhaga heima, þangað til fólkseklan neyddi menn til að hætta við selfarir og jafnvel fráfærur á síðustu áratugunum.
Selfara er víða getið bæði í fornsögum vorum og lögum; má af því ráða, að sá siður hefir flust hingað frá Noregi og orðið hér að fastri venju.

Heimild m.a.:
-www.skolavefurinn.is

Brynjudalur – í Þórunnarseli.

Skrár

Dyravegur – Sporhella

Dyrafjöll eru á Hengilssvæðinu norðnorðaustan við Hengilinn, vestan Nesjavalla.

Dyrnar á Dyravegi.

Hengilssvæðið er á miðju vestra gosbelti landsins, sem nær frá Reykjanesi að Langjökli. Berggrunnur er að mestu móberg sem myndast hefur í gosum undir jökli á síðustu jökulskeiðum ísaldar. Grafningsmegin á svæðinu er röð móbergshryggja sem fylgja ríkjandi sprungustefnu NASV og ganga út í Þingvallavatn.
Á Hengilssvæðinu eru þrjú eldstöðvakerfi með megineldstöðvum, hverum og laugum. Þetta eru Hveragerðiseldstöð, Hrómundartindskerfi og Hengilskerfi sem er yngst og virkast.

Sporhella.

Eftir ísöld eru þekkt fjögur til fimm sprungugos á svæðinu. Síðast gaus fyrir um 2.000 árum á 30 km langri sprungu sem náði frá Eldborg í Þrengslum, um Hellisheiði, Innstadal og í Sandey í Þingvallavatni. Þá rann yngsta hraunið á Hellisheiði og Nesjahraun í Grafningi.
Hengilssvæðið er með stærstu jarðhitasvæðum á landinu, eða um 100 km2. Það nær yfir tvær megineldstöðvar og nágrenni þeirra. Önnur, Hvera-gerðiseldstöðin, er útdauð og sundurgrafin. Hin er virk og nær yfir Hengil og Hrómundartind. Hún skiptist í tvær gosreinar. Önnur liggur um Henglafjöll, hin um Hrómundartind. Milli gosreinanna skilur Þverárdalur og Bitra sem fyllt hefur framhald dalsins til suðurs.
Hengilskerfið er yngst og virkast. Frá ísaldarlokum eru þekkt 4-5 sprungugos á þessu svæði. Síðast gaus fyrir um 2000 árum, er hraunið rann á Hellisheiði, og Nesjahraun í Grafningi. Þá gaus á 25 km langri sprungu, sem náði frá Eldborg undir Meitlinum, um Hellisheiði, Innstadal og norðaustur í Sandey í Þingvallavatni.

Sporhella.

Síðast voru umbrot í Hengilskerfinu árið 1789. Þá gliðnaði og seig spilda á sprungubeltinu, sem liggur yfir Dyrafjöll og Hestvík og þaðan norður yfir Þingvallavatn milli Almannagjár og Hrafnagjár, um 1-2 m.
Ætlunin er að ganga Dyraveginn fljótlega, frá Nesjavallavegi (Nesjavallarétt) að gatnamótum Austurvegar (Hellisheilarvegar) norðaustan við Lyklafell. Hér verður þó tekið svolítið forskot á sæluna og Sporhellunni lýst, en Dyravegur liggur um hana norðan Skeggjadals. Við Sporhelluna, sunnan Sporhelludals (og norðan Skeggjadals) liggur leiðin upp hálsinn á fleiri en einum stað, enda er Dyravegurinn ekki einsamall á þessum stað.

Gatan um Sporhellu.

Í Dyradal greinist Dyravegur í tvennt, en sameinast aftur í Dyrafjöllum. Annars vegar liggur leiðin um Dyrnar svonefndu, u.þ.b. tveggja til þriggja m breitt gil austnorðaustan í Dyradal og áfram uoo og yfir í Sporhelludali. Þar beygir sú gata til vinstri þar upp á Sporhelluna, sem fyrr er lýst. Sneiðingur sést í hlíðinni, en skriða hefur smám saman afmáð götuna á kafla. Uppi beygir gatan síðan til suðausturs og aftur til norðausturs. Þar eru gatnamót. Þarna er gatan djúpt mörkuð í móbergshelluna líkt og sjá má á meðfylgjandi myndum, bæði á leiðinni, sem lýst var og til suðurs þar sem hin gatan kemur inn á hana. Sú gata liggur til suðurs inn Dyradal og síðan á ská upp hlíðina í honum austanverðum, upp í Skorhelludali.

Sporhella.

Í stað þess að beygja þar til norðurs að hinni götunni liggur gatan áfram til austurs í sneiðinginn og síðan til norðurs, upp á móbergshelluna. Þarna er gatan einnig djúpt mörkuð í helluna. Fyrrnefnda leiðin er stikuð, en sú síðarnefnda ekki. Líklegt má telja, að hestalestir hafi farið sneiðinginn austan Sporhelludala og síðan upp á helluna síðarnefndu leiðina því hún er auðveldari yfirferðar, einkum fyrir hesta með birgðar. Þá gæti þetta hafa verið kúastígur fyrrum.

Sporhella – skilti.

Á skilti við Dyraveginn á Sporhellunni má lesa eftirfarandi: „Rásirnar sem hér sjást í berginu hafa markast af hófum hesta sem hér hafa farið um í aldanna rás. Þær eru minjar um Dyraveg, hinn forna lestarveg milli Grafnings og Reykjavíkur. Fyrir bílaöld var hesturinn eina farartækið og snemma urðu til aðalreiðgötur um sveitir og óbyggðir. Skemmtiferðir voru þá fátíðar og flestar ferðir voru farnar í nauðsynjaerindum. Fyrir utan búferlaflutninga vour slíkar ferðir mest lestarferðir, með ýmsar vörur milli sjávarsíðu og sveita. Slíkar ferðir hafa tíðkast allt frá fyrstu tíð og má ætla að Dyravegur hafi verið notaður allt frá landnámsöld.

Sporhella.

Dyravegur var notaður af bændum í Grafningi og uppsveitum Árnessþings sem leið áttu í ver og kaupstaði við Faxaflóa. Einnig var þessi leið notuð af Skálholtsbiskupum og áttu þeir vöruskemmur við Sogin þar sem lestirnar voru ferjaðar yfir (sjá meira HÉR og HÉR).
Þó að leiðin virðist nú ekki greiðfær var hún þó einna styst milli byggða í Árnessýslu og Kjalarnesþingi og auk þess liggur hún ekki eins hátt og Hellisheiðarvegur og af þeim sökum oftar fær.

Á vorin var skreið flutt úr verstöðvum á Suðurnesjum eftir Dyravegi en seinna á sumrin var farið í kaupstað.

Sporhella.

Helstu vörur sem fluttar voru til kaupstaðar voru ull, smjör og kjötskrokkar. Á móti sóttu menn byggingarefni, mjöl og járnvöru í kaupstaðina og frá 17. öld í vaxandi mæli sykur, kaffi og tóbak. Í timburflutningum var annar endi trjánna bundinn í klakk en hinn endinn látinn dragast með jörð.
Slíkt hefur verið afar þreytandi fyrir hestana en ekki mun hafa verið óalgengt að þeir hafi borið allt að 150 kílóa klyfjar. Ýmist voru þeir reknir eða teymdir. Lestirnar vour oft langar og klyfjahestarnir misjafnir að skapferli og burðum.
Dýrt var að hafa marga hesta á fóðrum yfir vetrarmánuðina og mikill munur var á meðferð áburðarhesta og reiðhesta.
Dyravegur Flestir áburðarhestar voru settir út á guð og gaddinn yfir veturinn, fengu í mesta lagi moð sem kýrnar vildu ekki éta. Margir féllu úr hor. Í miklum harðindum átu hestar oft ýmislegt sem í raun er hreinasta viðurstyggð og andstætt eðli þeirra.
Þannig segir Eggert Ólafsson og Bjarni Pálsson frá því í ferðabók sinni frá 18. öld að hestar hafi étið mold og viði í húsum, hárið hvor af öðrum og eyru af dauðum hestum.

Gatan um Sporhellu sunnanverða.

Af þessu má ljóst vera að oft hafi hestur þurft að líða fóðurskort og ekki lifað sældarlífi en um leið verið húsbændum sínum ómissandi í harðri lífsbaráttu.“
Tiltölulega auðvelt er að rekja Dyraveginn, eins og hann er skikaður um Sporhellu, en hafa ber í huga að vegurinn var miklu mun lengri og hafði bæði upphaf og endi – mun fjær.
Sjá meira um Dyraveg HÉR og HÉR.
Frábært veður.

Heimildir m.a.:
-or.is

Gata um Sporhellu.

Skrár

Hellisgerði – skilti

Við inngang Hellisgerðis, skrúðgarðs Hafnfirðinga, er skilti með eftirfarandi upplýsingum:

Saga Hellisgerðis

Hellisgerði í ágúst 2023.

Þann 15. mars árið 1922 hélt Guðmundur Einarsson framsögu á fundi Málfundafélagsins Magna er hann nefndi „Getur félagið Magni haft áhrif á útlit Hafnarfjarðar?“ Svaraði hann spurningunni játandi, m.a. með því að koma upp skemmti- og blómagarði sem yrði bænum til mikillar prýði. Í kjölfarið var stofnuð nefnd til að vinna áfram með tillöguna og komst hún að þeirri niðurstöðu að „Hellisgerði“ á milli Reykjavíkurvegar og Kirkjuvegar væri kjörið fyrir garðinn. Bæjarstjórn Hafnarfjarðar samþykkti að láta félaginu í té hið umbeðna garðsvæði endurgjaldslaust sama ár. Sumarið 1923 var haldin þar Jónsmessuhátíð til að afla fjár til starfseminnar og við það tækifæri afhenti Magnús Jónsson bæjarfógeti Málfundafélaginu Magna Hellisgerði formlega.

Hellisgerði – gosbrunnur.

Í skipulagskrá sem samin var fyrir garðinn kemur fram að tilgangur hans var fyrst og fremst þríþættur. Í fyrsta lagi að vera skemmtigarður þar sem bæjarbúar ættu kost á að njóta ánægju og hvíldar í tómstundum sínum. Í öðru lagi að vekja áhuga bæjarbúa á blóma- og trjárækt og í þriðja lagi að geyma óraskaðar minjar um hið sérkennilega bæjarstæði Hafnarfjarðar.

Vorðið 1924 hófst ræktun í Hellisgerði. var þá Ingvar Gunnarsson ráðinn starfsmaður þar og var hann forstöðumaður garðsins allt til dauðadags árið 1962.

Sjá meira um Hellisgerði HÉR.

Hellisgerði 1942.

Upphafleg stærð Hellisgerðis var um 400 m2 en árið 1960 samþykkti bæjarstjórn Hafnarfjarðar að láta Magna í té 6000 m2 land til viðbótar. Eftir að starfsemi Magna lagðist niður hefur umsjón og eftirlit Hellisgerðis verið á herðum garðyrkjustjóra Hafnarfjarðarbæjar.

Hellisgerði 2023.

Skrár

Strandstígur – Hjónin í kassahúsinu

Við Strandstíginn í Hafnarfirði eru nokkur upplýsingaskilti. Skiltin eru í umsjá Byggðasafns Hafnarfjarðar. Um þessar mundir (2023) prýða skiltin ljósmyndir hjónanna í Kassahúsinu, þeirra Guðbjarts Ásgeirssonar og Herdísar Guðmundsdóttir. Myndinar eru frá Hafnarfirði.

Guðbjartur Ásgeirsson og Herdís Guðmundsdóttir.

Ljósmyndirnar eru að stórum hluta frá Ljósmyndasafni Reykjavíkur ásamt Byggðasafni Hafnarfjarðar. Myndirnar eru afrakstur hjónanna Herdísar Guðmundsdóttur og Guðbjarts Ásgeirssonar en þau komu nýgift til Hafnarfjarðar árið 1916 og settust hér að. Ljósmyndaáhugann hafði Guðbjartur haft frá því 1907 er hann fékk belgmyndavél í skiptum fyrir reiðhjól. Guðbjartur tók helst ljósmyndir á hafi og af skipum. Saman voru þau með ljósmynda- og framköllunaraðstöðu í húsi sínu að Lækjargötu 12b. Þegar Guðbjartur fór á sjóinn sá Herdís um ljósmyndun og framköllun á heimili þeirra, eftir að hafa aflað þeim leyfi til að starfa sem atvinnuljósmyndarar hjá Félagi atvinnuljósmyndara. Tók Herdís manna- og þjóðlífsmyndir í landi en Guðbjartur mest á sjó en einnig eitthvað í landi. Höfðu þau bæði næmt auga fyrir myndefninu og hafa margar ljósmyndir þeirra birst í bókum og tímaritum.

Hafnarfjörður – Hörðuvellir um 1940.

Yfirlitsmynd ofan við Hörðuvelli um 1940 yfir Hamarskotslæk og út að Hvaleyri. Húsið fremst á myndinni er Hörðuvellir II, reist 1922 af Edvard Morthens. Húsið stendur nú við Nyrðri-Lækjargötu 3. Á Hörðuvöllum var frjálsíþróttaleikvangur FH, hlaupabrautina má enn sjá á myndinni. Á vetrum var vatni úr læknum veitt inn á svæðið fyrir skautaæfingar.

Hafnarfjörður – Setberg 1902.

Yfirlitsmynd af Setbergi frá því um 1940 og út yfir Hafnarfjörð. Fyrir miðri mynd er sumarhús, Setbergshúsið sem reist var árið 1902 og fjós er til hægri á myndinni. Tvö smáhýsi niður af Setbergi, annað þeirra hýsti heimarafstöð Jóhannesar Reykdals.

Flensborg 1927.

Ljósmynd frá 1927. Horft frá þeim stað þar sem Ásbúð stóð að Flensborg og yfir fjarðarbotninn. Í forgrunni má sjá garðahleðslur, hrundar hleðslur útihúss og svo þar sem Flensborgarlækur rann út í höfnina, þar voru áður uppsátur báta. Hinum megin við lækinn er Flensborgarskólinn og þá skólahúsið nýja sem reist var árið 1906, svo Íshús Hafnarfjarðar, stofnað 1908. Hamarinn ber við himininn, þar stóð lítið kot kennt við Hamarinn, „Hamarskot“.

„Óla Run“-tún 1947-1948.

Ljósmynd tekin 1947–1948. Horft yfir „Óla Run“-tún yfir suður- og miðbæinn. Til vinstri er risið á grunni Flensborgarskólans bifreiðaskýli „Áætlunarbíla Hafnarfjarðar“, reist árið 1935. Skólahúsið frá 1906 horfið og nýtt Íshús risið. Fyrir miðri mynd er bærinn Lækjarmót og þar örlítið ofar til hægri er bærinn Skuld.

Lækjargata um 1924.

Myndin er tekin um 1924 á moldarflötinni neðan við Lækjargötu. Til vinstri er lágreist bygging úr timbri, hún var reist á vegum bæjarins, byggð áföst við steinhús. Þessi íbúðarbygging var ætluð „húslausu“ verkafólki og var nefnd „Bæjarbyggingin“. Steinhúsið var reist um 1917 úr grágrýti úr hamrinum og nefnt eftir Jóni Jónssyni frá Gróf. Þessi hús voru rifin um 1970. Þá er húsaröð við Lækjargötu sem stendur mikið til óbreytt. Dökka húsið á móts við Gróf var byggt árið 1916, það var ýmist nefnt eftir útliti, s.s. „svarta húsið“, „rauða húsið“, en einnig kallað Bygggarður því þáverandi íbúi hafði komið frá Bygggarði á Seltjarnarnesi. Hann átti margar dætur og var húsið því einnig nefnt „Kvennabrekka“, það er nú Öldugata 2. Þá kemur Lækjargata 16, Busthús; fyrri eigandi þess átti ættir að rekja til Busthúss í Miðnesi. Húsið þar við hliðina er Lækjargata 14 sem var nefnt Geitháls eftir fæðingar- og uppeldistað fyrri eiganda. Svo er það hús með vatnshallaþaki, Lækjargata 12, nefnt „Kassahúsið“ af augljósri ástæðu. Fyrir miðri mynd er Brautarholt, byggt um 1907, það var stækkað, hækkað og síðan rifið; nú standa á lóðinni tvö nýleg hús. Þá sést Hafnarfjarðarkirkja og nokkur hús við Nyrðri-Lækjargötu og Austurgötu til hægri á myndinni.

Syðri-Lækjargata um 1924; Kassahúsið.

Mynd tekin um 1924 á móts við Syðri-Lækjargötu, lengst til vinstri sést í Gömlu-Gróf sem varð hluti af Bæjarbyggingunni og næst er hús sem nú telst til Öldugötu 2. Húsið gekk undir nokkrum nöfnum, s.s. Kvennabrekka, Bygggarður, Svarta húsið og Rauða húsið. Þá kemur Lækjargata 16, Busthús, svo Geitháls númer 14 og Kassahúsið Lækjargata 12. Þar bjuggu lengst af ljósmyndarahjónin Guðbjartur Ásgeirsson og Herdís Guðmundsdóttir en í kjallaranum höfðu þau aðstöðu fyrir amatörvinnustofu sína. Kassahúsið var það nefnt vegna útlitsins en hjónin létu hækka þakið í núverandi mynd árið 1925. Við hliðina á Kassahúsinu er Lækjargata 10. Það hús byggði Jóhann Jónsson skipstjóri, hann fór sem háseti á kútter „Kjartan“ sem var í eigu Brydeverslunarinnar á meðan verið var að gera við skip hans, kútter „Pollux“. Jóhann tók út ásamt skipstjóranum á kútter „Kjartani“ og drukknuðu báðir. Var Jóhanni skipstjóra lýst sem „lipurmenni og gæðasjómanni“.

Hamarskotsmölin.

Horft er af Vesturhamri frá „Illubrekku“ yfir á Hamarskotsmölina. Þrjú hús standa með framhlið að sjó. Það elsta er lengst til vinstri, það var reist árið 1841 af Matthíasi Jónssyni Mathiesen sem fékk fyrstur manna að reisa verslunarhús á „Mölinni“. Þá er hús sem oft var nefnt „fjósið“ en fjós og hlaða voru í þeim enda sem næst er tvílyfta húsinu. Það var upphaflega pakkhús og verslun en hækkað og gert að íbúðar- og verslunarhúsi um 1900. Þegar hús fengu númer við götur árið 1911 urðu þessi hús Strandgata 50 a, b og c.

Miðbærinn um 1920.

Yfirlitsmynd frá því um 1920 séð frá Brekkugötu yfir miðbæinn og út að vesturbæ Hafnarfjarðar. Saltfiskur á reitum Einars Þorgilssonar, Apótekið við Strandgötu í byggingu. Fiskþurrkunarhús og fiskreitur, þar eru nú verkamannabústaðir við Skúlaskeið. Bólvirki fyrir framan hús Augusts Flygenring við Vesturgötu og pakkhús sem reist var 1865 á grunni verslunarhúss Bjarna Sivertsen. Tvö pakkhús með gafli að sjó, þau gengu undir heitinu dönsku pakkhúsin og voru flutt á þennan stað um 1770. Byggðin í vesturbænum að rísa.

Hátíðarhöld 17. júní 1947.

Hátíðarhöld á Sýslumannstúninu 17. júní 1947. Handknattleikur kvenna á milli FH og Hauka. Lúðrasveitin Svanur og karlakórinn Þrestir sáu um tónlistaratriði. Nokkra bragga má sjá utan túnsins. Verslunin Álfafell í húsi sem áður hafði staðið sem íbúðarhús við Brekkugötu og Hressingarskáli Hafnarfjarðar sem fluttur var á þennan stað úr Krýsuvík árið 1941. Árið 1948 eignaðist Skátafélagið Hraunbúar skálann. Vinstra megin á myndinni má sjá fangahúsið í byggingu, áfast við Sýslumannshúsið.

Lækjargata, Hverfisgata og Tjarnarbraut um 1940.

Myndin er tekin af Hamrinum um 1940. Gatnamót Lækjargötu og Öldugötu, Skólabrautar, Hverfisgötu og Tjarnarbrautar. Hægra megin á myndinni er Mjólkurvinnslustöð Mjólkurbús Hafnarfjarðar sem stofnað var árið 1934. Byggingin sem tekin var í notkun árið 1947 þótti hin myndarlegasta. Var húsið byggt úr járnbentri steypu með korklögðum veggjum að innan. Það var tvílyft utan vélasalarins sem var í fullri hæð. Ketilshúsið var þar á bak við á neðri hæð og á efri hæðinni var skrifstofa og móttökusalur fyrir mjólk. Á bak við húsið var akvegur að húsinu og undir honum kolakjallari og sýrugeymsla. Á efri hæð í öðrum enda hússins var rannsóknarstofa, skyrgerð og geymsla. Mjólkurbú Hafnarfjarðar var lagt niður árið 1949 og var í húsinu ýmiss konar starfsemi þar til það var brotið niður árið 1981.

Brekkugata um 1925.

Ljósmynd tekin um 1925 af moldarflötinni við lækinn að Lækjargötu, Brekkugötu og Hamrinum. Fremst á myndinni er „katalog“-hús Jóhannesar J. Reykdal sem hann lét reisa árið 1904. Húsið var portbyggt timburhús, ein hæð og ris á grágrýtishlöðnum kjallara með veggsvölum og turni. Geymsluskúr handan götunnar nær hamrinum tilheyrði lóð Jóhannesar Reykdal. Húsið skemmdist það mikið í bruna árið 1930 að ekki þótti svara kostnaði að gera við það og var það því rifið. Á þessum stað reis síðar skrifstofu- og verslunarhús timburverksmiðjunnar Dvergs. Næst er einlyft hús með háu risþaki á hlöðnum kjallara byggt árið 1902, rifið um 1980, þar var síðar lengi bílastæði. Þá kemur tveggja hæða timburhús með mænisþaki á hlöðnum kjallara og bíslag með vatnshallaþaki, upphaflega byggt minna um 1910 en stækkað síðar. Þá eru tvö portbyggð timburhús með kvistum á hlöðnum kjallara. Í upphafi sneri framhlið húsanna að höfninni og götuslóði var þar fyrir framan. Í þennan götuslóða var vatnslögnin lögð árið 1917. Síðar var Brekkugatan lögð eins og hún liggur í dag.

Kona við þvotta um 1955.

Kona við þvotta í afar hrörlegri viðbyggingu á baklóð Vesturgötu 6 um 1955. Á timburhjólbörum er þvottabali með loki og pottur þar ofan á. Þvottabali yfirfullur af blautum þvotti stendur á gólfinu. Konan bograr yfir þvottabretti í timburbala sem hvílir á síldartunnum. Til vinstri rýkur úr suðupotti, mjólkurbrúsi stendur undir glugga en á syllu við gluggann er m.a. járnfat og flaska. Utanáliggjandi rafmagnssnúrur og bárujárnsplötur á víð og dreif.

Suðurgata séð frá Jófríðarstöðum.

Horft ofan af Jófríðarstaðahól yfir Suðurgötu, Vesturhamar yfir fjörðinn að miðbænum og vesturbæ. Fremst hægra megin við miðju er hús Bror Westerlund, byggt árið 1925. Fyrir framan það er einlyft hús með lágreistu þaki, það var Hringbraut 51 en er nú horfið. Hlið St. Jósefsspítala með kapellunni, svo líkhús og þá hænsna- og blómaskáli systranna sem nýlega var rifinn. Rétt fyrir miðri mynd trónir Fríkirkjan á Hraunprýðishól. Akrafjall í fjarska.

Holtsgata og Hlíðarbraut.

Horft af holtinu þar sem nú er Hringbraut. Hægra megin má sjá hús í byggingu við Holtsgötu og nokkur hús eru komin við Hlíðarbraut en gatan er nefnd eftir Hlíð sem var Hlíðarbraut 15. Húsið var áður Austurhamar 5, byggt árið 1905 af Jóni Guðmundssyni, fv. bónda á Setbergi, 1867–1902.

Hafnarfjörður um 1925.

Horft ofan af Hamrinum út á höfnina um 1925. Fremst eru húsþök við Brekkugötuna, svo Góðtemplarahúsið sem stóð við Templarasund en sundið lá meðfram baklóðinni. Blöndals-hús til vinstri við „Gúttó“ og íþróttahúsið við gamla barnaskólann. Lítið verslunarhús við endann á íþróttahúsinu er Álfafell, það hús stóð áður þar sem nú er Brekkugata 14 en var flutt á mölina um 1900. Fiskreitur Einars Þorgilssonar og Hafnarfjarðarkirkja til hægri á myndinni. Bátar og skip af ýmsum stærðum og gerðum liggja við akkeri og við bryggju.

Strandgata.

Ljósmyndin er mögulega tekin úr nýbyggingu Sparisjóðs Hafnarfjarðar á horni Strandgötu og Linnetsstígs. Steypuvinna er í fullum gangi við Thorsplanið og meðfram Strandgötu. Til vinstri er lítil verslun með áletruninni „Sóley“. Það var Hendrik J. Hansen sem reisti bygginguna árið 1917. Þarna var Ólafur H. Jónsson með verslun sína áður en hann flutti hana á Strandgötu 1. Ólafur Runólfsson var einnig með verslun í þessari smáu byggingu en hann var tengdasonur Hendriks. Þá er tvílyft timburhús á steyptum kjallara. Það byggði Einar J. Hansen, bróðir Hendriks, árið 1908, þeir höfðu alist upp í húsinu sem stendur ofar í lóðinni með framhliðina að götunni. Þarna hefur hús Einars, Strandgata 19, verið lengt um tvær gluggaraðir og viðbygging að aftanverðu er risin eftir að kviknað hafði í húsinu. Þá er steinsteypt tveggja hæða hús byggt sem íbúðar- og verslunarhús árið 1942. Á þessum slóðum stóð bær Ara Jónssonar: „hann kom sér upp bæ í hjarta byggðarinnar töluvert stórum og reisulegum með holi og lofti“. Bærinn var kenndur við eigandann og þó að bærinn væri rifinn og nýtt hús byggt á sama stað var það einnig kallað „Arahús“. Hjá Ara vann Þuríður Einarsdóttir formaður við verslunarstörf. Þá sést hluti af Brúarhrauni sem áður náði fram í höfnina. Á Brúarhrauni stóðu bæði bæir og hús. Þá er innan girðingar við Strandgötu 25 hús með brotið/mansard-þak og framhlið að götunni. Þetta hús var byggt fyrir 1900 sem íbúðarhús en endaði sem þvotta-og gripahús við húseignina Strandgötu 25 sem reist var fyrir Þorstein Egilsson árið 1904.

Thorsplan um 1960.

Á Thorsplani um 1960. Piltur stendur upp við trönur, nokkrir árabátar á þurru. Einum bátnum hefur verið snúið á hvolf og netadræsur lagðar á botn hans. Suðurbærinn í fjarska og verið er að reisa íbúðarhús við Kelduhvamm 32 sem nú er Smárahvammur 1. Þar niður af er íbúðarhús Axels Kristjánssonar, forstjóra í Rafha, og niður af því er Íshúsið sem á sögu aftur til ársins 1908.

Myndin er tekin ofan af Mylluhólnum/Hraunprýðishólnum/Kirkjuhólnum um 1950.

Myndin er tekin ofan af um 1950 yfir á Hamarinn, Suðurbæinn og Jófríðarstaði. Fremst fyrir miðri mynd er „Herkastalinn“ Austurgata 26. Hjálpræðisherinn í Hafnarfirði var stofnaður árið 1908. Fyrir starfsemi sína keypti Hjálpræðisherinn hús í byggingu, að Suðurgötu 37, en eftir því sem þörfin varð meiri fyrir stærra húsnæði var nýtt og glæsilegt hús á Austurgötu byggt og vígt í árslok 1920. Árið eftir leigði Hafnarfjarðarbær tvö herbergi fyrir sjúkrastofur og árið 1927 var húsið allt tekið undir berklahæli. Starfsemi Hjálpræðishersins í Hafnarfirði var lögð niður árið 1940. Hvítur þvottur hangir til þerris. Skúrbygging með vatnshallaþaki við kartöflureit á baklóð við Gunnarssund 1 sem er timburhús, hæð og ris með viðbyggingu. Þarna stóð áður myndarlegur timburbær byggður um 1865. Bæinn og allt sem inni í honum var byggði Gunnar Gunnarsson en hann kom til Hafnarfjarðar árið 1859. Gunnar var sjómaður, og formaður fyrir eigin sex manna fari. Hann ruddi breiða braut frá bænum niður í höfnina, þar kom hann bátum sínum í var fyrir sjávargangi á veturna. Þessi braut var kölluð „Gunnarssund“ og þegar götur fengu nöfn var tilvalið að nefna götu þessa Gunnarssund.

Suðurgata 74, byggt 1920. Hægra megin sést í Flensborgarskóla, hlöðu og gripahús.

Suðurgata 74, portbyggt timburhús byggt eftir teikningu Vilhjálms Ingvarssonar fyrir Gísla Gunnarsson kaupmann árið 1920. Húsið er einlyft, með porti og risi á steyptum kjallara, veggsvalir og tröppur beggja vegna bíslags. Á lóðinni var hlaða og gripahús. Hægra megin má sjá suðurhluta gamla Flensborgarskólans, svo gripa- og geymsluhús skólans og við suðurenda hans er salerni/kamar „skipt í þrennt“. Svo er gamalt uppsátur við Óseyri, þar liggja vélbátar og tveggja mastra timburskip merkt „ISLAND“. Þá sést íbúðarhúsið að Óseyri og útihús sem fylgdi því.

Horft frá vitanum við Vitastíg yfir Hverfisgötu um 1925.

Yfirlitsmynd tekin um það bil þar sem vitinn stendur á milli Hverfisgötu og Vitastígs, um 1925. Horft er yfir Hverfisgötu og út yfir miðbæinn og vesturbæinn. Vinstra megin fyrir miðri mynd er L-laga einlyft hús á steyptum kjallara með lágu risi, það er nú Hverfisgata 33. Í anddyri hússins var lengi lítil verslun. Fékk húsið nafnið Skálholt af fyrrum eigendum þess. Fríkirkjan, elsta kirkja Hafnarfjarðar, trónir hátt á Hraunprýðishólnum. Fríkirkjan sem er timburkirkja var fyrsta kirkjan á Íslandi sem byggð var með raflýsingu og ein af þeim síðustu með svölum. Hægra megin við miðju er tvílyft hús með risi og tveimur reykháfum. Þetta er svonefnt „Siglfirðingahús“ þar sem eigendurnir voru báðir Siglfirðingar. Húsið var byggt árið 1921 en brann til kaldra kola árið 1931. Húsið stóð á horni Hverfisgötu og Smyrlahrauns. Lágreista timburhúsið fremst til hægri er Vitastígur 10, byggt árið 1926.

Sunnuvegur 7, byggt 1935.

Húsið á myndinni er Sunnuvegur 7, byggt árið 1935 eftir teikningu Ásgeirs G. Stefánssonar fyrir Sigrúnu Guðmundsdóttur og Kjartan Ólafsson bæjarfulltrúa. Húsið er steinsteypt, kjallari, hæð og ris, þakið er gaflsneitt með steinskífum. Steyptur veggur er umhverfis húsið.

„Núllið í Hafnarfirði“; fyrrum Kaupfélag Hafnfirðinga.

Maður stendur á gatnamótum Reykjavíkurvegar, Vesturgötu og Strandgötu um 1960. Það er út frá þessum gatnamótum sem húsnúmer byrja, mætti kalla þau „núllið“ í Hafnarfirði. Tveggja hæða húsið sem merkt er Kaupfélagi Hafnfirðinga var reist árið 1906 á rústum eldra húss sem brunnið hafði. Þarna hefur húsið tekið miklum breytingum frá upprunalegu útliti. Útbygging með veggsvölum, skrautþaki og ártalinu 1906 hefur verið fjarlægð og gluggum breytt samkvæmt nýjustu tísku. Þetta hús var fjarlægt árið 1970. Næsta hús stendur enn, það lét Knudtzon reisa árið 1880 á grunni eldra verslunar- og geymsluhúss Bjarna Sivertsen.

Innsiglingin í Hafnarfjörð um 1925.

Innsiglingin í Hafnarfjörð um 1925. Hér má sjá húsaraðir við Vesturgötu, Strandgötu og hvernig byggðin teygir sig upp Reykjavíkurveg og í götur út frá honum, Austurgötu og Hverfisgötu. Fremst t.v. er Pakkhúsið (1865) og hús Bjarna Sivertsens, Vesturgata 6 (1803-5);þar bjó Ólafur V. Davíðsson og fjölskylda. Vesturgata 4 (1880); þar bjó þar Ferdinand Hansen og fjölskylda. Vesturgata 2, hús Augusts Flygenring, byggt 1906. Þá Strandgata 5, verslunarhús Egils Jacobsen, byggt sem íbúðarhús árið 1906. Strandgata 7, upphaflega byggt árið 1904, portbyggt timburhús notað til íbúðar en síðar brauðbúð og verslun á hæðinni og íbúð í risi. Strandgata 9, steinsteypt hús Kaupfélags Hafnfirðinga, hæð, ris og niðurgrafinn kjallari, byggt árið 1912. Þá er lágreist pakkhús með tveimur hurðum á framhlið, aftan við það er „Hús Óla borgara“, byggt árið 1872 og stendur nú sem Austurgata 12. Tveggja hæða pakkhús með gafl að götu og lágreist bygging með framhlið að götu voru fiskverkunarhús Geirs Zöega. Nú er þar Strandgata 11 og bílastæði á horni Strandgötu og Linnetsstígs. Hús Hendriks J. Hansen, byggt 1893, með háu þaki og framhlið að götu.

Austurgata 1 – Hótel Hafnarfjörður.

Fyrir framan stendur lítið verslunarhús með vatnshallaþaki byggt 1916, þar var Ólafur H. Jónsson fyrst með verslun sína. Þá er það Strandgata 19, tvílyft timburhús á háum steinsteyptum kjallara. Íbúðir á hæðunum en verslun í kjallara og á jarðhæð. Jón Mathiesen stofnaði þar sína verslun árið 1922. „Það besta er aldrei of gott!“ voru hans einkunnarorð. Tveggja hæða hús með vatnshallaþaki er næst. Þetta hús var reist árið 1902 á grunni „Arahúss“ sem var veglegur timburbær. Húsið var rifið vegna breikkunar Strandgötunnar og nýtt verslunar- og íbúðarhús byggt árið 1942; það er nú Strandgata 21. Þá er lítið íbúðarhús með framhlið að götu, húsið var kennt við Brúarhraun, hraunrana sem náði fram í höfnina. Húsið stendur nú sem Öldugata 27. Þvottur hangir á snúru fyrir framan Strandgötu 25. Þetta hús var upphaflega reist um 1900 sem íbúðarhús en er þarna orðið að þvotta- og gripahúsi. Aðalhúsið er „katalog“-hús reist árið 1904 fyrir Þorstein Egilsson en það var Einar Þorgilsson sem bjó þar lengst af ásamt fjölskyldu. Þá er það Strandgata 27, reist um 1905. Húsið lengst til hægri er íbúðarhús Þórðar Edilonssonar læknis. Í kjallaranum þar byrjaði Sören R. Kampmann lyfjasölu árið 1918.

Tvílyft þurrk- og verslunarhús Einars Þorgilssonar um 1925.

Tvílyft þurrk- og verslunarhús Einars Þorgilssonar á horni Strandgötu og Lækjargötu um 1925. Húsið var byggt árið 1907. Á neðri hæðinni voru tvær sölubúðir og vörugeymsla en á efri hæðinni skrifstofa, tvær stofur og vörugeymsla. Tveir verkamenn, annar með þurrkaðan saltfisk í báðum höndum. Verið er að ferma eða afferma pall Fordbifreiðar með skráningarnúmerið HF 25, eign Ingimundar Guðmundssonar. Húsnúmer hangir ofan við dyr fyrir miðju húsi, á því stendur 49. Tveir útstillingargluggar, í öðrum glugganum er pappír en postulín og spegill í hinum. Piltur á sendlahjóli er í pokabuxum og köflóttum sokkum. Tveir karlmenn standa í dyragættinni, annar heldur dreng á lofti og báðir virðast hafa gaman af. Reiðhjól upp við húsvegg og maður með tréhjólbörur fullar af þurrkuðum saltfiski. Bensíndæla merkt STANDARD-BENSIN stendur lengst til hægri á myndinni.

Bæjarútgerð Hafnarfjarðar um 1950.

Myndin er tekin í sjávarkambinum á móts við fiskiðjuver Bæjarútgerðar Hafnarfjarðar um 1950. „Verkamannaskýlið“ stendur þar fyrir framan en það var flutt á þennan stað um 1930, það stóð áður á móts við Vesturgötu 12. Höfðu verkamenn þurft að híma úti í alls kyns veðrum í matar- og kaffitímum en það breyttist með tilkomu skýlisins. Breska setuliðið tók það til sinna afnota í stríðsbyrjun en árið 1954 var skýlið endurbyggt að utan sem innan, og það þótti bæði glæsilegt og vistlegt eftir breytingarnar. Ungir drengir halla sér yfir steyptan vegg á gömlu hlöðnu bólvirki.

Vélbáti hleypt af stokkunum 1944.

Í júlí 1944 var nýjum vélbáti hleypt af stokkunum hjá Skipasmíðastöð Júlíusar Nyborg, hlaut báturinn nafnið „Morgunstjarnan“ og hafði einkennisstafina GK 532. Báturinn var smíðaður úr eik, hann var 34 rúmlestir og hafði 171 hestafls Buda-Lanova dísilvél. Hvílur og káetur voru 16 talsins og allar vistarverur fóðraðar að innan með lakksmurðum, vatnsþéttum krossviði. Mun þetta hafa verið fyrsti báturinn sem þannig var gengið frá. Júlíus Nyborg teiknaði bátinn ásamt því að sjá um smíði hans. Hafnfirsk fyrirtæki sáu um járnsmíði og niðursetningu vélar, rafmagn og miðstöðvarlagningu. Eigandi Morgunstjörnunnar var „Hafstjarnan“ sem þá var nýlega stofnuð. Ungir sem aldnir fylgjast með væntanlegri skírnarathöfn og sjósetningu á nýsmíðuðum báti.

Mynd tekin til norðurs frá Óseyri um 1945.

Myndin er tekin af Óseyri yfir á Flensborgar- og Íshúslóðina að suður- og miðbæ Hafnarfjarðar um 1945. Árabátar og trilla á gömlu uppsátri fremst á myndinni. Handan óssins stóð Flensborgarskóli en á grunni hans stendur bygging „Áætlunarbifreiða“ sem reist var árið 1935. Hægra megin stendur skúrbygging sem tilheyrði Flensborg. Þá kemur Íshúsið nýja (1944) og Íshúsið gamla (1908). Kross Hjálpræðishersins á þaki St. Jósefsspítala. Klaustur Karmelítareglunnar ber við himin og Jófríðarstaðir eru lengst til hægri.

Glaðbeittur bílstjóri við Vesturgötu 4.

Ferdinand Hansen situr glaðbeittur í bifreið sinni fyrir utan Vesturgötu 4. Ýmiss konar varningur í útstillingaglugga verslunar hans. F. Hansen hafði á boðstólum m.a. ávexti, kökur og kex, málningarvörur, búsáhöld og járnvörur. Drengur í matrósafötum stendur á tröppunum við innganginn í húsið. Vinstra megin er grindverk við Vesturgötu 6, þá skúrbygging sem tilheyrði Vesturgötu 4 en ofan við hana er Hafnarfjarðarbíó sem stóð þar sem Kirkjuvegurinn liggur frá Reykjavíkurvegi.

Í „Brydesgerði“.

Myndin er tekin í svokölluðu „Brydesgerði“ eða í kvosinni baka til við Vesturgötu 6. Málfundafélagið Magni hélt þar Jónsmessuhátíð árið 1925. Aðalsteinn Eiríksson söngstjóri stjórnar barnakór. Áheyrendur á öllum aldri fylgjast með í sínu fínasta pússi. Garðahleðslu með grindverki ber við himin.

Jónsmessuhátíð Málfundafélagsins Magna árið 1925, baka til við Vesturgötu 6, „Brydesgerði“.

Jónsmessuhátíð Málfundafélagsins Magna árið 1925, baka til við Vesturgötu 6, „Brydesgerði“. Vinstra megin eru konur með barnavagna og áhorfendur utan vírgirðingar fylgjast með fimleikastúlku leika listir sínar á slá. Veitingatjald fyrir miðri mynd og Lúðrasveit Hafnarfjarðar til hægri.

Myndin er tekin til norðurs um 1925 af Thorsplani.

Myndin er tekin um 1925 af Thorsplani. Lengst til vinstri er Pakkhúsið sem Knudtzon lét reisa árið 1864 á grunni eldra pakkhúss er Bjarni Sivertsen hafði reist. Þá er Vesturgata 4, verslunar- og íbúðarhús Ferdinands Hansen, byggt árið 1880. Vesturgata 2, íbúðarhús Augusts Flygenring, byggt árið 1902 eftir að eldra hús brann. Framan við húsið er bólvirki og afgirtur garður. Ofan við húsið er örlítill trjágarður sem tilheyrði Vesturgötu 2. Þá er portbyggt timburhús á steyptum kjallara, það er Reykjavíkurvegur 1. Þetta hús lét Þórarinn B. Egilsson byggja árið 1908. Í kjallara hússins var verslunarrými fyrir búsáhöld og leikföng, reiðhjólaviðgerðir, hannyrðir og að síðustu vídeóleigu. Því næst sést örlítið í Kvikmyndahús Hafnarfjarðar sem stóð þar sem Kirkjuvegurinn liggur frá Reykjavíkurvegi. Reykjavíkurvegur 3 er steinsteypt hús á tveimur hæðum með risi, byggt 1912–1913. Þar verslaði Steingrímur Torfason með matvörur. Á horni Austurgötu og Reykjavíkurvegar fyrir neðan Hótel Hafnarfjörð er verslun Ólafs H. Jónssonar með skófatnað, álnavörur, línóleumdúka og fatnað. Því næst er „Beggubúð“. Húsið var byggt sem íbúðarhús árið 1906 og var útibú Egils Jacobsen frá 1908 til 1936 þegar Bergþóra Nyborg keypti verslunina. Fremst á myndinni sjóþvær maður fisk á Linnetsbryggju, drengur með sixpensara hjálpar til. Árabátur liggur við festar.

Strandgata fyrrum.

Sjávarkampurinn og fremstu húsin við Strandgötu en gatan gekk áður undir nafninu Sjávargata og Sýslumannsvegur. Þegar hús fengu númer við götur árið 1911 stóð langa lágreista húsið lengst til vinstri við Austurgötu en húsin þrjú fremst á myndinni voru númer 1, 3 og 5, síðar númer 3, 5 og 7 og svo 5, 7 og 9. Í húsinu til vinstri, Austurgötu 2, verslaði lengst af Ólafur H. Jónsson en síðar var þar var stofnuð „Húsgagnaverzlun Hafnarfjarðar“ árið 1958. Því næst er „Beggubúð“ sem nú er verslunarminjasafn og stendur á baklóð við Pakkhúsið á Vesturgötu 6. Þá er einlyft hús með bröttu þaki, upphaflega reist sem íbúðarhús en neðri hæðinni síðar breytt í sölubúð. Steinsteypta húsið var reist árið 1912 af Kaupfélagi Hafnarfjarðar sem stofnað var árið 1909 en hætti rekstri 1944. Akkeri o.fl. á uppfyllingu handan götunnar. Steypt bólvirki og árabátur.

Strandgata til suðurs um 1930.

Horft suður eftir Strandgötunni að Hamrinum og Selvogsgötu um 1930. Vinstra megin á myndinni sést steyptur hafnarkantur, varningur undir seglum og steinhleðsla við uppfyllingu sem hlutafélagið Kveldúlfur lét reisa en eigendur þess voru Thor Jensen og synir hans. Lóðin gekk undir nafninu Thorsplan og gerir það enn. Litlu bygginguna handan Thorsplans lét Hendrik J. Hansen byggja árið 1917 sem verslun en íbúðarhús hans stendur ofan við verslunina. Tvílyft timburhús á steyptum kjallara lét Einar bróðir Hendriks reisa árið 1908. Þá er slóði upp að „Brúarhraunsbæjunum“ og tveggja hæða timburhús með flötu þaki. Þetta er Arahús, nefnt eftir bæ sem stóð á sama stað og Ari Jónsson borgari byggði um 1840. Hjá honum var Þuríður formaður „innanbúðar“ en Ari var verslunarstjóri hjá Nordborg-verslun sem stóð þar sem síðar var Vesturgata 2. Íbúðar- og verslunarhús S. Bergmann er handan götunnar, húsið var byggt árið 1908. Eftir að Þorbjörg Bergmann, ekkja S. Bergmann, var flutt úr húsinu keypti Árni Þorsteinsson það og lét breyta því í kvikmyndahús árið 1941.

Saltfiskverkun fyrrum.

Saltfiskverkun á vegum Bæjarútgerðarinnar sem stofnuð var snemma árs 1931. Fremst á myndinni eru nokkrir verkamenn að salta fisk úr handvögnum í stæðu. Á fyrstu árunum var allt unnið í höndunum, borið eða dregið með eigin handafli. Til að létta vinnuna fann einn af fyrstu verkstjórum Bæjarútgerðarinnar, Haraldur Kristjánsson, upp eitt og annað til hagræðingar. Í stað þess að kasta saltfiski upp úr lestum togaranna notaði Haraldur trétrog sem dregið var upp úr lestinni með vindu og upp á bryggju. Hann fann einnig upp fiskþvottavél og vél til að þvo stíuborð úr togurum. ⁱ

Hafskipabryggjan um 1935.

Myndin er tekin á „nýju“ hafskipabryggjunni um 1935. Hófst bryggjusmíðin í september árið 1930 og lauk í febrúar 1931. Til að reka niður tréstaura við smíði hennar var notaður prammi með fallhamri. Öll var bryggjan úr timbri en vegna tréátu voru allir staurar járnklæddir. Hafnarvigt ásamt vigtarhúsi og tveir kranar voru á bryggjunni sem þótti afar nýtískulegt.

Togarar við hafskipabryggjuna um 1920.

Togarar við „gömlu“ hafskipabryggjuna um 1920. Vinnan við að reisa bryggjuna hófst í byrjun árs 1912. Gufuskipið Sterling lagðist fyrst skipa að bryggjunni 28. desember sama ár en bryggjan var formlega tekin í notkun við hátíðlega athöfn í febrúar 1913. Stálskipið Menja GK 2 í eigu f/h Gróttu liggur við festar. Skipið fórst við veiðar í blíðskaparveðri á Halamiðum. Allri skipshöfninni var bjargað um borð í skipið Imperialist. Á bryggjunni má sjá brautarteina og kolavagna.

Hafnarfjörður um 1930.

Myndin er tekin þar sem nú er Herjólfsgata. Vesturbærinn er til vinstri, Vesturgata, höfnin og suðurbærinn um 1930.

Húsið lengst til vinstri er Krosseyrarvegur 7, byggt árið 1925, hönnuður var Geir Zöega en hann var þá fulltrúi Hellyer Bros sem lét byggja húsið. Því næst og örlítið neðar er lágreist hús með útskot og framhlið að höfninni, þetta er„Bungalowið“ Vesturgata 32, byggt af útgerðarfyrirtækinu „Bookless Bros“ árið 1920. Þá eru það „Svendborgarhúsin“ og hafnargarðurinn við norðurbakkann.

Garðavegur (framhald Kirkjuvegar) á Víðistöðum.

Fjölmenn skrúðganga marserar Kirkjuveginn á Víðistöðum. Lúðrasveit er í broddi fylkingar og fánaberi er Hallsteinn Hinriksson, kennari og þjálfari FH. Timburhúsið á vinstri hönd byggði Bjarni Erlendsson árið 1918. Bjarni hóf ræktun á Víðistöðum árið 1914 og var það fréttnæmt þegar hann fékk úr garði sínum óvenjustórt hvítkálshöfuð sem vó um 4,5 kíló. Bjarni hafði dvalið rúman áratug í Skotlandi og starfað þar við veðurathuganir, sjómennsku og við fiskverkun í Aberdeen. Í Hafnarfirði gerðist Bjarni verkstjóri hjá útgerðarfyrirtækinu Bookless Bros og hafði meðal annars umsjón með byggingu íbúðarhúss fyrirtækisins við Vesturgötu 32, „Bungalowsins“, ásamt fjölda annarra húsa og mannvirkja í Hafnarfirði. Hús í vesturbænum í bakgrunni.

Vesturgata um 1965.

Umferð við Vesturgötu og Strandgötu um 1965. Á vinstri hönd er Vélsmiðjan Klettur. Sögu Vélsmiðjunnar má rekja til ársins 1908 þegar Guðmundur Hróbjartsson stofnaði járnsmiðju í eigin nafni. Þegar Guðmundur hætti starfsemi stofnaði Jón sonur hans vélsmiðju og keypti megnið af verkfærum járnsmiðju föður síns ásamt húseign Vélsmiðjunnar Hamars sem þá var hætt starfsemi í Hafnarfirði. Smiðjan starfaði áfram undir nafninu Járnsmiðja Guðmundar Hróbjartssonar þar til hún var gerð að hlutafélagi árið 1942 og fékk þá nafnið Vélsmiðjan Klettur. Vélsmiðjan Klettur var þekkt fyrir framleiðslu á hreistrunarvélum, skreiðarpressum og löndunartogum sem notuð voru víða um land.

Niðursoðin síld í dós. Í efra, vinstri horni má sjá logo fyrirtækis: Iceland Waters. Allur annar texti á niðursuðudósinni er á rússnesku.
„Rússneska síldin“ var söluvara til Rússlands og Íslendingar fengum í skiptum fyrir bíla og annað samkvæmt samningum.
Sumarið 2019 færði Páll Gunnar Pálsson matvælafræðingur safninu aðföng tengd síldarframleiðslu frá Norðurstjörnunni h/f í Hafnarfirði. Páll Gunnar var starfsmaður hjá Norðurstjörnunni frá 1981-1987.

Handan götunnar er niðursuðuverksmiðja Norðurstjörnunnar sem stofnuð var í ágúst 1963 og hóf starfsemi sína árið 1965 í nýreistu húsnæði á uppfyllingu við hliðina á Fiskiðjuveri Bæjarútgerðarinnar. Norðurstjarnan var „stærsta og bezt útbúna niðursuðuverksmiðjan á þessu landi“ⁱ. Íslensk Suðurlandssíld var reykt og niðursoðin og framleidd undir vörumerkinu „King Oskar“^II. Vesturgatan var steypt frá Merkurgötu að Vesturbraut árið 1961.

Heimild:
-https://byggdasafnid.is/hjonin-i-kassahusinu/

Hafnarfjörður fyrrum; póstkort.

Skrár

Hafnarfjarðarhöfn; Norðurbakkinn – skilti

Á Norðurbakka Hafnarfjarðarhafnar er upplýsingaskilti með eftirfarandi fróðleik:

Hafnarsjóður Hafnarfjarðar var stofnaður formlega 1. janúar 1909 sjö mánuðum eftir stofnun Hafnarfjarðarbæjar, sem sjálfstæðs bæjarfélags. Strax var mikill hugur í Hafnfirðingum í uppbyggingu hafnarinnar og var hafskipabryggja tekin í notkun árið 1913 og má geta þess að Gullfoss, flaggskip HF Eimskipafélags Íslands, lagðist í fyrsta sinn við bryggju á Íslandi, þegar hann lagðist við hafskipabryggjuna í Hafnarfirði árið 1915.
Næstu hafnarframkvæmdir voru bygging Nýju bryggjunnar, 190 m. langrar trébryggju árið 1930 og síðar var farið í að verja innri höfnina með byggingu tveggja stórra hafnargarða að norðan og sunnanverðu í Firðinum. Norðurgarðurinn var byggður á árunum 1941-48.
Fyrsti stálþilskanturinn í höfninni var Norðurbakkinn, 173 m. langur sem kom sunnan við gömlu hafskipabryggjuna árið 1960 og hann var síðan lengdur í um 250 metra árið 1969.

„Frá náttúrnnar hendi var Hafnarfjarðarhöfn ein besta höfn suðvesturlands og var hún ein aðalhöfn landsins um aldaraðir. Þar gátu skip legið örugg í flestum veðrum, auk þess sem innsiglingin var hrein, dýpi gott og haldbotn góður.

Upphaflega var varningur úr skipum ferjaður í land í litlum árabátum en upp úr aldamótunum 1900 óx bærinn hratt og jókst þá bæði útgerð til mikilla muna svo og vöruflutningar um höfnina. Var þá orðið aðkallandi að bæta úr vandanum með því að smíða hafskipabryggju. Eftir að Hafnarfjörður fékk kaupstaðarréttindi árið 1908 var bæjarfélaginu skipaður grundvöllur til að hefja framkvæmdir við höfnina með hafnarreglugerð sem samþykkt var í desember sama ár.

Hin 10. ágúst 1909 var lögð fram tillaga í bæjarstjórn Hafnarfjarðar um smíði hafskipabryggju og hófust framkvæmdir í nóvember 1911. Um veturinn var unnið að gerð vörupalls og undir vor var hafist við að steypa upp hús og bólverk við hina fyrirhugðuðu hafskipabryggju. Bryggjusmíðin sjálft hófst í maí 1912 og var það í febrúar árið eftir að hafskipabryggjan í Hafnarfirði var vígð við hátíðlega athöfn. Bryggjan var úr timbri en uppistöðustaurar allir járnklæddir til varnar sjávarmaðki. Landálman var 8.3 m á breidd og 53 m á lengd en bryggjuhausinn var 12.4 m á breidd og 50 m á lengd.

Gullfoss, flaggskip HF Eimskipafélags Íslands, lagðist í fyrsta sinn við bryggju á Íslandi, þegar hann lagðist við hafskipabryggjuna í Hafnarfirði árið 1915.

Útgerðin í bænum óx jafnt og þétt og þegar líða tók á þriðja áratug 20. aldar varð ljóst að skortut á bryggjurými í höfninni var orðinn tilfinnanlegur. Við þessu var fyrst brugðist með því að lengja bryggjuna árið 1925 og í kjölfarið með byggingu nýrrar bryggju, innan við þá sem fyrir var. Sú bryggja var tekin í notkun árið 1931 og var hún um 190 m löng og 12 m breið.

Sumarið 1959 hófust framkvæmdir að nýju við höfnina þegar hafist var handa við að reka niður stálþil á milli gömlu og nýju bryggunnar og mynda þannig nýjan hafnarbakka en í kjölfarið var gamla bryggjan rifin.

Hafnarfjarðarhöfn – hafskipabryggjan; stálþilið komið.

Tíu áruð síðar var ákveðið að lengja viðlegurýmið um 90 metra og árið 1975 var „Nýja bryggjan“ rifin og var þá Norðurbakkinn kominn í endanlega mynd. Á fyrstu árum 21. aldarinnar urðu miklar breytingar á norðurbakka hafnarinnar þegar frystihús Bæjarútgerðarinnar var rifið og uppbygging íbúðabyggðar hófst á svæðinu.“

Hafnarfjörður – Norðurbakki 2023.

Dalurinn – Hellishraunsskjól – eyðilegging II

Landamerkjastöplar milli Hafnarfjarðar og Garðabæjar

Bessastaðir – Bessastaðakirkja I

Grindavíkurhellir – Dýrfinnuhellir

Íslenski fáninn

Seljabúskapur I

Dyravegur – Sporhella

Hellisgerði – skilti

Strandstígur – Hjónin í kassahúsinu

Hafnarfjarðarhöfn; Norðurbakkinn – skilti

Um okkur

Síður

Viltu styrkja þessa síðu?