Hvammur – Hvammsrétt (Ölfusrétt) – Hveragerðisrétt

Í „Fornleifaskráningu vegna skipulags í Ölfusi“ frá árinu 2009 segir m.a. um jörðina Hvamm (stór galli við skráninguna er að hnitakerfi uppgefinna hnita er hvergi getið):

„Hvammur í Ölfusi, vestan Ingólfsjalls, er landnámsjörð og í rituðum heimildum var jörðin fyrst nefnd á nafn í Landnámu. Ormur hinn gamli Eyvindarson nam Hvamm og segir um landnám hans í Árbók hins íslenska fornleifafélags: ,,Svo segir Landnáma (V. 13.) ˂˂ Ormr (hinn gamli) nam land fyrir austan Varmá til Þverár ok um Ingólfsfell alt ok bjó í Hvammi; hans son var Darri faðir Arnar˃˃ … Þverá, sem hér er nefnd hlýtur að vera Tunguá í Grafningi. Ingólfsfjall allt verður í landnámi Orms ins gamla, enda segir, að hann næmi land ,,um Ingólfsfjall allt”. Ormur er sagður hafa búið í Hvammi. Stendur bær sá enn norðarlega vestan undir Ingólfsfjalli nokkru sunnar en vegurinn um Grafningsháls liggur úr ,,Djúpa Grafningnum” svonefndum niður og vestur með fjalllendinu ofanvert við Ölfusið.”

Jörðin Hvammur er nefnd á tveimur stöðum í Íslenzku fornbréfasafni, í fyrra skiptið árið 1395 og þar kemur fram að jörðin er þá í eigu Viðeyjarklausturs. Næst er hún nefnd árið 1555 en þá seldiEggert Hannesson Grími Þorleifssyni jörðina fyrir 30 hdr.
Árið 1706 er jörðin skráð og lýst í Jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalíns en þar sést m.a. að jörðin er ekki lengur í eigu Viðeyjarklausturs. Í bókinni segir: ,,Hwammur. Jarðardýrleiki xx c og so tíundast fjórum tíundum. Eigandinn Andres Finnbogason lögrjettumaður á Kröggólfstöðum. Ábúandi Örnólfur Jónsson. Landskuld 1xxx álnir. Ekki er óhætt kvikfje fyrir graflækjum og dýjum. Hætt er húsum og heyjum stórlega fyrir veðrum. Högunum spilla fjallsskriður og stórgrýti.

Hvammur var 20 hundraða jörð árið 1840 og þar voru þá góðir sumar- og vetrarhagar, en snögglent og heyskaparlítið. Í Jarðatali á Íslandi sem ritað var árið 1847 segir að jörðin hafi verið í bændaeign.
Á túnakorti sem teiknað var árið 1918 má sjá að tún Hvamms var 4,7 ha.
Árið 1932 eru tún Hvamms 5,5 ha og matjurtagarðar 700 m2.50, Árið 1977 er tún Hvamms orðið 34 ha að stærð. Í Sunnlenskum byggðum sem gefin var út árið 1983 er jörðinni svo lýst: ,,Hvammur var 20 hundraða jörð að fornu mati og landmikil því henni fylgir um fjórði partur af Ingólfsfjalli. Þar uppi er lítið gróið, þó sumarhagar fyrir fé. Fjallið er víða snarbrattir hamrar og smábrekkur við fót þeirra. Þar er víða stórgrýti og skjólgott. Ríkissjóður er eigandi Hvamms.
Árið 1930 lét þáverandi eigandi Hvamms, Þorsteinn Scheving Thorsteinsson lyfsali, reisa nýbýli vestan við gamla túnið. Fékk það allt land vestan Hvammsár. Við búsetulok á gamla bænum 1942 fékk nýbýlið öll jarðarafnot.”

Ekki hefur mikið verið ritað um húsakost jarðarinnar en í Manntalinu frá árinu 1910 stendur á Hvammi torfbær með tveimur heilþilum og einu hálfþili. Sá bær hefur ekki verið ýkja gamall því öll hús Hvamms skemmdust meira og minna í stórum jarðskjálfta sem reið yfir landið árið 1896. Í bókinni Jarðskjálftar á Suðurlandi segir: ,,Bæirnir upp með fjöllunum austanvert í Ölfusi urðu yfirleitt ekki eins illa útleiknir eins og þeir, sem á sléttunni voru; Reykir skemmdust töluvert, Reykjakot miklu minna, Sogn og Gljúfur eigi mjög mikið, Hvammur gjörféll; kippur þessi [6. sept.] var mjög vægur á bæjunum austan með Ingólfsfjalli, þar sem kvöldkippurinn gjörði mestan skaðann, sem fyr hefir verið frá sagt.” Fyrir jarðskjálftann stóðu á Hvammi 8 bæjarhús og 10 peningshús. 5 bæjarhús gjörféllu í skjálftanum og 3 skemmdust mjög, 8 peningshús gjörféllu sömuleiðis og 2 skemmdust mjög.
,,Rétt er að benda á það að hin forna leið lá miklu nær fjallinu en bílvegurinn nú. Finnst sú leið auðveldlega frá Hvammstúnum með því að ganga ofan þeirra. Er stutt frá túnunum norður að rústum skilaréttanna undir hlíðum Ingólfsfjalls sem af lögðust 1846, að hluta til vegna skriðuhlaupa úr fjallinu.”

Hvammsrétt

Þar var lögrétt Ölfusinga fram til 1845, að Hveragerðisrétt var byggð, sér enn hleðslur.” ,,En fyrir 1700 fluttu Ölfusingar réttir sínar að Hvammi undir Ingólfsfjalli.”
,,Næst er plássins getið 1847 þegar lögréttir hreppsins voru fluttar hingað austan frá Hvammi við Ingólfsfjall og settar rétt vestan en nú er Hótel Örk.” (Þór Vigfússon) ,,Sauðaréttir voru haldnar í Hvammi í Ölvesi fimmtudaginn 22 vik(ur) af sumri, nautaréttir þriðjudaginn í 23. vik(u) sumars í Márardal undir Hengli. Sóktar eru þær fyrri af Ölvesingum og Grafningsmönnum og nokkru leyti af Þingvalla- og Mosfellssveitum; …”
,,Selvogur á til Hvamms [Réttir] í Ölvesi, …” [í réttir] („Réttirnar standa undir vesturhlið Ingólfsfjalls um 500 metra suður af gamla bænum í Hvammi. Í dag eru greinileg fimm hólf misjöfn að stærð í réttunum. Hugsanlegt er að grjót hafi verið flutt úr réttunum og þess vegna séu þær minni en þær hafa upphaflega verið.

Réttinn hefur eitt áberandi stærra hólf sem hugsanlega hefur verið almenningur. Lítið aðhald eða hús hefur staðið við hliðina á réttunum.
Stærð hólfanna er misjöfn. Stærsta hólfið er 16×8 metrar. Réttin hefur verið hlaðin úr gjóti sem sést vel enda réttin að mestur leiti ógróin. Veggir eru breiðastir um 1 ½ metir og 1 metir á hæð. Mikið hefur hrunið úr fjallinu af stórgrýti niður að réttinni. Nú síðast í skjálftunum 2008 hefur mikið stórgrýti fallið nærri réttinni en það hefur þó ekki hæft hleðslurnar.“
,,Fyrir austan Skarðsmýrarfjöllin er kallaður Orrustuhóll og þó fyrir vestan ána, er úr Hengladölum fram rennur. Þar undir hrauninu sjást enn í dag glögg merki til fjárrétta, er men heyrt hafa brúkað hafi í fyrri tíð Ölves innbyggjarar og Suðurnesjamenn, þá saman og til afréttarins hvorutveggja rekið höfðu, og hafi á milli þessara óeini˂n˃g komið, hvar af Örustuhóll mun hafa nafn sitt draga.”

Hveragerðisrétt

Á árunum 1929-1946 varð þéttbýlið Hveragerði til. Fjölgun íbúa var hæg fyrri hluta tímabilsins og engin á árunum 1932-34. Frá árunum 1940-46 fjölgaði Hvergerðingum mjög hratt eða um 45 á ári að meðaltali. Skráðir íbúar í árslok 1946 voru 399 (Björn Pálsson, 1996). Flutningur innan sóknar var að mestu leyti úr dreifbýlinu til Hveragerðis því eitthvað var um að aðkomufólk byrjaði búsetu í Ölfussveit og flyttist þaðan í Hveragerði. Ljóst er að sú kynslóð sem settist að í Hveragerði á kreppu og stríðsárunum var að leita sér að lífsviðurværi og búsetu annars staðar en við búskap í sveit. Í janúar árið 1946 varð Hveragerði sjálfstætt sveitarfélag þegar sveitarfélagið klauf sig frá Ölfushreppi.

Þrátt fyrir að bæjarhverfið „Hveragerði“ hafi ekki orðið til fyrr en á öðrum og þriðja áratug 20. aldar er þess getið 1845, að Hveragerðisrétt hafi byggð 1845. Í „Örnefnalýsingu Vorsabæjar“ segir að Hveragerði hafi áður verið „Aðalhverasvæðið, frá Hveramel og vestur að Börðum og upp að Sandhól“.
Í Þjóðólfi 1883 er Hveragerðisréttar geti: „Samkvæmt undirlagi sýslunefndarinnar Árnessýslu auglýsist það hér með, að sauðkindamarkaðir eru ákveðnir að haldast skuli í Árnessýslu ár hvert á eftirfylgjandi stöðum nefnilega“. Þar segir m.a. „ Hveragerðisrétt fyrir Ölves og Grafning, laugardaginn í 25. viku sumars.
Markaðir þessir hafa það augnamið að gera innbúum sýslunnar sjálfrar hægra fyrir að jafna þeim núverandi fjárstofni jafnara niðr milli búenda, en nú á sér stað, nefnil., að fjáreigendrnir gefi þeim fjársnauðu kost á að kaupa sér fjárstofn fremr, enn að þeir, sem eitthvað geta mist, reki hann út úr sýslunni til tölu. – Skrifstofu Árnessýslu að Gerðiskoti 16. apríl 1883. St. Bjarnarson.“

Í „Örnefnalýsingu fyrir Vorsabæ“ segir: „Hveragerðisrétt: Lögrétt Ölfusinga. Byggðar 1948. Voru áður í Hvammi. Svæðið austan (norðan) þjóðvegarins (gamla).“
Svo virðist sem „Gamla“ Hveragerðisréttin eftir hafi verið önnur en eftir 1845 og fram til 1948 þegar „Nýja“ Hveragerðisréttin var hlaðin á svæðinu norðan við núverandi Hótel Örk. Annað hvort hefur ártalið 1948 misritast í örnefnalýsingunni eða að gamla réttinn hafi verið endurnýjuð og stækkuð á þeim tíma. Samfellt mun réttin sú, skv. heimildum, verið í notkun í 131 ár þegar hún var flutt til vesturs yfir þjóðveginn, í land Kröggólfsstaða. Því er líklegast að bæði ártölin séu rétt, þ.e. hún var upphaflega hlaðin 1845 og síðan endurnýjuð á sama stað árið 1948.

Í Morgunblaðið 1978 er fyrirsögnin „Ölfusingar vígja nýja rétt“ með m.a. eftirfarandi texta:
„Hveragerðisréttir voru aflagðar eftir 131 árs notkun. Fyrst er réttað í Hveragerðisrétt árið 1847 og síðast var sú rétt endurbyggð árið 1927. Tuttugu og einn dilkur var í þessum réttum, sem nú eru aflagðar eftir 131 árs notkun, að miklu leyti umkringdar örtvaxandi byggð Hveragerðishrepps.
Ögmundur Jónsson bóndi í Vorsabæ telur að fram að 1900 hafi gjald það, sem Vorsabær fékk vegna úthlutaðs lands undir réttirnar verið allir ómerkingar er af fjalli komu hverju sinni. Þegar það lagðist af og farið var að greiða í peningum, var einnig útveguð beit fyrir hesta réttarfólks á réttardag.

Leitir Ölfusinga skiptast í þrennt líkt og til forna, vesturleit, miðleit og austurleit, er hét norðurleit á meðan Grafningsmenn voru í félagi við Ölfusið. Vesturleit smalar á móts við Selvogsinga og suður að Vífilfelli, heiðina sunnan þjóðvegar. Miðleitin smalar Mosfellsheiði austanverða, Norðurvelli, Bolavelli og Hengil. Reka þeir safnið niður hjá Reykjakoti og mæta þar austurleit, sem kemur með fé af Ingólfsfjalli og Reykjafjalli. Taka leitirnar tvo daga.
Hinar nýju réttir í Ölfusi eru byggðar í landi Kröggólfsstaða. Þær eru hringlaga, eins og þær gömlu, með 31 dilk og rúma 7000 fjár. Jarðvegsskipti voru framkvæmd undir almenningi og dilkum og er undirstaðan úr steinsteypu, en yfir eru rör og timburklæðning. Framkvæmdin hefur tekið undurskamman tíma. Árið 1977 kaus hreppsnefnd Ölfushrepps réttarnefnd er ákvarða skyldi staðsetningu, stærð og byggingarlag í samráði við Teiknistofu landbúnaðarins, auk þess að athuga fjárhagshliðina. Eftir kosningar í sumar var síðan skipuð framkvæmdanefnd fyrir réttarbygginguna.“

Hveragerðisréttin var sem sagt fjarlægð þegjandi og hljóðlaust af yfirborði jarðar um 1977, þrátt fyrir að hafa verið metin sem fornleif skv. gildandi þjóðminjalögum.

Heimildir:
– Árbók hins íslenska fornleifafélags 1905 190.
-Árnessýsla. Sýslu- og sóknalýsingar Hins íslenska bókmenntafélags 1839-1843. 1979:203.
-Árnessýsla. Sýslu- og sóknalýsingar Hins íslenska bókmenntafélags 1839-1843. 1979:220.
-Þór Vigfússon. 2003. Ferðafélag Íslands árbók 2003. Í Árnesþingi vestanverðu. Ferðafélag Íslands, Reykjavík.
-Þórður Ö. Jóhannsson. 1967. Hvammur. Ölfushreppur, Árnessýla. Örnefnastofnun, Reykjavík.
-Morgunblaðið, 218. tbl. 26.09.1978, bls. 23.
-Þjóðólfur, 20. tbl. 12.05.1883, bl. 59-60.
-Fornleifaskráning Vegna skipulags í Ölfusi, 2009.