Hólmur – saga og nálæg braggahverfi

Hólmur er jörð í lögsagnarumdæmi Reykjavíkur. Það var efsta býlið í Reykjavík. Það stendur við Hólmsá í jaðri Hólmshrauns, sunnan Suðurlandsvegar. Jörðin var árið 1234 orðin eign Viðeyjarklausturs.

Í Jarðabókinni frá 1703 er sagt frá jörðinni Hraunstún sem hafi verið milli Hólms og Elliðavatns og að þar hafi verið kirkjustaður en Hrauntún farið í eyði og bærinn verið fluttur að Hólmi. Við fornleifaskráningu árið 1981 kom í ljós að kirkjugarður hefur verið skammt frá bæjarhúsum á Hólmi. Eftir siðaskiptin varð Hólmur konungseign. Í jarðabókinni frá 1703 segir að skógur sé aldeilis eyddur að Hólmi og lítið hrís sé þar. Hólmur var í ríkiseigu til ársins 1960 en var þá keypt af Reykjavíkurborg. Ekki er búskapur á Hólmi.

Býlið Bakkakot byggðist úr landi Hólms árið 1950 sem og sumarhúsabyggð á bökkum Hólmsár og Suðurár. Á stríðsárunum voru braggahverfin Camp Aberdeen, birgðageymslan Geitháls Dump við Geitháls, Camp Phinney, Camp Omskeyri, Camp Clapham, Camp White Heather, Camp Waterloo og Camp Swansea.
Jarðarmörk Grafar og Hólms liggja um Almannadal.

Í „Fornleifaskráningu vegna tvöföldunar Suðurlandsvegar frá gatnamótum við Vesturlandsveg austur að Hólmsá“ frá 2010 segir m.a. um sögu Hólms:
„Hólmur er efsta býlið í lögsagnarumdæmi Reykjavíkur. Það stendur við Hólmsá í jaðri Hólmshrauns, sunnan Suðurlandsvegar. Ekkert er vitað um upphaf byggðar þar. Jörðin hefur orðið eign Viðeyjarklausturs um 1234 en í máldagaskrá um eignir staðarins segir: „Hamvndur gaf til staðarins holm þann. er liggr j elliða am. niðr fra Vatzenda holmi.“
Jarðarinnar er getið í skrá um þær jarðir sem komið höfðu undir Viðeyjarklaustur síðan Páll ábóti kom til Viðeyjar: „Hólmur xxx c.“

Í jarðabókinni 1703 segir og á þessa leið: „Hrauntún segja menn, að heitið hafi jörð til forna og legið í millum Hólms og Elliðavatns. Þar sjást enn nú girðingaleifar eftir og ef grannt er athugað nokkur hústófta líkindi. Túnið er eyðilagt og komið í stórgrýti og hraun. Þar segjast menn heyrt hafa að kirkjustaður hafi verið til forna, og til líkinda þeirri sögn heita enn nú í vatninu þar rjett framundan Kirkjuhólmar. Eru það munnmæli, að þegar þetta Hrauntún lagðist í eyði, hafi bærinn þaðan frá þangað færður verið, sem nú er jörðin Hólmur.“ Ekki verður frekar um þetta sagt en Kirkjuhólmatjörn er í landi Hólms og minnir á áðurnefnda kirkju. Við fornleifaskráningu árið 1981 kom í ljós að kirkjugarður hefur verið skammt frá núverandi bæjarhúsum á Hólmi og má ætla að á þeim slóðum hafi kirkja staðið.

Jörðin varð við siðaskiptin konungseign svo sem aðrar klausturjarðir. Í Jarðabókinni 1703 er greint frá margháttuðum kvöðum sem hvíldu á ábúandanum á Hólmi. Segir meðal annars frá því að ábúandi þurfti að fara í verslun á Eyrarbakka fyrir Bessastaðamenn og tók ferðin viku í hvert sinn. Jarðabókin greinir einnig frá því að á Hólmi sé skógur aldeilis eyddur en hrísrif orðið naumlegt. Jörðin hélst í eigu ríkisins fram til um 1960 er borgin keypti hana.
Enginn búskapur er á Hólmi lengur. Bakkakot byggist frá Hólmi árið 1950 auk sumarhúsabyggðar sem er á bökkum Hólmsár og Suðurár. Túnakort er til af bæjarstæði Hólms frá 1916. Má þar sjá skipulag svæðisins frá þeim tíma. Á stríðárunum voru braggahverfin Camp Aberdeen og birgðageymslan Geitháls Dump við Geitháls.“

„Fyrir sunnan [norðan] Gamlagarðinn er Mannabeinahryggur. Þar er langur hellir. Þar fundust bein.“ (Ö.Hólmur 1:1 og 1:2).
Í túninu, um 30 m norðan við garðinn, liggur lár hraunhelluás í A-V, og er grasi gróinn. Í hryggnum er hellir, beint í suður [norður] frá Gamla garði. Opið er mjög þröngt. Árið 1912 fór Karl E. Norðdahl, bóndi í Hólmi, inn í hellinn með ljós og fann mannabein þar innst. Nöfnin Mannabeinahellir og Mannabeina- hryggur, sem til eru í örnefnalýsingu, segir Karl hafa til komið eftir þetta, en aldrei hafi hryggurinn verið nefndur þessu nafni. Kvað hann þetta vera eina skiptið sem fundist hafi mannabein þarna.

Herbúðir

Herbúðirnar voru nokkrar rétt norðan við Geitháls, í landi Hólms, en þar er enn hægt að sjá herminjar. Þetta voru birgðageymslur. Á stríðárunum voru braggahverfin Camp Aberdeen og birgðageymslan Geitháls Dump við Geitháls. Á hernámstíma voru Camp Swansea og Camp Phinney norðan við Suðurlandsveginn og þar er að finna nokkra braggabotna og aðrar minjar frá þeim tíma. Um 1949 var hafin framleiðsla á steinull í einum stóra bragganum sem áður hafið verið notaður sem kvikmyndahús af setuliðinu. Efni til steinullargerðar var sótt í Rauðhóla.

Braggahverfin Camp Aberdeen og birgðageymslan Geitháls Dump voru við gamla Þingvallaveginn. Austar með gamla Suðurlandsveginum voru Camp Omskeyri og Camp White Heather. Eftir að herinn hvarf á braut nýttu Íslendingar hluta af mannvirkjum sem herinn skildi eftir sig. Búið var í tvemur húsum sem tilheyrðu Camp Phinney fram eftir 20. öldinni, í Heiðarhvammi og Heiðarseli. Búið er að rífa alla bragga og hús sem voru þar sem Camp Swansea og Camp Phinney voru en ennþá er hægt að sjá vegakerfi, braggabotna og skotgrafir eftir herinn á þessum svæðum.

Bakkakot var byggt í landi Hólms árið 1950. Á bökkum Hólmsár og Suðurár sunnan þjóðvegarins hófu að rísa sumarhús, líklega fyrst á kreppuárunum en síðan einkum á árum seinni heimsstyrjaldar. Þá var húsnæðisekla mikil í Reykjavík og sum húsanna voru og hafa í gegnum tíðina verið notuð sem heilsársbústaðir. Mörg þessara húsa standa enn í dag og árið 1964 voru byggð sumarhús norðan við Suðurlandsveg í Hólmslandi.

Á tímabilinu 1940–1965 voru einnig byggð nokkur sumarhús á þeim hluta Hólmslands sem liggur norðan Suðurlandsvegar, meðal annars Bláskógar, Fagrihvammur og Litlihvammur.

Á árunum 1965–1980 voru nokkur svæði á Hólmsheiði tekin undir skreiðaþurrkun þar sem fiskur var hengdur upp á timburtrönur sumarlangt til þurrkunar, þau svæði voru í Mjódal og austur af.

Fyrstu byggingarnar á svæðinu ofan Hólms eru líklega mannvirki eftir setuliðið, þar var braggahverfið Camp Swansea sem hýsti breskar skriðdrekasveitir. Enn má greina töluverð ummerki eftir herinn á svæðinu og voru þau skráð. Herinn lagði heilmikið vegakerfi um þetta svæði, þetta voru rauðamalarvegir en mölin var sótt í Rauðhóla. Vegirnir lágu margir í
hringi svo auðveldara væri fyrir skriðdreka að keyra um þá. Margir vegirnir eru enn í notkun eins og vegurinn upp í Mjódal. Aðrir hervegir eru enn vel greinilegir en vaxnir mosa og lúpínu. Á loftmynd frá 1954 má sjá mikið af slóðum og vegum en einungis hluti þeirra var eftir herinn.  Á svæðinu, sem og víðar á Hólmsheiði, hefur trjágróðri verið plantað og hefur það breytt ásýnd heiðarinnar mikið. Það sama gerir lúpína sembreiðir úr sér á svæðinu.

Camp Phinney (1940)

Gróðri vaxnar steypuleifar og hugsanlega niðurgröftur í vesturhluta. Miðað við ljósmynd af steinullarverksmiðjunni eru það leifar af norðurhluta grunnsins sem eru greinanlegar.
Stór braggi stóð um 20 m norðan við gamla Suðurlandsveginn, 61 m norður af þeim núverandi og um 70 m vestur af Nesjavallaleið. Bragginn og athafnasvæði við hann sést greinilega á loftmynd frá 1954. Bragginn sneri í austur-vestur og af loftmyndinni og ljósmynd að dæma var annar minni sem sneri þvert á hann við vesturgafl hans, ásamt húsi á milli þeirra.
Bragginn var notaður sem kvikmyndahús á hernámsárunum en var breytt í steinullarverksmiðju 1949. Fyrst var notað gjallgrjót úr Rauðhólum en seinna var farið blanda það með grágrýti, sem þótti gefa betri raun.

Camp Aberdeen (1940)

Í dag sjást steyptir braggagrunnar á svæðinu.
Herbúðirnar voru austan við gamla Þingavallaveginn ( Hafravatnsveginn) Um 350 m fyrir austan Geitháls.

Camp Omskeyri (1940)
Steinsteyptir kantar og ummerki eftir legu bragganna í Camp Omskeyri.
Vegurinn er lagður rauðamöl, uppgróinn, greinilegastur þar sem hann beygir niður að ánni.
Vegur sem liggur frá gamla Suðurlandsveginum með suðausturhlið heimatúns (0-30) Geitháls og niður að uppþornuðum árfarvegi Hólmsár.

Camp Clapham (1940)

Herbúðirnar voru austan við gamla Þingavallaveginn ( Hafravatnsveginn) Um 350m fyrir austan Geitháls.

Camp White Heather (1940)
Nokkur ummerki eru eftir veru hersins á svæðinu.
Herbúðirnar Camp White Heather voru norðan við brúna yfir Hólmsá og uppi í Kotásnum, þar sem nú er íbúabyggð. Þar hafðist við lítil undirfylking skriðdrekaliðs.

Camp Waterloo (1940-1971)

Fyrir vestan Hafravatnsveg, um 800 m fyrir norðan Geitháls. Á Hoffmannaflöt (nú fangelsi).

Camp Swansea (1940)
Hringlaga niðurgrafin skotgröf við jarðfastann stóran stein með uppmokstri í kring. Ofaná er steinaröð sem raðað hefur verið hringinn. Hæst sunnanmegin.
Á Hólmsheiði efst á lágri hæð um 245 m norður af Suðurlandsvegi við afleggjarann að Hólmi er skotgröf frá tímum hersetunnar sem tilheyrði Camp Swansea og sést á loftmynd frá 1954. Um 90 m norðvestur af er steyptur grunnur.

Heimildir:
-https://is.wikipedia.org/wiki/H%C3%B3lmur
-Fornleifaskráning vegna tvöföldunar Suðurlandsvegar frá gatnamótum við Vesturlandsveg austur að Hólmsá, Reykjavík 2010.
-Túnakort af Hólmi 1916.
-Íslenzkt fornbréfasafn, I. bindi, 507.
-Íslenzkt fornbréfasafn , III. bindi, 598.
-Diplomatarium Islandicum [Íslenzkt fornbréfasafn. Hér eftir D.I.], sem hefir inni að halda bréf og gjörninga, dóma og máldaga, og aðrar skrár, er snerta Ísland eða íslenzka menn, I.-XV. bindi , Hið íslenzka bókmenntafélag, Kaupmannahöfn og Reykjavík, 1857-1950.
-J. Johnsen: Jarðatal á Íslandi, með brauðlýsingum, fólkstölu í hreppum og prestaköllum, ágripi úr búnaðartöflum 1835-1845, og skýrslum um sölu þjóðjarða á landinu, J. Johnsen gaf út, Kaupmannahöfn, 1847.
-13 Þjóðviljinn 14. maí 1963 og Alþýðublaðið 28. júní 1963.
-Landmælingar Íslands. Kortasafn: Landmælingadeild herforingjaráðsins, 27 NA. Reykjavík og 37 NA.
-Hengill – Mosfellsheiði. -Alþýðublaðið, 5. júlí 1927, bls. 1.
-Þór Whitehead, Ísland í hers höndum, bls. 125.