Álftanes – Camp Brighton

Á vefsíðunni „Brighton-kampur og hernámið“ er m.a. spurt og svarað ýmsu fróðlegu um braggahverfið á Norðurnesi á Álftanesi, þ.e. í landi Breiðabólstaðar og Grundar:

Hvar var Brighton-kampur?

„Þegar hermenn lágu leið sína á Álftanes settu þeir fyrst upp aðstöðu í og við Bjarnastaðaskóla. Þar komu þeir sér fyrir, komu upp tjaldbúðum og lögðu undir sig skólann.

Skólahald var á Bessastöðum frá 1880. Bjarnastaðaskóli starfaði frá 1889 til 1978, og var til húsa að Bjarnastöðum. Jafnhliða fjölgun íbúa og nemenda hefur skólinn stækkað. Fyrsti áfangi Álftanesskóla var síðan tekinn í notkun haustið 1978. (mynd)

Loks voru aðalbækistöðvar hersins á Álftanesi færðar á jörðina Breiðabólsstaði. Svæðið sem þeir tóku yfir var rúmlega 7 hektarar að stærð eða um 300×250 metra svæði.

Þarna var að störfum undirfylki. Undirfylki er ákveðin deild innan hersins sem stjórnuð er af höfuðsmanni eða majór (e. chief warrant officer, major eða captain). Í undirfylkjum er fjöldi hermanna breytilegur, en ályktað hefur verið að þegar mest lét voru allt að 500 hermenn á Álftanesi. Í undirfylkjum eru að störfum þrjár til fjórar flokksdeildir sem mynda þessa hernaðareiningu.

Mannvirki sem herinn byggði

Allt landsvæðið sem herinn tók undir sín umsvif var girt af með hárri vírgirðingu, sem enginn komst yfir nema fuglinn fljúgandi.
Á því svæði myndaðist svo gríðarstór braggabyggð. Með komu hersins fjórfaldaðist því mannfjöldinn á Álftanesi á ansi skömmum tíma.
Í þessu myndbandi verður gert grein fyrir flestum þeim mannvirkjum sem reist voru af hernum.

Hvers vegna fóru hermenn á Álftanes?

Á Álftanesi var góð sýn yfir Hafnarfjörð og innsiglinguna til Reykjavíkur. Því þótti mikilvægt að koma upp tólum og tækjum á þessum stað.
Undirfylkið, sem sinnti strand- og loftvarnagæslu, hafði það meginhlutverk að vernda Reykjavíkurflugvöll, sem var gífurlega mikilvæg staðsetning á tímum síðari heimsstyrjaldarinnar.“

Í fornleifaskráningu ANTIKVA 2019 vegna „Deiliskipulags á Norðurnesi“ segir m.a.:

Brighton kampur

„Það var á sunnudagsmorgni vorið 1940, að kvenfélagskonur voru á leið frá Bjarnastöðum með fötur sína og kústa. Þær höfðu nýlokið við að þrífa húsið, en þar hafði verið dansleikur kvöldið áður. Þegar þær nálguðust Grandann blasti við þeim undarleg sjón, þar sem endalaus runa af einkennisklæddum mönnum marseraði eftir Álftanesvegi en svo segir frá í Álftanessögu. Þetta átti eftir að breyta lífinu á Álftanesi næstu árin, herinn reisti hverfið Brighton á Breiðabólsstöðum og þegar mest var voru 500 hermenn á svæðinu. Herstöðin var reist til að verja Reykjavíkurflugvöll. Fyrst voru það Bretar en síðar Bandaríkjamenn. Sveinn Erlendsson á Grund varð að hætta búskap vegna þess að hann missti allt sitt land meira og minna undir umsvif hersins.

Með innreið hersins vorið 1940 var lagður malarvegur um nesið meðfram sjóvarnargarðinum. Þessi gamli vegur liggur enn þá eftir sjávarkambinum og fljótlega eftir að komið er framhjá Breiðabólsstaðatjörn beygir hann til suðurs í átt að bænum Jörfa. Við vegbrúnina austan megin blasir þá við stæðilegur lítill varðturn en við hann var inngangurinn í Brighton kamp.
Aðalbyggð hersins, svefnskálarnir, voru í slakkanum að sunnanverðu við Jörfa. Minjar frá setuliðinu eru því allt í kringum bæinn, á hlaðinu og í túninu. Minjasvæðið teygir sig yfir um 300×250 m svæði vestan við Kálfskinn.

Einstakt er svo minjasvæðið í kringum nýbýlið Jörfa í landi Breiðabólsstaða. Þarna var á stríðsárunum svokallaður Brighton kampur og hafa ábúendur á Breiðabólsstöðum og Jörfa lagt sig fram um að hrófla ekki við minjunum. Á kampinum voru fjölbreytt mannvirki sem tengdust veru setuliðslins á Álftanesi, heilu braggahverfin með varðskála, setuliðshúsi, baðhúsi, fjarskiptastöð og loftvarnarbyrgi o.fl.
Þótt braggarnir hafi verið rifnir eftir stríð sjást grunnarnir enn þá vel og sumar af hinum byggingunum hafa varðveist að hluta eða í heild. Varðturn og strompur við samkomusal standa enn þá og gefa landslaginu sterkan svip. Þetta er óvenjulega heillegt stríðsminjasvæði og er mikilsvert að það skuli hafa varðveist sem heild. Brighton kampur hefur tvímælalaust mikið varðveislu- og fræðslugildi og væri tilvalið að setja upp fræðsluskilti við minjarnar sem gætu gagnast bæði skólahópum og öllum almenningi.
Herminjar eru ekki sjálfkrafa verndaðar af þjóðminjalögum þar eð þær eru ekki orðnar hundrað ára gamlar. Í lögunum er þó heimild til þess að friðlýsa yngri minjar en um þau efni hefur hvorki skapast hefð né heldur hefur opinber stefna verið mörkuð. Gefur engu að síður auga leið að þessar minjar frá stríðsárunum á Norðurnesi eru þýðingarmikil heimild um hlutdeild Íslands í Fornleifaskráning Norðurnes á Álftanesi 2019 einhverjum mestu stríðsátökum mannkynssögunnar og kalda stríðinu sem á eftir kom. Fullyrða má að þær hafi alþjóðlegt minjagildi.
Ekki er víst að allar minjar á svæðinu sjáist á yfirborðinu eða hafi verið skráðar. Ef áður óþekktar fornleifar koma í ljós á framkvæmdasvæðinu ber að stöðva framkvæmdir, varast frekara rask og tilkynna þegar í stað um fundinn til Minjastofnunar Íslands, sbr. 38. gr. mml. Minjastofnun Íslands metur eðli þeirra og umfang og hvort rannsókna sé þörf áður en framkvæmdir halda áfram.
Er því beint til framkvæmdaraðila að reyna að sneiða hjá fornleifum og komast hjá því að raska þeim í lengstu lög. Í 21. gr. mml. segir um verndun fornleifa, að „jafnt þeim sem eru friðlýstar sem þjóðminjar og þeim sem njóta friðunar í krafti aldurs, [megi] enginn, hvorki landeigandi, ábúandi, framkvæmdaraðili né nokkur annar, spilla, granda eða breyta, hylja, laga, aflaga eða flytja úr stað nema með leyfi Minjastofnunar Íslands“.

Í „Örnefnalýsingu“ Gísla Sigurðssonar um „Breiðabólstaði og Grund„, borin undir Svein Erlendsson, hreppstjóra á Grund 06.10,1976, segir m.a. um svæðið:
„Sá hluti Álftaness, sem Breiðabólsstaðir og Akrakot standa á, var kallað Norðurnes. Breiðabólsstaðir voru nyrzta býlið í Bessastaðahreppi. Erlendur Erlendsson, bóndi á Breiðabólsstöðum, reisti hús það er enn stendur á jörðinni – árið 1884. Það er hlaðið úr höggnum steini og límt með kalksandi. Húsið Grund er áfast við gamla steinhúsið.

Örskammt fyrir norðan Breiðabólsstaði er lítil tjörn fyrir ofan malarkampinn. Liggur túnið að henni á þrjá vegu. Tjörn þessi heitir Breiðabólsstaðatjörn. Útihúsin frá Grund standa fast norðan hennar. Norðan þeirra liggur afleggjari upp í Jörva, en svo heitir hús í landi Grundar. Fast austan við útihúsin stóð áður þurrabúðarbýlið Grund. Þar kom Sveinn ofan á öskulag þegar hann fór að rækta.
Jörvi stendur á dálitlu holti, sem heitir Háholt. Stór melur,alltaf nefndur Melur, var skammt suðaustur af Háholtinu. Norðan til á honum var stóreflis þúfa, alltaf nefnd Hundaþúfa. Úr Hundaþúfunni hefur nú verið jafnað og eru bæði hún og Melurinn komin í tún.
Austan við land Breiðabólsstaða er Bessastaðatjörn. Hún var áður sjávarlón og flæddi inn í hana úr Seylu um svokallaðan Dugguós, en hann var skipgengur um flóð.
Dugguós var stíflaður 1953. Í miðjan Dugguós voru merki milli Breiðabólsstaða og Bessastaða.“

Sögusvæðinu „Camp Brighton“ mætti óneitanlega gera hærra undir höfði en að láta það bara drabbast niður smám saman og að lokum – falla inn í landslagið og verða að engu.

Heimildir:
-https://sites.google.com/view/brighton-kampur-og-hernmi/umfj%C3%B6llunarefni/brighton-kampur?authuser=0
-ANTIKVA ehf 2019 – Fornleifaskráning Deiliskipulag á Norðurnesi á Álftanesi.
-https://www.gardabaer.is/skolar-og-fristund/grunnskolar/allir-grunnskolar/alftanesskoli
-https://timarit.is/files/74481691
-Örnefnalýsing fyrir Breiðabólstaði og Grund – Gísli Sigurðsson skráði eftir Sveini Erlendssyni, hreppstjóra á Grund, 06.10,1976.
-Erlendur Kári Kristinsson, barnabarn Sveins Erlendssonar.
-Örnefnalýsing fyrir Sviðholt – Gísli Sigurðsson.