Hólavallakirkjugarður – skilti

Í Hólavallakirkjugarði eru fjögur skilti. Á þeim má m.a. lesa eftirfarandi:

Velkomin í Hólavallagarð

„Hólavallagarður var vígður árið 1838 og vökuaður hans er Guðrún Oddsdóttir, sýslumannsfrú, sem lést 11. nóv. 1938.

Garðurinn er einn elsti og sögufrægasti kirkjugarður Íslands og hér hvíla margir af merkustu Íslendingum sögunnar. Garðurinn er ætlaður öllum, óháð trúarbrögðum.

Kirkjugarðurinn var friðlýstur í júní árið 1925.

Friðlýsing
Hólavallakirkjugarður var friðlýstur 2025. Friðlýsingin tekur til Hólavallagarðs í heild; veggjar umhverfis garðinn, heildarskipulags hans, klukknaports, minningarmarka og ásýndar garðsins.

Hólavallagarður er meðal merkustu kirkjugarða landsins og hefur mikið menningar-, sögu- og náttúrufarlegt gildi. Skráð byggingarár hans er 1838 og var garðurinn síðar stækkaður í nokkrum áföngum. Þróun hans endurspeglar því með einstökum hætti skipulagssögu og uppbyggingu íslenskra kirkjugarða á 19. og 20. öld, meðal annars í skipulagi grafa og gatna á milli grafaraða.

Í garðinum hefur varðveist eitt merkasta og heillegasta safn minningarmarka á Íslandi. Minningarmörkin hafa mikið gildi fyrir listasögu, táknfræði og þróun ólíkra stílgerða. Garðurinn er um þrís hektarar að stærð og þar er fjölbreyttur gróður, bæði blóm og tré auk fágætra mosa- og sveppategunda. Gróðurinn og minningarmörkin mynda saman sérstætt umhverfi sem geymir mikilvægar heimildir um sögu Reykjavíkur.

Friðlýsingin hefur ekki áhrif á daglega umhirðu eða rekstur Hólavallagarðs. Markmið friðlýsingarinnar er að tryggja að sérkenni, menningarminjar og ásýnd garðsins varðveitist til framtíðar.

Hólavallagarður var umhverfisverndað svæði í aðalskipulagi Reykjavíkur 2004-2024, meðal annars vegna sérstakrar gróðurfjölbreytni, en í garðinum er að finna yfir 200 plöntutegundir.

Færeysku reitirnir og franski reiturinn

Stærsti samfelldi reiturinn í Hólavallagarði er Franski reiturinn. Eftir því sem frönskum skipum fjölgaði hér við lans var farið að helga sérstakan reit þeim frönsku sjómönnum sem ekki áttu afturkvæmt. Fyrst er getið greftrunar í reitinn árið 1864 en síðast mun hafa verið grafið í hann árið 1922.

Árið 1963 reisti ríkisstjórn íslands minnisvarða á reitnum um hina frönsku sjómenn. Á dranganum er tilvitnun í bók Pierre Loti, Pecheur d’islande (Á Íslandsmiðum í þýðingu Páls Sveinssonar), á frönsku og íslensku.

Í Hólavallagarði eru tveir reitir þar sem hvílir hluti áhafna færeyskra skipa. Í öðrum hvíla fjórtán af sautján manna áhöfn kúttersins Anna av Toftum sem fórst úti fyrir Grindavík þann 5. apríl 1924 og í honum eru jarðsettir sjö menn úr áhöfn færeysku skútunnar Acorn frá Klakksvík sem fórust er eldur kom upp um borð þann 20. mars 1928.

Líkhúsið og klukknaportið

Á árunum 1830-1851 stóð líkhús í Hólavallagarði. Gamla líkhúsið mun hafa verið reist árið 1838 eða stuttu þar á eftir. Á meðan á stækkun Dómkirkjunnar stóð árin 1847-1848 var líkhúsið notað sem kirkja Reykvíkinga. Veturinn 1950-1951 var það tekið ofan enda mjög farið að láta á sjá eftir að hafa staðið í um 110 ár án nauðsynlegs viðhalds. Það hafði þó verið klætt bárujárni fyrr á öldinni. Saga líkhússins var þó ekki öll. Það var flutt í Fossvog, reist að nýju og lengi notað sem geymsla. Þar mun líkhúsið hafa staðið fram á sjöunda áratuginn þegar það var talið ónýtt með öllu og rifið.

Klukknaportið, sem stendur í miðju elsta hluta garðsins, var reist snemma árs 1951 á grunni líkhússins og er teiknað af Guðjóni Samúelssyni húsameistara ríkisins. Blómareiturinn kringum Klukknaportið markar grunn þess og er klukkan í portinu sú sama og hékk í turni líkhússins. Hún var erlend og líklega gömul skipsklukka en ýmis ummerki á henni benda til að upphaflega hafi húnverið kirkjuklukka. Aðsiða var fyrr á tíð að klukkunni væri hringt þegar jarðað var í garðinum en sá siður er nú aflagður og hefyr klukkunni ekki verið hringt í áraraðir.

Melshús

Í þeim hluta garðsins sem farið var að grafa í um 1903 sóð áður Melshús.

Melshúsabæirnir voru raunar þrír. Tveir voru sambyggðir og vissi framhlið þeirra til austurs. Þriðji bærinn var ögn vestar og sneri framhlið hans til vesturs.
Sú saga hefur verið sögð að Bjarni Matthíasson dómhringjari sem bjó í Melshúsum hafi valið sér legstað þar sem rúm hans hafi staðið í bænum.“

Margan meiri fróðleik um Hólavallagarð er að finna á skiltunum, ýmsu merkilegu hefði mátt við bæta og öðru miður merkilegu sleppa.

Annars er ganga um garðinn ávallt þess virði, enda margt merkilega sögulegt þar að finna, ef vel er að gáð.