Hraun, Hof, Hraunrétt og Hraunborg

Í Tímariti árið 1870 er m.a. fjallað um bæinn Hraun, húsráðandann; Þórodd goða Eyvindarson, eldgosið við Hellisheiði árið 1000 og vísan til þess í Landnámu:

„Það sést af landnámu (5. P. k. 13.) að Þóroddur goði var Eyvindarson, Þorgrímssonar, Grímólfssonar hins gamla af Ögðum og Kormlaðar Kjarvalsdóttur Írakonúngs. Þorgrímur erfði Álf hinn egðska, föðurbróður sinn, landnámsmann í Ölfusi, hafa þeir frændur allir verið mestu stórmenni. Ormur hinn gamli, annar landnámsmaður þar, var jarlborinn maður. Er það óhugsandi, að slíkir menn hafi gjörst annara undirmenn. En þeir hafa gjört samband sín á milli, reist hof og tekið upp goðorð í Ölfusinu, hefir mannaforræðið tilheyrt hvorumtveggja, en goðorðið haldist í Egðaættinni, af því hún hefir verið fremri. Þar mun hafa staðið hið þriðja höfuðhof í Árnessþíngi, á «bæ Þórodds goða» og forfeðra, hans. En «bær Þórodds goða» hefir ekki verið á Hjalla þó svo sé almennt talið. Raunar mun hann hafa átt þar annað bú, en hefir sjálfur haft aðal-aðseturstað sinn á Hrauni. Eru tvær sannanir fyrir því:

Bærinn Hraun stendur á jaðri hins gamla hrauns sem liggur í vestanverðu Ölfusinu, og sem hefir brunnið áður en landið bygðist. Austanvert við bæinn er blautt mýrlendi. Nú má sjá að hið nýja hraun, sem brann 1000, hefir runnið allt ofan að bænum Hrauni og niður með túninu norðaustanvert, eða jafnvel yfir nokkurn hluta þess, og svo allt út í Mýri. Því var ekki furða þó menn héldi, að eldurinn mundi hlaupa á bæinn.
Hjalli er töluvert austar þaðan með fjallinu, og verður ekki séð að honum hafi verið sú hætta búin af eldinum, að líklegt mætti
þykja hann hlypi þángað. Hin sönnunin er, að á túnjaðrinum á Hrauni, við hið nýa hraun, er örnefni, sem heitir «Hraun-hof», þar er nú nýlega bygt býli, sem heitir Hof, sögðu ýmsir, að nýbýlismaðurinn hefði kallað það svo «af monti»; en kunnugir menn segja að þetta örnefni hafi allt af verið þar. Nú er tún grætt upp í hið nýja hraunið, svo ekki sér gjörla fyrir jaðri þess þeim megin, en þó virðist liggja nærri að eldurinn hafi hlaupið á hofið, eða því nær, hafi það staðið þar sem bærinn Hof stendur nú.“

Í „Fornleifaskráningu fyrir Ölfus II“ er getið um Hof við Hraun:

„Hraun var áður nokkrir bæir og kallaðist Hraunshverfi og Hraunsbæir. Þeir voru. […] Hof […] Hof var austan túnsins, fjær læknum en Lágar, þar sem nú er hlaðinn túngarður,“ segir í örefnalýsingu. Í Sunnlenskum byggðum III segir: „Í byggð frá
1858-1873. Not féllu þá til Hrauns.“ Hof er rúma 100 m NNA við bæ og 40 m austan við þúst. Ekki var löng ábúð á býlinu og lítilla uppsafnaðra mannvistarlaga að vænta.
Malarvegur að Hrauni er 20 um til austurs og suðausturs frá áætlaðri staðsetningu Hofs. Þar sem Hof stóð er grasblettur meðfram afgirtu túni nýttu til hrossabeitar. Túngarður afmarkar það tún ásamt vírgirðingu. Hof var austan við túnið.
Ekki er um eiginlegan bæjarhól né bæjarstæði að ræða. Á svæði sem er 15×10 m að stærð og snýr norðaustur-suðvestur eru tvær þústir. Við austurhorn túngarðisins er grasivaxin upphækkun 7×7 m að stærð og 0,5 m á hæð. Mögulega er hún tengd búsetunni á Hofi. Önnur þúst, 4×4 m að stærð og 0,4 m á hæð, er 4 m norðaustar. Hvergi sér til hleðslugrjóts eða annarra ummerkja sem gefa stærð bæjarins, áttahorf og lag hans til kynna.“

Hraunsrétt

„Tóft er um 450 m VSV við bæ og rúma 220 m suðaustan við stekk. Réttin er skammt utan við heimatúnið líkt og það var afmarkað á túnakorti frá 1918 og um heimarétt að ræða sé tekið mið af lagi og staðsetningu hennar. Vírgirðing er fast norðan við tóftina og hitaveiturör tæpum 120 m vestar.
Tóftin er uppi á gróinni hraunbrún fyrir vestan bæinn. Víða koma hraunhólar og steinar og gróðurþekja er þunn. Inn á milli eru sléttir túnblettir og ræktað tún er fast sunnan við tóftina.

Tóftin er 21×10 m að stærð, snýr norðaustur og skiptist í tvö hólf. Réttin mjókkar til vesturs og þar er hún rúmlega 6 m á breidd. Hún er úr torfi og grjóti og skiptist í tvö hólf. Til norðausturs er hólf 1 sem er stærra. Það er 9×6 til norðausturs en mjókkar til vesturs. Veggirnir eru 0,3-0,4 og það glittir í 2-3 umför af grjóthleðslu i þeim. Hólf 2 er suðvestar og minna. Það er 6×4 m að innanmáli og mjókkar til suðvesturs. Hólfið er raskað til vestus og þar gæti hafa verið op.“

Hraunsborg

„Borgarþúfa heitir stór þúfa, eða réttara hóll norður frá bænum, skammt fyrir ofan túnið. Norður frá Borgarþúfu er Hraunsborg, gömul fjárborg,“ segir í örnefnalýsingu. Hraunborg er 1,1 km norðvestan við bæ og tæpa 450 m norðaustan við vörðu. Hraunsborg er 70 m fyrir sunnan grjótnámu sem þarna er. Vírgirðing utan um óræktað tún er 10 m til suðurs frá tóftinni.
Hraunsborg er í sléttu, mosavöxnu hrauni. Hraungrýti kemur víða uppúr sverði.
Fjárborgin er 11×11 m að stærð, einföld og grjóthlaðin. Hún er hringlaga en ekki var þak yfir henni. Veggirnir eru 2,5 m breiðir og 1 m á hæð. Ekki er hægt að greina skýr umför í veggjum, hleðslurnar hafa fallið niður og flatt veggina út. Að innan er grjótið í veggjunum mosavaxið en að utan grasivaxið. Fjárborgin er opin til suðurs en hrun er þar fyrir að mestu.“

Heimildir:
-Tímarit, 1. tbl. 01.01.1870, bls. 105-106.
-Fornleifaskráning fyrir Ölfus II (Hraun).