Færslur

Konungsvegurinn

Í fornleifaskráningu Kristins Magnússonar frá árinu 2008 er m.a. fjallað um Eiríksbrú; vegagerð um Hellisheiði fyrir 1880:

Kambar

Núverandi vegur um Kamba.

“Árið 1875 voru sett lög um vegi á alþingi. Landssjóður átti að sjá um og annast útgjöld af vegum sem lágu milli byggða og sýslna. Vegur var lagður um Svínahraun á árunum 1877 og 1888. Í reglugerð var sagt að að vegurinn skyldi vera 10 feta breiður (3,13 m), upphlaðinn og púkkaður með grjóti. Lestir áttu að geta mæst á veginum en hestvagnaumferð var ekki höfð í huga við hönnun hans. Eiríkur Ásmundsson frá Grjótá sá um vegagerðina. Hann tók einnig að sér að leggja veg um Kamba árið 1879.

Hellisheiðarvegur

Eiríksvegur ofan Hveragerðis.

Vegurinn um Kamba þótti of brattur og því lítið notaður. 15 árum síðar var lagður annar vegur um Kambana. Árið 1880 hélt Eiríkur áfram vegagerð og lagði þá veginn vestur yfir eystri hluta Hellisheiðar. Þessi vegur var um 4-5 km, beinn og vel gerður. Vegurinn var kenndur við hann og kallaður Eiríksbrú.”

Samkvæmt heimildarmanni, Birni Pálssyni, má finna leifar hestaskjóls suðaustan undir þjóðvegi 1 og sunnan Eiríksbrúar og gömlu þjóðgötunnar. Hestaskjól þetta var notað þegar Eiríksbrú var gerð árið 1879.

Eiríksbrú

Eiríksbrú (Eiríksvegur) á Hellisheiði.

Vegurinn var víða upphlaðinn og púkkaður með grjóti, um 2-3 m breiður. Leifar hans eru sýnilegar á nokkrum stöðum á heiðinni og í Kömbum. Kafli vegarins sem varðveittur er á háheiðinni.

Grjóthlaðin tóft er um 50 m suðaustan undir núverandi þjóðvegi ofan við Hamarinn og er hér líklega um hestaskjólið eða aðhaldið sem Björn Pálsson nefnir. Það er byggt úr hraungrýti ofan á litlum hraunhól, um 19,8m x 9,3 m að stærð og liggur sem næst A-V. Inngangur hefur verið við vesturenda tóftarinnar. Mosavaxin að mestu að austanverðu en hleðslan er sýnileg að vestanverðu. Lyngvaxnir móar í kring.

Hveragerði

Eiríksvegur ofan Hveragerðis – lagður um 1880.

Enn eru varðveittir kaflar af þessum vegi. Einna heillegasti kaflinn er neðan við Kambana í landi Hveragerðis. Verndargildi vegarins felst ekki hvað minnst í því að hann er sennilega með fyrstu vegum á Íslandi sem byggður er samkvæmt forskrift en í reglugerð sem gefin var út um veginn var sagt að hann skyldi vera 10 feta breiður, upphlaðinn og púkkaður með grjóti. Þannig er hann einmitt gerður á þeim stöðum þar sem enn má sjá leifar hans.

“Vegir hafa legið yfir Hellisheiði frá ómunatíð. Gata lá upp Kamba, yfir Hurðará og í stefnu á Gíga ofan við Hellisskarð. Í klöppum á þeirri leið eru víða djúpar götur, gengnar á liðnum öldum. Síðar var lagður upphlaðinn vegur, kenndur við Eirík í Grjóta, sömu leið.”
“Það mun hafa verið nálægt 1880-1881, að Eiríkur Ásmundsson í Grjóta […] lagði steinilagðan veg um Kamba, yfir allar hæðir og lautir, svo að hann yrði þráðbeinn.

Eiríksvegur

Eiríksvegur ofan Hveragerðis 2009.

Vegna brattans víðast hvar og þess, að ekkert var borið ofan í veg þennan, var hann sjaldan eða aldrei farinn, en sumarið 1894 var upphleypti vegurinn yfir Kamba lagður, og var hann krókóttur mjög og aðeins ætlaður gangandi mönnum og ríðandi, svo og vagnhestum […]. Eystri hluti vegarins yfir Hellisheiði var lagður sama árið sem Kambavegurinn […] en vegurinn yfir vestari hluta heiðarinnar var lagður árið áður […].”

“Frá stóru vörðunni á Efra-Skarði lá leiðin til austurs um greiðfært hraun. Þar má sjá götu, sem grjótið hefur verið týnt úr og beinan upphlaðinn veg, þann fyrsta sem lagður var á Hellisheiði. Sá vegur mun hafa verið lagður árið 1879 og kallaður Eiríksvegur. Kenndur við verkstjórann, Eirík Ásmundsson frá Grjótá. Bílaslóðin sunnan fyrir Reykjafell liggur yfir gömlu götuna hjá litlum Gíghól…

Hellisheiði

Hellisheiði – vörðuð leiðin.

Vörðurnar standa sig vel, flestar, og eru 18 vörður frá gíghólnum og austur á Syðri-Þrívörðu. Þar kemur hraunbrún, sem liggur þvert á leiðina. Á brúninni norðan götunnar stendur gamalt sæluhús … Niður af hraunbrúninni liggur sniðgata og enn er helluhraun með sporuðum klöppum. Næsti áfangi er önnur hraunbrún. Sú er nefnd Eystri Þrívörður. Þar var talin hálfnuð leið yfir Hellisheiði. Þá tekur við ósléttara hraun, sunnan við apalhraunið. Þar er greinileg gata og hefur hún gróið grasi. Þegar nálgast austurbrúnina beygir hún til suðurs, vestan við Hurðarásinn, sem gamli bílvegurinn lá yfir. Síðan gegnum skarð sunnan á ásnum…

Eiríksvegur

Hestakjól við Eiríksveg á sunnanverði Hellisheiði.

Síðan lá leiðin eftir vatnsfarvegi niður á Kambabrúnina … Síðan lá leiðin um sniðgötu niður Kambabrúnina, skammt ofan við gamla þjóðveginn, sem bíllinn notaði. Greinileg gata liggur niður Kambabrekkuna, gróin grasi. Síðan lá leiðin um melinn, sunnan Hamarsins.”
“Framhald [vegar Eiríks í Grjóta um Svínahraun, [b. 1877-78], lá upp um Hellisskarð fyrir ofan Kolviðarhól; þar er enn (1973) efst í skarðinu lítt hrunin hleðslan í vegköntunum. Hellisskarðsvegur var ekki vagnfær, til þess var hann of brattur… .
Næst á dagskrá á Suðurlandsvegi var að leggja Kamba- og Hellisheiðarveg. Eiríkur frá Grjóta tók þá vegagerð að sér og gefur þann veg enn að líta ef vel er skoðað í Kömbum.

Kambar

Kambar – vegir og leiðir frá mismunandi tímum.

Er skemmst frá því verki að segja, að Kambavegur var lagður 1879 og var svo brattur að hann þótti lítt nothæfur og var ekki mikið farinn þau 15 ár sem liðu, þar til næst var lagður vegur um Kamba. 1880 hélt Eiríkur áfram vegarlagningu og lagði nú veginn vestur yfir eystri hluta Hellisheiðar; allt til þess er kom á helluhraunið sem var greiðfærara. Lengd þess vegar var um 4-5 km og var hann þráðbeinn og allvel gerður og er enn vel sýnilegur…

Svínahraun

Vagnvegurinn um Svínahraun.

Kunnáttuleysi í vegagerð og vantrú á notkun og framtíð vagna olli því, að vegirnir voru lagður á þann hátt, að þeir útilokuðu þann möguleika að menn hæfu vagnferðir eftir þeim… . Til þess var brattinn í Hellisskarði og Kömbunum of mikill og einnig vantaði akfæran veg frá Reykjavík upp að Svínahrauni.”

Eftirfarandi ábending kom við deiliskipulag Hveragerðisbæjar vegna skipulags byggðar í Kambalandi:
“Það eru ekki allir sem vita að Hveragerði hefur verið í þjóðleið frá því að land byggðist, þó að þéttbýli hér sé ekki eldra en 90 ára.

Svínahraun

Forna gatan um Svínahraun.

Vestast í sveitarfélaginu, undir Kömbunum, er að finna leifar af þremur kynslóðum af þjóðvegum. Með þeim þjóðvegi sem nú liggur um Kamba er því að finna á litlu svæði fjórar kynslóðir af þjóðvegum allt frá landnámi. Mér finnst mikilvægt að við höldum þessum minjum til haga og skipuleggjum byggðina í Kambalandi þannig að sýnishorn þessara þjóðvega fái að njóta sín og vera hluti af skipulaginu. Samkvæmt núverandi skipulagi er aðeins gert ráð fyrir að mjög lítill hluti þessara minja verði varðveittar.

Kambar

Mynd; skipulag – “Hér fyrir neðan er mynd af skipulagi Kambalands þar sem ég er búinn að merkja inn þessar mannvistarleifar, nr. 1-3 og svo eru ljósmyndir af minjunum, sem sjást kannski ekki mjög vel í dag þar sem mosinn hefur náð yfirhöndinni víða.”

Meðfylgjandi voru eftirfarandi fróðleikur með vísan til merkinga á uppdrættinum:
Nr. 1: Gamla þjóðleiðin frá landnámi til um 1880. Hún er sérstaklega merkjanleg í Hrauntungu fyrir ofan Hveragerði en ágangur í margar aldir hefur grafið djúpa rák í hraunið eins og sjá má. Gamla þjóðleiðin liggur niður í Ljóðalaut. Á brotalínunni á skipulagsteikningunni má sjá m.a. hvar þjóðleiðin liggur, m.a. við lóðir næst Ljóðalaut og aðrar lóðir sem munu skera þjóðleiðina í sundur.

Nr. 2: Um 1880 var lagður vegur yfir Svínahraun og Hellisheiði og niður Kamba. Vegavinnustjóri var Eiríkur Ásmundsson í Grjóta og hefur vegurinn verið kenndur við hann, ýmist nefndur Eiríksvegur eða Eiríksbrú.

Kambar

Eiríksvegur frá því um 1880 ofan Hveragerðis.

Vegurinn var steinlagður og einkenni hans var að hann var lagður þráðbeinn yfir hæðir og lautir. Í Kömbunum gat vegurinn því orðið nokkuð brattur. Vegna þessa og að sjaldan var borið í hann var vegurinn sjaldan notaður. Nýr Kambavegur var svo lagður árin 1895-1896. Enn sést móta fyrir Eiríksvegi fyrir ofan byggðina í Hveragerði þó að mosi hylji nú þennan gamla veg. Á brotalínu á skipulagsteikningunni má sjá hvar Eiríksvegur liggur efst uppi við Kambaveg. En Eiríksvegur liggur í raun nánast alveg að byggðinni við Borgarhraun/Kjarrheiði en skipulagið gerir ráð fyrir að hann hverfi alveg undir lóðir og götur.

Kambar

Vegurinn um Kamba 1906.

Nr. 3. Nýr vegur var lagður yfir Hellisheiði og niður Kamba árin 1895-1896 og var sá vegur í notkun allt til ársins 1972 þegar núverandi þjóðvegur var tekinn í notkun. Gamli Kambavegurinn er nú vinsæl gönguleið. Gert er ráð fyrir því í skipulagi Kambalands að vegurinn verði ein af stofnbrautum hverfisins og má þannig segja að hann haldi sínu hlutverki.

Við athugun kom í ljós að engar opinberar fornleifaskráningar hafa verið gerðar um framangreinda vegi og leiðir um Kambana fyrrum.

Kambar

Forna þjóðleiðin frá landnámi til um 1880 um Kamba ofan Hveragerðis.

Á vefsíðu um söguferðir í Hveragerði segir um Eiríksveg:
“Um 1880 var lagður vegur yfir Svínahraun og Hellisheiði og niður Kamba. Vegavinnustjóri var Eiríkur Ásmundsson í Grjóta og hefur vegurinn verið kenndur við hann, ýmist nefndur Eiríksvegur eða Eiríksbrú. Vegurinn var steinlagður og einkenni hans var að hann var lagður þráðbeinn yfir hæðir og lautir. Í Kömbunum gat vegurinn því orðið nokkuð brattur. Vegna þessa og að sjaldan var borið í hann var vegurinn sjaldan notaður. Nýr Kambavegur var svo lagður árin 1895-1896. Enn sést móta fyrir Eiríksvegi fyrir ofan byggðina í Hveragerði þó að mosi hylji nú þennan gamla veg.”

Eiríksvegur

Eiríksvegur ofan Vatnsleysu á Vatnsleysutrönd.

Annar Eiríksvegur er ofan Vatnsleysustrandar: “Eiríksvegur liggur frá Akurgerðisbökkum upp í Flekkuvíkurheiði, áleiðis að Þrívörðuhól. Um er að ræða sýnishorn af vegagerð fyrri tíma.
Vegurinn er nefndur eftir verkstjóranum sem hét Eiríkur Ásmundsson (1840-1893) frá Grjóta í EiríksvegurReykjavík en Eiríkur þessi stjórnaði m.a. fyrsta akvegargerð um Kamba. Eiríksvegur er 3-4 m breiður og í honum er mikið af grjóthnullungum. Ekkert farartæki hefur hingað til nýtt sér “samgöngubótina” því vegargerðin dagaði uppi í Flekkuvíkurheiðinni einhvern tímann fyrir síðustu aldamót. Almenningsvegurinn liggur svo til samsíða Eiríksvegi á þessum slóðum, ýmist ofan eða neðan hans, og á kafla liggja allir þrír vegirnir samsíða, Strandarvegur neðstur, svo Almenninsgvegur og Eiríksvegur efstur.”

Heimildir m.a.:
-Hengill og umhverfi, fornleifaskráning, Kristinn Magnússon – 2008.
-https://krumminn.is/kambaland-og-thjodvegir-fra-landnami/
-https://www.facebook.com/508916472581521/posts/1510638752409283/

Kambar

Gamli Kambavegurinn sem var lagður um 1895-1896.

Ölkelda

Gengið var af Ölkelduhálsi, sunnan Ölkelduhnúks, niður um Klambragil í Reykjadal, komið við í Dalaseli og dalurinn síðan rakinn um hlíðar og gil (Djúpagil) niður með Rjúpnabrekkum til Hveragerðis (að Varmá í Ölfusdal).
Komið niður í Reykjadal við KlambragilUm er að ræða einstaklega fallegt umhverfi. Spáð hafði verið rigningu á göngutímanum, en henni hafði verið flýtt. Samt sem áður var umhverfið sveipað ákveðinni dulúð svo ná mátti fram hinum fjölbreytilegu blæbrigðum þess. Annars réði sólin heiðríkjum í þessari ferð eins og í öðrum.
Gengið var um sunnanverðan Ölkelduháls og niður í ofanverðan Reykjadal. Dalurinn sem og aðliggjandi dalir hafa einnig gjarnan verið nefndir einu nafni Reykjadalir. Gatan liggur aflíðandi niður skriður. Efst í inndalnum er háhitasvæði og ber umhverfið þess merki. Víða eru fjölskrúðugar litmyndanir og hvæsandi hverir. Klambragil er efst í inndalnum, hátt og tilkomumikið.
Um 3 km gangur er frá Ölkelduhnjúk niður að dalsmynninu ofan Hveragerðis. Gönguleiðin er stikuð og fylgja rauðar Litskrúð hverasvæðanna í Reykjadalvegstikur þessari gönguleið. Leiðin hefur verið skilgreind sem stutt og fremur auðveld.
Neðan inndalsins liðast heitavatnslækur. Skammt neðan hans er litskrúðugt hverasvæði utan í lækjarbakkanum.
Skáli Orkuveitunnar í Dalaseli. Hann ávallt opinn fyrir göngufólk, allt árið í kring. Í skálanum eru kojur, gönguleiðakort, sjúkrakassi ásamt öðrum neyðarbúnaði. Gestabók er í skálanum. Af henni að dæma er talsvert um göngufólk á svæðinu, bæði Íslendinga og útlendinga. Þennan dag mátti t.a.m. sjá nokkra hópa vera að ganga upp dalinn frá Hveragerði.
Eins og fyrr sagði þá skiptist gönguleiðin í nokkrar aðrar gönguleiðir sunnan meginn við Ölkelduhnjúk. Gönguleið liggur í austur frá skálanum í átt að Klóarfjalli og að Álútri ( ca. 4.6 km leið ) og önnur ofan með Kattartjörnum og niður Tindagil (7.6 km). Klóarvegur er gömul þjóðleið sem liggur milli Ölfuss og Grafnings. Gönguleið liggur í vestur í átt að Sleggjubeinsdal. Sú leið liggur Baðaðstaða í Reykjadalsáum Brúnkollubletti, Miðdal, Hengladal, og svo um Innstadal. Þetta er um 11 km leið að vegvísi sem er staðsettur í Innstadal. Heitir hverir og ár eru þarna víðs vegar á gönguleiðinni. Hægt er að baða sig í heitum pyttum á leiðinni (í Reykjadalsá). Í ánni hefur á nokkrum stöðum verið hlaðið fyrir lækinn og þannig búnir til hyljir til baðtækifæra.
Gönguleið liggur í kringum Ölkelduhnjúk og hægt er að velja leið sem liggur í vestur og austur um Hnjúkinn. Gönguleið liggur í kringum Ölkelduhnjúk og hægt er að velja leið sem liggur í vestur og svo austur um Hnjúkinn. Ef gengið er í norður frá Ölkelduhnjúk er hægt að ganga í átt að Þingvallavatni, komið er að upplýsingaskilti við Ölfusvatn. Ölfusvatn er um 10 til 11 km frá Ölkelduhnjúk, gera má ráð fyrir um að sú ganga taki um 4-5 klst. Öll  gangan þ.e. frá Rjúpnabrekkum og alla leið að Ölfusvatni, má gera ráð fyrir að sú ganga taki um 6 til 7 klst en leiðin er um það bil 16 km löng.
FálkakletturÁ göngunni bar margt fyrir augu, s.s. Fálkaklettur ofarlega í Reykjadal og litskrúð þverdalanna. Í hlíðum eru bæði bullandi gufuhverir og grámallandi leirhverir.
Þegar komið var áleiðis niður í ofanverðar Rjúpnabrekkur blasti Reykjadalsfoss við í allri sinni dýrð. Grændalur og Reykjadalur liggja upp af Hveragerði, austan Reykjadals. Grændalur sem er næst ósnortinn lokast til norðurs og er Ölkelduháls norðvestan hans. Dalirnir eru hluti af eldstöð sem kennd er við Hengil og nær eldstöðin frá Hveragerði til Nesjavalla, vestur fyrir Hengil og suður í Hverahlíð. Landslag svæðisins einkennist af jarðhita og er þar fjöldi hvera og lauga, berggangar, brot og framhlaup. Á svæðinu eru góðar opnur sem eru mikilvægar til rannsókna og fræðslu.
Einkennandi eru lækjarsitrur sem seitla niður hlíðar Reykjadals. Þær eru sérstæðar á landsvísu enda hafa þær mikið að segja um lífríki hveranna. Víða má sjá gróður á botninum, sem er einkennandi fyrir hveralækjasvæðin.
Neðst hefur trébrú verið lögð yfir ánna sem hægt er að ganga yfir. Innan við hana er upplýsingarskilti í Rjúpnabrekkum.
Frábært veður. Gangan tók 2 klst og 2 mín.

Reykjadalur

Reykjadalur

Þann 23. júní 2014 var afhjúpað upplýsingaskilti um náttúru Reykjadals sem sett var upp við Rjúpnabrekkur inn í Ölfusdal ofan við Hveragerði. Skiltið var unnið af Landvernd í samstarfi við Náttúrufræðistofnun Íslands, Ferðafélag Íslands, Slysavarnarfélagið Landsbjörgu, Safe Travel, Hveragerðisbæ, Sveitarfélagið Ölfus, Ferðafélag Íslands, Eldhesta og Landbúnaðarháskóla Íslands að Reykjum í Ölfusi.  Á upplýsingaskiltinu má lesa eftirfarandi fróðleik:

Jarðhiti

Reykjadalur

Reykjadalur – afhjúpun skiltisins 2014.

Jarðhiti í Reykjadal og Hveragerði er í rótum útkulnaðrar eldstöðvar sem var virk fyrir um 120.000 árum í rekbeltinu á svipuðum slóðum og Hengill er í dag. Eldstöðina hefur rekið til austurs frá miðju rekbeltisins og jöklar hafa sorfið hana niður. Eldstöðinni fylgir sprungu- og eldstöðvakerfi sem nær frá sjó í Selvogi, norðaustur um Hengilssvæðið um Nesjavelli til Þingvalla. Á stærstum hluta Hengilssvæðisins er að finna móberg og móbergsset frá ísöld en einnig basalthraun sem runnu eftir að henni lauk.

Reykjadalur

Reykjadalur – jarðhiti.

Jarðhiti á svæðinu einkennist af leirugum vatnshverum og kolsýruhverum og víða eru merki um aukna virkni í seinni tíð. Í Klambragili eru fjölmargir kolsýruhverir og laugar með miklu rennsli, sem gefa megnið af hita Reykjadalsár. Mörg þessara fyrirbæra njóta sérstakrar verndar samkvæmt náttúruverndarlögum.

Náttúrufar

Reykjadalur

Reykjadalur – laug.

Jarðhitinn hefur víða áhrif á gróður svæðisins og felst sérkenni hveragróðurs einkum í gróskumiklum votlendissamfélögum við heita læki og laugar og moslendi þar sem þurrara er. Ýmsar hitakærar tegundir jurta vaxa á svæðinu og má þar nefna laugadeplu (Veronica anagallisaquatica) og naðurtungu (Ophioglossum azoricum). Báðar þessar jurtir eiga undir högg að sækja og eru því á válista háplantna. Ennfremur finnast ýmsar hitakærar tegundir mosa og smádýra, sumar hverjar á válista. Litríkar og fjölbreyttar hveraörverur setja svip sinn á svæðið. Þær flokkast sem bakteríur og fornbakteríur og eru margar afar fágætar.

Hverafuglar og aðrar sögur

Grafningur

Ölfusvatnslaugar.

Reykjadalur hefur löngum verið nýttur til beitar og vegna jarðhitans gat fé gengið þar lengur að grænum gróðri en annarsstaðar.
Í þjóðsögum er getið um svokallaða „hverafugla“ í hverum á Ölkelduhálsi og Hagavíkurlaugum. Þeir voru sagðir litlir vexti, dökkleitir og taldir synda í bullandi hverum. Sagt var að ekki þýddi að sjóða þá en ef þeir væru látnir í kalt vatn bragðist þeir sem soðnir væru.
Þá segir í Landnámabók að Ingólfur Arnarson landnámsmaður hafi búið hin síðustu ár ævi sinnar á Reykjum í Ölfusi, þá blindur orðinn.

Verndum viðkvæma náttúru Reykjadals

Reykjadalur

Reykjadalur – Klambragil.

Reykjadalur er einn fjölsóttasti náttúrulegi baðstaður landsins í afar fögru og friðsælu umhverfi. Það einkennir Reykjadal, líkt og önnur jarðhitasvæði, hve viðkvæmt svæðið er fyrir átroðningi og umferð.
Setjum vernd svæðisins ávallt í fyrsta sæti, fylgjum merktum stígum og hverfum frá ef aðstæður, t.d. árstími eða tíðarfar, leyfa ekki umferð. Þannig getum við og komandi kynslóðir áfram notið þessa einstaka svæðis. Njótið svæðisins!
Reykjadalur

Reykjadalur – Upplýsingaskilti.

 

Hveragerði

“Hveragerði er í austurjaðri gosbeltis sem liggur frá Reykjanesi um Þingvelli og norður Langjökul. Gosbeltið er framhald Mið-Atlantshafshryggjarins sem þarna gengur á land.

manndrapshver

Manndrápshver.

Annað gosbelti liggur síðan frá Vestmannaeyjum um Vatnajökul og norður í Öxarfjörð. Í gosbeltunum er mikil framleiðsla á kviku sem kemur upp í eldgosum eða storknar neðanjarðar og myndar hitagjafa jarðhitasvæðanna. Eitt slíkra jarðhitasvæða er kennt við Hengil og er Hveragerði í eldri hluta þess. Hin mikla jarðhitavirkni þar er þannig nátengd reki meginlanda og eldsumbrotum.
Jarðhitasvæðum á Íslandi er skipt í háhita- og lághitasvæði eftir uppruna og hitastigi. Hiti í háhitasvæðum er yfir 200ºC á eins km dýpi og er Hengill eitt þeirra. Jarðskjálftar eru eitt af einkennum jarðhitasvæða. Þeir viðhalda brotum og glufum í berginu sem auk lekra jarðlaga gera vatni kleift að renna niður í jarðhitakerfin og upp aftur. Það er því algengt að í jarðskjálftum breytist jarðhitasvæði, hverir hverfi og nýir komi í staðinn. Jarðhitasvæðin eru þannig síbreytileg. Staða grunnvatns hefur einnig mikil áhrif á útlit hveranna, í þurrkum lækkar vatnsborð og gufuhverum fjölgar, en í rigningartíð breytast gufuaugu í vatns- eða leirhveri. Háhitasvæðið í Hengli er ævagamalt, að öllum líkindum nokkur hundruð þúsund ára, og er elsti hluti þess í Hveragerði. Þar var hverasvæðið löngum farartálmi og til lítilla nota þótt alltaf þætti ferðamönnum það forvitnilegt. Einkum fannst þeim mikið til um goshverina, Litla-Geysi sem nú er horfinn og Grýlu sem enn skvettir úr sér.

gryla

Hverinn Grýla.

Jarðhiti í Hveragerði var fyrst nýttur í einhverjum mæli við Mjólkurbú Ölfusinga um 1930. Árið 1940 var fyrsta jarðhitaholan boruð og gufan leidd í gróðurhúsið í Fagrahvammi. Þessi hola var 54 m djúp og er nú löngu horfin. Með henni var framtíð bæjarins ráðin því gróðurhúsabyggð óx smám saman og garðrækt varð einn af aðalatvinnuvegum bæjarins.
Gufan sem notuð var í Mjólkurbú Ölfusinga kom úr kraftmiklum gufuhver, Bakkahver. Hann er nú rólyndislegur og stendur enn pýramídalagað þak yfir honum, þaðan sem gufuleiðslan lá.
Nafnfrægastur hveranna á girta svæðinu er Manndrápshver, en í hann féll maður árið 1906 og lést. Varð það til þess að götulýsing var sett upp í Hveragerði, sú fyrsta á landinu. Gróuhver heitir eftir nágranna hversins. Bláhver er nefndur eftir lit vatnsins og var áður mun kraftmeiri. Ruslahver (Önnuhver) hafði um árabil verið notaður sem ruslagryfja og dregur nafn sitt af því að hann lifnaði við í jarðskjálfta 1947 og þeytti öllu ruslinu úr sér. Annar hver sem nýlega hefur stækkað er Dynkur, en hann var lítið gufuauga 1991 og er nú orðinn að snotrum leirhver.
Fyrir utan að vera náttúruundur er hverasvæðið í Hveragerði virkjað fyrir hitaveitu bæjarins. Nú eru nýttar tvær holur, hola HS-02 boruð 1959 í 311 m og HS-08 boruð 1988 niður í 254 m. Jarðhitinn er einkum virkjaður til hitunar íbúðarhúsnæðis og gróðurhúsa og í sundlaugar bæjarins. Vegna hins öfluga jarðhita er Garðyrkjuskóli ríkisins staðsettur í nágrenni Hveragerðis.”

Heimild:
-http://www.hveragerdi.is/Ferdamenn/Ahugaverdir_stadir/Hverasvaedid_i_midbaenum/

Hveragerði

Hveragerði – hverasvæði.

Ölfusrétt

Í Bændablaðinu 2016 segir Ólafur R. Dýrmundsson frá Ölfusréttum:

Ólafur Dýrmundsson

Ólafur R. Dýrmundsson – síðasti fjárbóndinn í Reykjavík.

“Það þykir gjarnan fréttnæmt þegar ný og vönduð mannvirki eru tekin í notkun, ekki síst lögréttir sveitarfélaga, svo sem öðru hvoru er greint frá hér í Bændablaðinu og öðrum fjölmiðlum.

Gamlir siðir og hefðir
Íslenska fjallskilakerfið sem felur í sér nýtingu víðáttumikilla sumarbeitilanda, göngur og réttir á haustin og notkun eyrnamarka fyrir allt sauðfé, er eitt af því fáa sem lítið hefur breyst frá upphafi byggðar í landinu. Allt er þetta hluti af menningararfinum. Sömuleiðis sauðkindin sjálf sem þekkt er fyrir mikla erfðafjölbreytni, svo sem í litum, fyrir verðmætar afurðir, og síðast en ekki síst, fyrir veigamikið hlutverk í viðhaldi búsetu og mannlífs þjóðarinnar um aldir.
Það er í sjálfu sér verðugt verkefni að skoða til dæmis hvar og hvernig réttir voru reistar um land allt, allt frá litlum sundurdráttarréttum heima við bæi til stórra lögskilarétta sveitarfélaga í samræmi við ákvæði afréttarlaga og fjallskilasamþykkta á hverjum tíma. Enn er þessum gömlu siðum og hefðum haldið við, að mestu óbreyttum, en þó í takti við nýja tíma.

Ölfusið var fjármargt

Hvammur

Hvammur – gamli bærinn.

Sveitarfélagið Ölfus, sem var myndað við sameiningu Ölfus- og Selvogshreppa 1988, hafði innan sinna marka Grafning allt til 1785 og höfðu sveitirnar sameiginlegar lögréttir allt til 1910 þegar Selflatarétt í landi Úlfljótsvatns var vígð. Hún gegnir enn hlutverki sínu og er ein af elstu réttum í Landnámi Ingólfs Arnarsonar.
Um langt skeið á meðan réttarhaldið var enn sameiginlegt með Ölfusi og Grafningi, eða allt til 1845, stóðu Ölfusréttir skammt fyrir austan bæinn Hvamm, vestan við innanvert Ingólfsfjall. Í fornöld er talið að Ölfusingar og Suðurnesjamenn hafi réttað sameiginlega við Orrustuhól á Hellisheiði.

Selflatarétt

Selflatarétt – loftmynd.

Hin víðáttumiklu og góðu engjalönd í Ölfusinu tryggðu heyskap í öllum árum, einnig fyrir bændur úr öðrum sveitum. Þar var því löngum fjármargt og vetrarbeit nýttist einnig vel.
Síðustu áratugina hafa þó orðið miklar breytingar á fjárbúskapnum. Þannig var ásett sauðfé í Ölfusi og Selvogi samtals 8.200 kindur haustið 1965, 7.000 haustið 1982, fækkaði hratt á þeim áratug niður í 4.750 haustið 1989 en um árabil hefur fjártalan í sveitarfélaginu Ölfusi verið tæplega 2.000 vetrarfóðraðar kindur. Fjárbúum fækkaði einnig fyrir og um aldamótin en fjöldi þeirra hefur haldist svipaður í seinni tíð.
Þess ber að geta að fyrir 50 árum voru rúmlega 500 vetrarfóðraðar kindur í Hveragerði sem gengu með Ölfusfénu í afrétti en þar er nú fjárlaust.

Lögréttir í Ölfusi og Selvogi

Húsmúlarétt

Húsmúlarétt – loftmynd.

Rétt er að geta þess að í Sveitarfélaginu Ölfusi eru tvennar lögréttir, annars vegar Selvogsrétt sem lengi hefur staðið við Hlíðarvatn og Ölfusrétt sem nánar verður greint frá hér á eftir.

Húsmúlarétt

Húsmúlarétt neðan Kolviðarhóls.

Sundurdráttarrétt fyrir norðurhluta sveitarfélagsins er og hefur lengi verið við Húsmúla á Hvannavöllum vestur af Kolviðarhóli en þangað var hún flutt frá Draugatjörn nokkru neðar 1967 og endurbyggð 2006. Þar kemur margt Ölfusfé fyrir eftir fyrri gangnadaginn, vestan Hengils, auk fjár frá nærliggjandi sveitarfélögum, einkum úr Reykjavík og Þingvallasveit. Þá kemur töluvert af fé úr Ölfusi fyrir í útréttum, einkum í Selflatarétt í Grafningi og Fossvallarétt í Kópavogi.
Féð úr þeim hluta Ingólfsfjalls sem ekki er beitarfriðaður er rekið að og dregið sundur í Hvammi. Leitir eru tvennar með tveggja vikna millibili, að mestu leyti á hestum, og síðan er farið í eftirleitir eftir þörfum. Í Ölfusrétt er réttað í lok seinni gangnadagsins.

Nýja Ölfusréttin

Ölfusrétt

Ölfusrétt við Hveragerði – loftmynd 1954.  Nú horfin.

Svo sem áður var vikið að stóð lögrétt fyrir Ölfus í Hvammi fram undir miðja 19. öld þegar hún var flutt vestur í Hveragerði. Sú rétt, stór og hlaðin úr hraungrýti, stóð sunnan við gamla Suðurlandsveginn, skammt frá býlinu Hraunbæ, nokkurn veginn þar sem Hótel Örk stendur.

Ölfus

Í Tímanum 1980 er frétt; “Samþykkt að rífa ekki réttirnar – Fyrir nokkru var skrifað um gamlar réttir sem standa fyrir utan bæinn og af þvi máli er helst það að frétta að hreppsnefndin samþykkti nýlega að ekki skyldi rifa þær að sinni, enda eru þær sögulegt mannvirki eins og Sigurður Pálsson komst að orði. Sagðist hann mikla eftirsjá í réttunum frá því þegar réttað var, en nú er búið að reisa fullkomnari réttir í Ölfusinu. Nú kemur helst til greina að einhver félagasamtök taki málið í sínar hendur og kæmi e.t.v. helst í hlut Náttúruverndarráðs Suðurlands, sem hefur aðsetur á Selfossi, að það tæki af skarið og setti nefnd í málið. Sem fyrr segir er kjörið að sá í dilkana og gera gróðurreiti og eins er hægt að koma upp aðstöðu fyrirferðamenn, tjaldstæðum eða því um líku, nema hvort tveggja væri.”

Mörgum er sú rétt enn minnisstæð og mér vissulega því að ég kom fyrst þangað sem einn skilamanna fyrir Kópavog, Seltjarnarnes og Reykjavík um miðjan 6. áratug liðinnar aldar, rétt tvítugur en þó búinn að stunda fjárbúskap í Reykjavík frá fermingaraldri.

Núparétt

Núparétt – loftmynd.

Mér eru enn minnisstæðir ýmsir bændur þess tíma úr Ölfusi og Grafningi sem þar voru, sumir fjármargir. Ýmsum þeirra átti ég eftir að kynnast síðar. Hvergi hef ég fyrr né síðar séð jafn marga ómerkinga í haustrétt.
Næsta Ölfusrétt var byggð töluvert sunnar, niður undir Núpum, vönduð hringrétt með steyptum undirstöðum og timburklæðningu á stálrörum, vígð haustið 1977. Þangað var ánægjulegt að koma sem skilamaður um áratuga skeið. Eftir að girt var norðan Suðurlandsvegar um og uppúr aldamótunum, og landið sunnan hans var beitarfriðað, lokuðust hefðbundnar rekstrarleiðir til réttarinnar. Einnig var hún farin að láta á sjá. Því var ákveðið að byggja nýja Ölfusrétt norðan við Kamba, við mynni Reykjadals þar sem gott er að reka að í lok seinni gangnadags.
Á þessum stað hafði fé reyndar verið rekið saman um árabil og hægt var að nota safngirðinguna með minni háttar breytingum.

Reykjadalsrétt

Ölfusréttin neðan Reykjadals – loftmynd.

Nýja réttin var smíðuð frá grunni úr timbri í fögrum hvammi vinstra megin við hinn vinsæla göngustíg og reiðleið inn í Reykjadal sem tugir þúsundir ferðamanna fara um á öllum árstímum. Hún var vígð í haust, nánar tiltekið sunnudaginn 18. september 2016, í blíðskaparveðri að viðstöddu fjölmenni, þar með erlendum ferðamönnum á leið upp í dalinn. Þar var einnig dregið í sundur útréttafé og seinni rétt var hálfum mánuði síðar. Áætlað er að þarna hafi komið til réttar um 1.000 kindur í haust. Reyndist nýja réttin vel í alla staði.
Um er að ræða hringrétt með 18 dilkum af ýmsum stærðum auk tveggja upprekstrardilka með stillanlegum upprekstrargöngum fyrir flutningatæki af ýmsu tagi því að allt fé er bílflutt úr réttinni. Bílastæði eru mjög rúm og aðkoma með flutningatæki góð að öðru leyti en því að fara þarf á vaði yfir Hengladalaá sem aðeins er brúuð með göngubrú.

Gleði og góð stemning
Við vígsluathöfnina fluttu ávörp þeir Halldór Guðmundsson, réttarstjóri og fjárbóndi í Hvammi, Gunnsteinn R. Ómarsson, bæjarstjóri Ölfuss, og Sveinn Steinarsson, forseti bæjarstjórnar Ölfuss. Halldór greindi í stuttu máli frá breytingum í réttahaldi í Ölfusi undanfarna áratugi og minntist þess þegar hann fór drengur í sínar fyrstu göngur haustið 1953. Þá var féð mjög fátt eftir fjárskipti til útrýmingar mæðiveiki og fleiri sauðfjársjúkdómum. Gunnsteinn benti m.a. á menningarlegt gildi sauðfjárbúskaparins í sveitarfélaginu og það verðmæta tækifæri sem þéttbýlisbörn o.fl. fengju til að kynnast réttastörfunum á haustin.

Barnvæn rétt
Ölfusrétt
Nýja Ölfusréttin er nokkuð sérstæð. Auk þess að vera þægileg við innrekstur og til sundurdráttar er hún mjög aðgengileg gestum og gangandi. Það á ekki síst við um börnin sem eiga greiða leið að almenningnum, jafnvel án þess að fara inn í hann, því að engir dilkar eru þar sem fólk kemur að réttinni. Þá er utan með réttinni gangur sem kemur sér mjög vel, sérstaklega þegar verið er að reka fé úr dilkum að upprekstrargöngunum. Allir dilkar eru vel merktir með bæjaheitum og bæjanúmerum.” – Dr. Ólafur R. Dýrmundsson

Heimild:
-Bændablaðið, 24. tbl. 15.12.2016, Ölfusréttir – Ólafur R. Dýrmundsson, bls. 42.
-Tíminn-Byggða-Tíminn 10.09.1980, Samþykkt að rífa ekki réttirnar, bls. 2.

Ölfusrétt

Ölfusrétt við Hveragerði – horfin. Uppdráttur ÓSÁ eftir loftmynd 1954.

Krosssel

Í Jarðabók ÁM og PV 1703 er, auk selja frá Reykjum og Vorsabæ, getið um selstöður frá Völlum og Krossi, hvorutveggja hjáleigur frá Reykjum.
MulagataÍ Jarðabókinni segir um selstöðu frá Völlum: “Selstaða er í betra lagi til fjalls í Reykjalandi, en hefur í nokkur ár ei brúkast”.
Um selstöðuna frá Krossi segir: “Selstaða hefur brúkuð verið í heimajarðarinnar landi, er enn nú til gagnleg, þó ei hafi í nokkur ár brúkast”.
Örnefni eru til upp undir fjalli, Múlanum, beint upp af bæjunum,s.s.
Kross-stekkatún, Kross-stekkur, Vallaá, Vallagil og Stekkhóll (Stekkjahóll / Stekkshóll). Um og neðan undir hólunum, sem eru þrír, lá Múlagatan og sést hún enn greinilega. Eftirfarandi upplýsingar um Múlagötu eru fengnar úr gögnum frá Birni Pálssyni skjalaverði
á Hérðasskjalasafni Árnesinga. “Múlagata er forn leið sem fer af götunni milli Sogns og Reykja í Múla-kvos. Gatan er í austurjaðri Eystri-Múla, um 25-30 m frá merkjum. Gatan krækir fyrir suðurenda Eystri-Múla, aðeins til norðurs yfir Vallagil. Líklega hefur verið ein aðalgatan en einnig eru merki um aðra götu. Gatan er greinileg skömmu áður en komið er nyrst á Stekkjahól og þaðan að Miðhól en nyrst í honum er hún grópuð í móbergið. Liggur niður með vesturjaðri Miðhóls og hefur mætt, neðan hans, götu frá Klifinu til Torfeyrar.”

Stekkholl-1

Í örnefnaskrá er einnig minnst á þessar götur en auk þess er minnst á stekk við Kross-Stekkatún og Grænutættur sem er þýfður mót vestan Kliflækjar. Múlagata liggur að miklu leyti í votu graslendi og víða eru 3-4 samhliða rásir á henni. Á völlunum suður af Vallagili, á Kross-stekkatúni, eru aflangar þústir er gætu verið leifar mannvirkja. Líklegt má telja að annað hvort báðar eða önnur hafi að geyma leifar fornrar selstöðu frá Völlum. Ekki vottar fyrir veggjum eða öðru í þústunum. Sunnan Eystri-Múla er Vallagil og Kross-stekkjatún, sem fyrr sagði. “Í gilinu austanverðu er stekkjartóft. Vestan tóftarinnar er lækur en austan hennar klettur. Tóftin er ferhyrnd, hlaðin úr grjóti. Hún er 4,6m x 5,5m að stærð og liggur N-S. Gras hefur gróið yfir hana en þó sést víða í steina í hleðslunni sem er um 50 – 70 cm há. Dyr hafa verið í suðausturhorni. Garðlag gengur norður úr tóftinni. Garðlagið er 4,2 m á lengd og 0,4m á breidd. Vegghæð um 20-40 cm. Það er einnig hlaðið úr grjóti og nú vaxið grasi.”
Þegar framangreindar tóftir voru skoðaðar má krosssel-2telja líklegast að þarna hafi Krossselstaðan verið. “Stekkurinn” hefur í raun verið síðasta selshúsið í selstöðunni, þ.e. skjól fyrir selsmatseljuna, og “garðlagið” aftan hennar hefur greinilega verið stekkur, sem tóftin dregur nú nafn sitt af. Um er að æða óvenjulegt sel á Reykjanesskaganum að því leyti að einungis er um eitt viðverurými að ræða en ekki þrjú eins og venja er. Skýringin getur auðveldlega verið sú að svo stutt er heim til bæjar, einugis um stundarfjórðungs gangur, að óþarfi hafi verið að byggja fullgilt sel á staðnum, enda er selstaðan bæði með afbrigðum skjólsæl fyrir rigningaráttinni þar sem hún kúrir undir klettunum og gnægt vatn hefur verið að fá úr læknum. Á meðfylgjandi mynd, sem tekin er ofan af klettunum má vel sjá stekkkinn og litla tóftina við enda hans vinstra megin. Mun líklegra er að þarna hafi verið selstaða frá Krossi, enda gefur örnefnið “Kross-stekkur” tilefni til að ætla að svo hafi verið, þrátt fyrir að hún liggi við Vallaá (reyndar austan við hana).

Vallasel-2

Vallsel – uppdráttur ÓSÁ.

Á þýfðum grasbala rétt suðaustan við Múlagötu þar sem hún liggur austan við suðurenda Eystri-Múla er tóft. Tóftin er 8,3m x 5,7m að stærð og liggur NA-SV. Hún er með tvö hólf og inngangur á suðurhlið. Tóftin er á kafi í grasi en þó sést móta ágætlega fyrir veggjum hennar og formi enda vegghæð mest um 0,6 m.” Þarna hefur líklega verið stekkur fyrrum frá eldri seltóftunum á Kross-stekkatúni, sem fyrr er getið.
Skammt vestar er Stekkhóll. Á honum eru leifar stekks undir brotabergskletti (allir klettar í hólunum eru sambland af móbergi og brotabergi). Af ummerkjum að dæma gæti efri hluti hans hafa þjónað sama hlutverki og tóftin í Krossseli, þ.e. verið skjól fyrir selsmatsseljuna. Ástæðulaust hefur verið að að byggja þarna fullgilt sel því vegalengdin frá því heim að bæ er sú sama og frá Krossseli. Líklegt má telja að selsmatsseljan hafi ekki hafst við í selstöðunni nema yfir dagmálstímann, en smalinn haft aðstöðu þar um náttmál. Vatn er stutt að sækja í Vallaána. Miðað við heilleika Krosssselsins má ætla að selstaðan hafi ekki lagst af fyrr en um aldamótin 1900 og þá hafa áður verið samnýtt með Völlum um nokkurn tíma.
Gengið var um svæðið til að gaumgæfa hvort þar kynnu að leynast fleiri minjar, en svo reyndist ekki vera. Í leiðinni voru skoðaðar minjar Reykjahjáleigunnar vestar undir Reykjafellinu. Hún fór í eyði skömmu fyrir miðja síðustu öld, enda ber hún þess öll merki.
Frábært veður. Gangan tók 2 klst og 2 mín.


Heimild:
-Kristinn Magnússon – Rammaáætlun, fornleifaskráning 2008.
-Þórður Ögmundur Jóhannsson. Reykjatorfa. Örnefnaskrá. Örnefnastofnun.

Krosssel

Krosssel.

Vorsabæjarsel

Þegar FERLIR var á göngu um Gufudal ofan við Hveragerði sást á landakorti örnefnið Selgil fremst í austanverðum dalnum.

Reykjasel

Reykjasel/Gufudalssel – uppdráttur ÓSÁ.

Ekki var vitað um selstöðu þarna; hennar hefur hvorki verið getið í örnefnalýsingum né fornleifaskráningum af svæðinu. Að fenginni reynslu þar sem nánast má heita tryggt að leifar selstöðu kunni að finna þar slíkra örnefna er getið var ákveðið að skoða gilið og nágrenni þess. Selgilslækur rennur ofan úr gilinu, en skammt norðan þess rennur annar lækur, bergvatnslækur, ofan úr hlíðum Selfjalls. Selfjall þetta er einnig nefnt svo vegna selstöðu austan þess.
Frá Gufudal er fjallið nefnt Reykjafell (-fjall).
Við leit komu í ljós leifar af stekk skammt upp með norðanverðum Selgilslæk. Hann hefur verið hlaðinn úr smágrjóti úr lækjarfarveginum og er nú nánast jarðlægur öðrum en fráum augum fornleifaleitenda. Norðan við hann er augsýnilega gömul stutt gata upp á gróinn bakka. Uppi á bakkanum, á grasi grónum stalli, eru leifar selstöðunnar, hér nefnd Gufudalssel (Reykjasel). Um er að ræða nokkuð stóra tóft, tæplega 7 metra langa (660 cm) og um 480 cm breiða. Op er mót vestri. Vestan hennar eru tvær aðskyldar hringlaga tóftir og er sú syðri öllu greinilegri. Frá selstöðunni er ágætt útsýni yfir neðanvarðan framdalinn. Tært vatn er í læknum og hið ágætasta skjól undir grónum brekkunum, sem halla frá selinu upp með hlíðum Selfjalls (Reykjafells). Sauðalækur (Sauðaá) rennur um Gufudal.
Af ummerkjum að dæma ber selstað þessi merki um að hafa verið Reykjasel-2tiltölulega nálægt bæ. Stóra tóftin hefur að öllum líkindum verið baðstofa og hinar tvær aðskilið búr og aðskilið eldhús. Það er svolítið óvenjulegt af selstöðum á Reykjanesskaganum að dæma, en hún ber með sér að geta verið frá seinni hluta 18. aldar.
Af loftmynd að dæma virtust tóftir vera vestast við Varmá (Hengladalaá), við Nóngil undir Kvíum, sunnan Djúpagils. FERLIR hefur áður getið um forna reiðleið upp frá því um Kvíarnar, bratta hlíð, áleiðis upp á austanverða Hellisheiði þar sem hún liggur síðan til norðvesturs um gróninga að Fremstadal og síðan inn á Götu milli hrauna að Hellisskarði.

Vorsabæjarsel

Vorsabæjarsel – uppdráttur ÓSÁ.

Þessi gata sést vel skáhallt í brattri hlíðinni. Ætlunin er að fylgja þessari götu fljótlega frá þeim stað er hún fer yfir vað á Hengladalaánni, upp Nóngil og á ská upp hlíðina Kvíahlíðina fyrrnefndu ofan Djúpadals.
Við skoðun á Nóngili kom í ljós leifar selstöðu; þrjú rými og stekkur til hliðar (austar). Um er að ræða dæmigerða selstöðu af eldri gerð, þ.e. óreglulega þyrpingu rýma; baðstofu, búrs og eldhúss með sér inngangi. Selstaðan, sem virðist gleymd, gæti hafa verið frá því á 17. eða 18. öld.
Björn Pálsson, fyrrum héraðsskjalavörður Árnesinga, sem er manna fróðastur um sögu og minjar á þessu svæði, sagðist aðspurður halda að selstaðan við Hengladalaánna hefði verið frá Völlum og selstaðan við Selgilið í framanverðum Gufudal hefði sennilega verið frá Reykjum af landamerkjum að dæma því Reykir hafi átt land austan við Sauðalækinn.
Með framangreindum selstöðum hefur FERLIR staðsett 265 selstöður á Reykjanesskaganum, fyrrum landnámi Ingólfs. Líklegt má telja, að fenginni reynslu, að fleiri slíkar eigi eftir að opinberast í náinni framtíð (sjá t.d. HÉR).
Líklegt má telja að meiri fróðleikur um framangreindar selstöður og nálægar minjar muni koma til umfjöllunar hér í framtíðinni. Minjarnar voru færðar inn á sérstaka hnitaskrá. Í henni eru varslaðar allar minjar sem FERLIR hefur staðsett á Reykjanesskaganum síðustu áratugina.
Í Jarðabók ÁM og PV 1703 er getið um sel frá Reykjum; “Selstaða er nýtanleg í heimalandi, og kokkast allur matur þar á hveri, en ei á eldi“. Skammt ofan við selstöðuna eru hverir. Þá er getið um sel frá Vorsabæ; “Selstöðu á jörðin í landi því, sem eignað var áður Litlu-Reykjum, en lagðist til Ossabæjar, þá þeir lögðust í eyði, vide Stóru-Reyki supra, og í annað mál beit fyrir búsmala norður yfir á, í Árstaðafjall, sem að eignað er Stóru-Reykjum“. Fjallið ofan við selstöðuna heitir Ástaðafjall og áin umrædda er Hengladalaáin. Lýsingin á staðsetningu á selstöðu Vorsabæjar passar við staðhætti á umræddum stað.
Auk framangreind er getið um selstöður frá Krossi og Völlum, sem lýst verður síðar.

Frábært veður. Gangan tók 2 klst og 2 mín.

Ölfus

Reykjasel.

 

Grændalsvellir

Stekkatún hafa verið víða fyrrum. Nafngiftin gefur vísbendingu um horfna búskaparhætti þegar fráfærur voru enn stundaðar.
Stekkatun-1Samkvæmt örnefnaskrá Reykjakots við Hveragerði er Stekkatún eitt grónar brekkur austan í litlu gili vestan við Græn[a]dalsá. Þar voru sauðahús frá Reykjakoti sem enn megi sjá leifar af. Til eru frásagnir um að á þessu svæði hafi verið býlið Grændalsvellir en það hafi verið komið í eyði árið 1703. Leifar Grændalsvalla hafa aldrei fundist en sú tilgáta hefur verið uppi að Stekkatún og Grændalsvellir séu sami staðurinn.
Í Jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalíns segir að Grændalsvellir hafi verið hjáleiga frá Reykjum. Þar hófst búskapur í lok 17. aldar en stóð aðeins í fjögur ár. Eftir að jörðin fór í eyði var hún notuð fyrir stekkatún frá Reykjakoti. Landskuld af hjáleigunni var 40 álnir en leigukúgildi ekkert. Í Jarðabókinni segir að ekki sé hægt að taka upp búskap á jörðinni að nýju nema jörðinni til skaða (Árni Magnússon og Páll Vídalín: Jarðabók II, 401).
Stekkatun-2Sunnan úr Dalfelli gengur rani sem liggur með fram Grændalsá í um 50 – 100 m fjarlægð frá ánni. Raninn mjókkar mikið í endann. Ofan á rananum er grasi vaxinn bali en bæði norðan og sunnan megin eru brattar brekkur út af rananum, um 5 – 10 m háar. Fremst á rananum þar sem hann er því sem næst láréttur eru þrjár tóftir. Engin þessara tófta né aðrar á svæðinu líkist bæjarhúsatóftum svo hafi bær einhvern tíma staðið á Stekkatúni þá eru rústir hans horfnar.
Löng og mjó tóft liggur fremst á rananum. Vesturendi hennar og hluti suðurhliðar er horfinn en við tekur snarbrött brekka. Tóftin er algerlega vaxin grasi. Brekkan er grasi vaxin svo ekki sér í rof og virðist því langt síðan brotnaði af tóftinni. Hún er 9,6m x 6,4m að stærð, liggur NA-SV, op í SV. Vegghæð er mest 40 cm. Um 1,7 m norðaustar er önnur tóft, ferhyrnt, 6,8m x 5,1m að stærð og liggur NA-SV.

Stekkatun-3

Engin inngangur er greinanlegur en greina má hvilt í miðju tóftarinnar. Hún er mjög grasi gróin. Um 2m NV er þriðja tóftin. Hún er 6,8m x 6,8m að stærð, nánast hringlaga. Enginn inngangur er greinanlegur. Tóftin virðist yngri en hinar tvær, t.d. er vegghæð hennar nokkuð meiri eða 1m og greina má steinahleðslu að innanverðu. Um 28,6m í NA er fjórða tóftin, 13,6m x 7,6m að stærð og liggur NNA-SSV. Eitt hólf og með inngangur á SSV-hlið. Tóftin er grasi gróin en greina má steinhleðslur í veggjum að innanverðu. Vegghæð um 0,8-1m. Um 10,6m SAA er fimmta tóftin. Hún er 11,4m x 7,5m að stærð, liggur sem næst N-S. Inngangur hefur verið vestan megin á langhlið. Tóftin er grasi gróin en greina má steinahleðslur í veggjum að innanverðu. Vegghæð 0,8-1m. Tóftirnar tvær í brekkunni eru tengdar saman með garðlagi. Garðlagið er 12m á lengd og um 3m á breidd. Vegghæð um 10-30cm. Er vaxin grasi en þó sér í grjót. Á garðlaginu er viknilbeygja.
Umhverfið sem tóftirnar standa í er mjög fallegt. Þarna er, sem fyrr sagði, grasi gróin rani meðfram Grændalsá þaðan sem útsýni er yfir árnar, Grændalsá og Hengladalaá, vellina sunnan ánna og upp á Hellisheiðina til suðvesturs. Tóftirnar mynda skemmtilega rústaþyrpingu. Ekki er ljóst til hvers þær voru nýttar en eflaust er hér um útihúsatóftir að ræða. Rannsóknir á staðnum myndu geta gefið betri vísbendingar um notkunina. Rústirnar eru vel grónar og ekki í neinni hættu. Stuttur gangur er að þeim og því möguleikar á að kynna þær fyrir almenningi.

Heimild:
-Hengill og umhverfi – fornleifaskráning. Kristinn Magnússon 2008.

Grensdalur

Grensdalur – Stekkatún.

Nikurlásatóft

Tvær heillegar minjar má berja augum á Hraunbrúninni svonefndu ofan við Hveragerði. Þær eru Lambabyrgið og Nikulásartóft, báðar hluti af minjum í fyrrum Vorsabæjarlandi.

Lambabyrgid

Samkvæmt örnefnaskrá Vorsabæjar eru leifar lambabyrgis á Hraunbrúninni, norðaustan við Nikulásartóft. Lambabyrgið er byggt í ofanverðri hraunbrún sem er um 3 – 4 m há. Niður undan byrginu er grasi gróin brekka. Um er að ræða heillegt aðhald. það virðist ekki mjög gamalt. Það er engu að síður ágætis dæmi um aðhald af þessari tegund. Veggirnir eru vel hlaðnir. Frekari rannsóknir á aðhaldinu myndu sennilega ekki gefa meiri upplýsingar um notkun þess en gætu þó staðfest að fé hafi verið haft í aðhaldinu. Aðhaldið er nálægt vegi sem liggur inn að hesthúsahverfi Hvergerðinga og því gott aðgengi að því. Trjáplöntum hefur verið plantað neðan við aðhaldið svo líklegt má telja að það hverfi í skóg með tímanum.
NikurlasartoftSamkvæmt sömu örnefnaskrá er Nikulásartóft leifar af sauðahúsi Nikulásar Gíslasonar, bónda í Vorsabæ. Tóftin stendur upp á Hraunbrúninni en svo var brúnin á hrauninu vestan Vallarins kölluð.
Nikulás Gíslason var fæddur á Kröggólfsstöðum árið 1833. Hann giftist Ragnheiði Diðriksdóttur árið 1872. Þau bjuggu á Krossi frá 1874 til 1881 og í Vorsabæ 1883 til 1900. Nikulás dó 1. ágúst 1905.
Nikulásartóft stendur ofan á hraunkanti, nærri brún hans, um 100 m suðvestan við malarvegi sem, liggur að hesthúsahverfi Hvergerðinga. Umhverfis tóftina er hraun vaxið mosa og lyngi. Furutrjám hefur verið plantað í nágrenni tóftarinnar. Tóftin er hlaðin úr hraungrýti, 9m x 7m að stærð og liggur NA-SV. Inngangur hefur verið á SA-gafli. Vegghæð er um 60 cm. Botn tóftarinnar er grasi vaxin en veggir vaxnir mosa og lyngi.
Toft HveragerdiSkammt norðan við hraunkantinn, sem hýsir Lambabyrgið og Nikulásartóftina hvílir nánast jarðlæg tóft, þó greinilega manngerð. Tóft þessi er í hraunkvos og mótar greinilega fyrir hleðslum. Um hefur verið að ræða skjól eða hús fyrir eitthvað eða einhvern um skamman tíma. Líklegt má telja að þarna geti verið um að ræða smalabyrgi fyrir þann er nýtti mannvirkin fyrrnefndu; Lambabyrgi og Nikulásartóft. Ef svo er gæti verið um skemmtilega heilstæðu að ræða frá einhverju ótilteknu tímabili búsetu í upplandi núverandi Hveragerðis. Ástæða væri að skoða svæðið allt betur með tilliti til heilstæðu þess, bæði varðandi búsetu og ekki síður m.t.t. umferðar fyrr á öldum því víða má sjá ummerki hennar í landslaginu.

Heimildir:
-Fornleifaskráning fyrir Hengil og nágrenni – Kristinn Magnússon, 2008.
-Þórður Ögmundur Jóhannsson. Vorsabær. Örnefnaskrá. Örnefnastofnun.
-Eiríkur Einarsson: Ölfusingar. Búendatal Ölfushrepps 1703-1980, 146 -147.

Hveragerði

Hveragerði – berggangur ofan bæjar.

Hveragerði

Hveragerði hefur að geyma marga áhugaverða staði, bæði hvað varðar upphaf bæjarfélagsins sem og sögu þess.

Listamannahverfið
Árin 1940-1965, bjuggu eða dvöldu fjöldi þekktra listamanna í Hveragerði,- skáld, rithöfundar, tónskáld, listmálarar og myndhöggvarar. Af þeim eru þekktust skáldin og rithöfundarnir Jóhannes úr Kötlum, Kristmann Guðmundsson, Kristján frá Djúpalæk, Gunnar Benediktsson, Sr. Helgi Sveinsson, Kári Tryggvason og Ólafur Jóhann Sigurðsson, tónskáldin Ingunn Bjarnadóttir og Árni Björnsson, myndlistamennirnir Höskuldur Björnsson, Kristinn Pétursson, Gunnlaugur Scheving og myndhöggvarinn Ríkarður Jónsson.

Hveragerði

Hveragerði – söguhringur.

Ástæðan fyrir því að listamenn fluttu til Hveragerðis voru einkum þær, að hér voru lóðir ódýrar og ódýrt að kynda húsin með jarðhita. Jafnframt var það góð leið til að losna úr ys og þys Reykjavíkur í byrjun stríðs. En þó að listamennirnir hafi leitað út fyrir borgina í rólegra umhverfi er fjarri því að í kringum þá hafi ríkt nein lognmolla. Þeir létu sig varða öll mál sem til framfara og menningar horfðu og pólitíkin var oft á tíðum hörð. Hinsvegar stóðu allir sem einn maður þegar hin frægu garðyrkju- og listamannaböll stóðu fyrir dyrum, en „Blómaböllin“ í Hveragerði eru afsprengi þessara samkoma. Á slíkum gleðisamkomum voru allir vinir. Þekktust voru þau atriði þegar skáldin stigu upp á svið og kváðust á. Stundum sömdu þau annál ársins eða kvæði kvöldsins. Lausavísur þessara kappa urðu margar hverjar landsfrægar og á hvers manns vörum. Eflaust kannast margir við vísurnar sem fóru á milli þeirra Kristmanns og Jóhannesar úr Kötlum þegar þeir hittust einu sinni á símstöðinni. Þar sátu þeir og spjölluðu saman þar til Jóhannes segir allt í einu:
Lít ég þann er list kann,
löngum hafa þær kysst hann,
– Kristmann.
Þá svaraði Kristmann:
Einkum þó vér ötlum,
að þær fari úr pjötlum,
– í Kötlum.

Hveragerði

Hvergagerði – Listamannahverfið.

„Listamannahverfið“ samanstendur af þrem götum. Bláskógar var gata listmálaranna, Laufskógar gata tónlistarmannanna, en flest settust skáldin að við götu sem nú nefnist Frumskógar, en var þá nefnd „Skáldagata“. Til að skoða hús skáldanna er hægt að ganga sem leið liggur vestur Heiðmörk, frá Breiðumörk. Einnig er hægt að taka á sig krók og ganga framhjá hverasvæðinu austanverðu. Þar liggur gatan Hveramörk. Við hverasvæðið er móttökuhús fyrir ferðamenn þar sem hægt er að lesa um jarðfræði og sögu þess, fara um svæðið og kynnast einstakri hveraflórunni.

Hveragerði

Kristinn Pétursson.

Gegnt innganginum á hverasvæðið er húsið Helgafell. Þar bjó um tíma Ragnar bróðir Ásgeirs Ásgeirssonar forseta. Hann orti m.a. ljóð við lög Kaldalóns (Þú mildi vorsins vindur). Við enda Hveramerkur liggur göngustígur yfir hverasvæðið og endar við Bláskóga. Þegar gengið er niður eftir Bláskógum sést áberandi hús listmálarans Kristins Péturssonar, Bláskógar 6. Þegar Kristinn fluttist til Hveragerðis, haustið 1940, hafði hann þjáðst mjög af gigt og hingað leitaði hann sér heilsubótar í leir- og hveraböðin. Skömmu síðar hóf hann byggingu húss með stórri og myndarlegri vinnustofu. Húsið nefndi hann Seyðtún. Þá var Hveragerði orðið nokkur vísir að listamannabæ. Kristinn ferðaðist mikið um landið, rissaði upp myndir í fáum dráttum og vann úr því þegar heim kom. Haustið 1948 opnaði hann dyrnar að vinnustofu sinni og bauð þeim sem vildu að heimsækja sig og skoða verk sín. Í dag muna margir Hvergerðingar eftir Kristni, sem hávöxnum einfara með sitt síða gráa skegg. Fyrir þá sem vilja kynnast verkum hans skal bent á að nú er lunginn úr ævistarfi hans kominn á Listasafn ASÍ.

Hveragerði

Höskuldur Björnsson.

Annar þekktur listmálari, Höskuldur Björnsson, bjó við Bláskóga. Hann fluttist hingað frá Hornafirði árið 1946, keypti húsið Leiðvöll (Bláskóga 2) og byggði við það vinnustofu. Höskuldur ferðaðist mikið um landið, og hélt til haga í myndum sínum ýmsu er honum virtist fornlegt, horfið þjóðlíf og minjar þess. Þekktastur var hann þó fyrir landslags- og fuglamyndir sínar, en þá voru fuglamyndir svo að segja nýtt viðfangsefni í myndlist. Þar túlkaði hann líf fuglanna, hátterni þeirra, liti, hreyfingar og viðmót. Þekking hans á fuglum var orðin slík, að honum tókst oftlega að draga fram sérkenni þessara vængjuðu vina sinna með fáum, stílhreinum dráttum. Á heimili Höskuldar var lengi rekið kaffihús eftir hans dag, þar sem gestir nutu veitinga hjá Hallfríði Pálsdóttur ekkju hans. Þar gafst fólki tækifæri á að skoða listaverk sem héngu á veggjum.

Hveragerði

Gunnar Benediktsson.

Hér við hús Höskuldar erum við komin að Heiðmörk. Næsta gata vestan við Bláskóga, er „Skáldagatan“, Frumskógar. Í Vin, húsi númer 5 við Frumskóga, bjó séra Gunnar Benediktsson og kona hans Valdís Halldórsdóttir. Þau fluttu hingað haustið 1943 í Friðsteinshús (Bláskóga 15) og voru þar eitt ár. Þá keyptu þau Vin og bjuggu þar síðan. Þegar þau fluttu hingað lýsti Gunnar Hveragerði á þennan hátt: „Þá var Hveragerði mjög eftirsóttur staður smáborgurum í Reykjavík, sem efni höfðu á að hrófla sér upp skýli til athvarfs yfir sumarmánuðina sér til hvíldar úr ys stórborgarinnar.“ Það hafði þegar tekist hið elskulegasta bræðralag milli þessa sumarbústaðafólks og íbúa staðarins, þar sem listamenn og garðyrkjufólk var ráðandi um svipmót þessara ára. Gunnar vann að hreppsnefndarstörfum og var einn fimmmenninga sem stofnuðu „Hreyfinguna“ sem vann að því að Hveragerði klauf sig frá Ölfusi og varð sjálfstætt sveitarfélag árið 1946. Á þessum tíma var gatnakerfi þorpsins í mótun og er Gunnar höfundur gatnanafna, eins og Frumskógar, Bláskógar o.fl.

Hveragerði

Kristján frá Djúpalæk.

Kristján frá Djúpalæk bjó í Bræðraborg (Frumskógum 6). Þegar hann flutti hingað árið 1949 var hann orðinn þekktur sem ljóðskáld og dægurlagahöfundur og eftir því sem árin liðu naut hann sífellt meiri vinsælda. Þrátt fyrir vinsældir sínar sem skáld varð hann að sjá fyrir sér með annarri vinnu. Hann var barnakennari í Þorlákshöfn, vann við garðyrkjustörf, húsamálun og fleira sem til féll. Einnig vann hann við jarðboranir í Dölunum í sambandi við rannsóknir á kola- og surtarbrandslögum. Eftir hann lifa mörg þekkt ljóð og lagatextar, svo sem „Vor í Vaglaskógi“.

Sr. Helgi Sveinsson bjó í Ljósafelli (Frumskógum 7). Hann starfaði hér sem prestur og kenndi þar að auki í garðyrkjuskólanum og barna- og miðskólanum. Hann var einstaklega lipur hagyrðingur og svo fljótur var hann að setja saman vísur að engu líkara var en hann talaði í hendingum. Stundum átti hann það til að skjóta orði eða hendingu inn í tal manna svo að úr varð rétt kveðin vísa.

Hveragerði

Kristmann Guðmundsson.

Kristmann Guðmundsson bjó í Garðshorni (Frumskógum 9) sem hann byggði 1941. Hann skrifaði nokkur verk þegar hann dvaldi erlendis, stóð þar að útgáfumálum og var farinn að njóta töluverðra vinsælda áður en seinna stríðið skall á. Þá varð hann að flýja frá Þýskalandi þar sem allar hans eignir, bækur o.fl var fryst og hann fékk aldrei krónu fyrir. Hann flutti til Hveragerðis til að losna úr asanum í Reykjavík og dvaldi um tíma á berklahælinu að Reykjum (Reykjahælinu) sem tók til starfa 1931 og var rekið til ársins 1938. Þegar hann kom til Hveragerðis í árslok 1940 kom þorpið honum þannig fyrir sjónir: „Hveragerði var ekki beysið í þá daga. Fáeinir kofar á við og dreif, en götur engar nema afleggjarinn upp að gömlu mjólkurbúshúsunum. Í einu þeirra var lítil verslun, og átti hana eigandi húss þess, sem ég hafði tekið á leigu, Halldór Gunnlaugsson.“ Kristmann tók þátt í einskonar fegrunarfélagi sem átti að stuðla að betri umgengni í þorpinu. Félagið gaf íbúum m.a. ruslatunnur sem þá var lítið um. Á þessum tíma var þorpið ógirt og búfénaður gekk í sorpið og dreifði því þannig að óþrif hlutust af. Kristmann hafði áhrif á gang mála í sveitarstjórnarmálum og var í fimmmanna nefndinni með Gunnari Ben sem vann að stofnun sveitarfélagsins. Hann var mikill áhugamaður um garð- og trjárækt og enn í dag kemur fólk til að líta á hinn fræga „Kristmannsgarð“. En garðurinn hefur breyst mikið í tímans rás og er fátt eftir af honum annað en garðarnir sem Kristmann hlóð og nokkur stakstæð tré. Meðal þeirra er að finna sjaldgæf tré eins og beyki.

Hveragerði

Jóhannes úr Kötlum.

Jóhannes úr Kötlum flutti hingað haustið 1940 og bjó hér í 19 ár. Hann bjó fyrst í Friðsteinshúsi (Bláskógum 15), seinna í Miðseli (Frumskógum 10) og síðast í Hnitbjörgum (Bröttuhlíð 9). Þótt hann væri þekktur fyrir verk sín varð hann að vinna fyrir sér með öðrum hætti. Hann starfaði lengi í Þórsmörk og var einn af fyrstu landvörðunum. Einnig var hann vörður við mæðuveikigirðingarnar uppi á fjöllum.

Ríkarður Jónsson átti hér sumarbústað sem hann nefndi Smáragrund (Frumskógar 11). Hann dvaldi hér aðeins á sumrum en vann í Reykjavík við höggmyndir og útskurð. Hann byrjaði að læra tréskurð 17 ára gamall í Reykjavík og lauk sveinsprófi í þeirri iðn þremur árum síðar, 1908, fyrstur Íslendinga. Skömmu síðar sigldi hann til Kaupmannahafnar til frekara náms í útskurðarlist og til þess að læra höggmyndasmíði og almennt listnám. Hann bar djúpa virðingu fyrir handverkinu sem listrænni eigind. Fyrsta sýning hans hér á landi var árið 1915. Ríkarður var glaðvær sagnamaður, rímfróður og hnyttinn hagyrðingur. Kímni hans og lífsgleði mótaði óneitanlega list hans sem sést í mörgum andlitsmyndum eftir hann. Á lóð hans er borhola sem boruð var 1941. Holan var 50 feta djúp og ein af þeim fyrstu í þorpinu. Þetta var samvinnuverkefni Ríkarðs og Kristmanns sem bjó við hliðina á honum. Seinna voru fleiri hús tengd við holuna sem var lengi virk.

Hveragerði

Ríkarður Jónsson.

Nú hefur helstu listamanna verið getið sem bjuggu í „Skáldagötunni“. Þá er tilvalið að ganga upp að kirkju, sem stendur tignarlega á „Sandhóli“, og skoða útsýnið þaðan. Þar sést yfir hverasvæðið og stóran hluta bæjarins. Á hverasvæðinu undir Sandhól stóð Ásbyrgi, hús Ásgeirs Jónssonar járnsmiðs byggt 1935. Hann var okkar fyrsta skáld og orti smellna gamanbragi sem sungnir voru á samkomum. Hann var höfundur hinna fleygu orða sem margir Hvergerðingar muna: „Hveragerði er heimsins besti staður.“ Hann vann í Landssmiðjunni og flutti snemma héðan.

Nú hefur verið getið helstu listamanna sem dvöldu í Hveragerði fyrrum. Nokkrir listamenn búa hér í dag og halda uppi heiðri Hveragerðis sem skálda- og listamannabæjar. Meðal þeirra eru skáldin og rithöfundarnir Gunnar Dal og Indriði G. Þorsteinsson og listmálarinn Hans Christiansen.

Hveragerði

Gunnar Dal.

Gunnar Dal er með merkari hugsuðum okkar þjóðar og hefur gefið út fjölda bóka. Meðal þeirra eru skáldsögur og ljóðabækur sem hann hefur bæði samið og þýtt, bækur um heimspekileg og trúarleg efni, t.d. Spámaðurinn eftir Kahlil Gibran.
Gunnar nam heimspeki við Háskólann í Edinborg, Kalkútta og Wisconsin. Hann var kennari til fjölda ára og hefur setið í stjórn Félags íslenskra rithöfunda. Meðal viðurkenninga sem hann hefur hlotið eru listamannalaun, laun Rithöfundasjóðs og bókmenntaverðlaun RÚV. Nýlega hélt Gunnar Dal upp á 50 ára rithöfundarafmælið sitt og kynnti þar m.a. nýútkomna bók sína, Stefnumót við Gunnar Dal.

Indriði G. Þorsteinsson, rithöfundur, byrjaði sem blaðamaður hjá Tímanum 1951, vann síðan hjá Alþýðublaðinu og varð seinna ritstjóri Tímans. Hann skrifaði leikritahandrit að bók sinni, „Sjötíu og níu af stöðinni“, sem er eitt af fyrstu leikritunum sem sýnd voru í íslenska sjónvarpinu.

Hveragerði

Indriði G. Þorsteinsson.

Indriði samdi jafnframt kvikmyndahandrit af sögunni um útlagann Gísla Súrsson. Indriði hefur samið skáldsögur, fjölda smásagna, skrifað ævisögur og sagnasöfn.

Listmálarinn Hans Christiansen er einn af fyrstu innfæddu Hvergerðingunum. Hann hefur búið hér um áratuga skeið og haldið fjölda sýninga. Óhætt er að segja að fáir hafi jafn gott auga fyrir mótívum úr landslagi og mannlífi bæjarins. Með pennateikningum og vatnslita- og pastelmyndum hefur Hans lífgað upp á listalíf bæjarins. Margir heimsækja hann í vinnustofuna að Breiðumörk 8, sem opin er gestum og gangandi.

Auk ofangreindra eru ýmsir aðrir lærðir og leiknir í Hveragerði sem stunda list af ýmsu tagi, má þar nefna glerlist, myndlist, útskurð, leirlist, nytjalist, leiklist, tónlist o.fl.

Drullusund

Hveragerði

Hveragerði – Upplýsingaskilti við Drullusund.

Örnefni eru oft óvenjuleg og skemmtileg. Drullusund í Hveragerði er eitt þeirra, nafn á göngustíg sem verið hefur í notkun frá upphafi byggðarinnar, þvert yfir hverasvæðið í miðbænum.
Níu söguskilti hafa verið afhjúpuð í Hveragerði á undanförnum árum, það nýjasta segir frá Drullusundi í miðbænum.

„Þetta er annað af tveimur undarlegustu örnefnum í Hveragerði; hitt var Skrattabæli, hús sem eyðilagðist því miður í jarðskálftanum fyrir nokkrum árum og varð að rífa í kjölfarið,“ segir Aldís Hafsteinsdóttir bæjarstjóri.

Hveragerði

Hveragerði – Drullusund fyrrum.

Drullusund er göngustígur þvert yfir hverasvæðið í miðbænum og tengir miðbæinn og efra þorpið, sem svo er kallað. „Þetta er gömul leið sem hefur alltaf borið þetta nafn. Ég hef búið hér í bænum síðan ég var lítil og þetta er þekkt örnefni. Allir þekkja Drullusundið,“ segir Aldís.

„Við höfum verið með í gangi verkefni í áratug, setjum upp eitt söguskilti við markverðan stað á hverju ári og höfum gefið út götukort sem gefur fólki tækifæri til að fara á milli skiltanna og fræðast um sögu Hveragerðis. Sveitarfélagið er ekki gamalt, verður 70 ára á næsta ári, og þótt mörg önnur sveitarfélög séu miklu eldri státum við af skemmtilegri sögu. Gestir bæjarins og jafnvel ekki íbúar sjálfir þekkja þó ekki söguna nema einhver segi þeim hana. Við viljum gefa fólki tækifæri til að kynna sér sögu bæjarins, gárungarnir segja reyndar stundum að í sveitarfélaginu, sem er eitt það minnsta að flatarmáli á landinu, geti ekki verið mjög margir merkilegir staðir, en við erum ekki hálfnuð!“

Hveragerði

Hveragerði – Drullusund.

Drullusund liggur milli gatnanna Bláskóga og Hveramerkur. Í upphafi mun Drullusundið aðeins hafa átt við leiðina frá þinghúsinu (Breiðumörk 25) að Ásum (Hveramörk 16) en eftir að byggð fór að myndast vestanmegin við hverasvæðið á fjórða og fimmta áratug síðustu aldar færðist heitið yfir á núverandi göngustíg.

Drullusundið var einkum notað af íbúum til að stytta sér leið á milli þorpshluta, að sögn Aldísar bæjarstjóra, börnum á leið í skóla og húsmæðrum til innkaupa.

„Áður en Drullusundið var hellulagt myndaðist á gönguleiðinni, einkum í vætu, drullusvað og af því dregur stígurinn nafn sitt. Heppilegasti fótabúnaðurinn var þá gúmmístígvél, sem áttu það til að festast í leðjunni svo erfitt gat reynst að komast þurrum fótum yfir,“ skrifaði á sínum tíma Gunnar Benediktsson, rithöfundur og hreppsnefndarmaður, þegar hann lýsti ástandi samgöngumála í Hveragerði um miðja öldina.

Hveragerði

Hveragerði – Drullusund í dag.

Gunnar segir svo frá að eftir að fjölskyldan flutti í Skáldagötu, þar sem nú heita Frumskógar, var þar „enn ekki vottur af götu að öðru leyti en því, að húsalínur voru að nokkru leyti beinar í gegnum þrælþýfðan móa, þá var ekki hægt að fara með litlu dótturina niður í þorp nema með mikilli fyrirhöfn. Það þurfti tvo til að starta því fyrirtæki, þar sem annar þurfti að annast barnið, en hinn að skondrast með vagninn, þar til komið var á breiðstræti hverasvæðisins.“

Hverasvæðið í miðbænum

Hveragerði

Manndrápshver – skilti.

Hveragerði dregur nafn sitt af hverasvæðinu í bænum miðjum. Þjóðleiðin forna yfir Hellisheiði og inn á Suðurland lá nærri hverasvæðinu og umferð þar um talsverð. Árið 1906 féll ferðamaður í hver einn á svæðinu og hlaut af bana. Hefur hverinn síðan borið nafnið Manndrápshver. Atvikið varð til þess að sett var upp lítil vatnsknúin rafstöð í Varmá til að skaffa rafmagn til raflýsingar leiðarinnar nærri hverasvæðinu. Þetta var fyrsta rafknúna götulýsing landins í dreifbýli. Aðrir nafntogaðir hverir á svæðinu eru Bláhver en hann er nefndur eftir lit vatnsins.

Hveragerði

Ruslahver / Önnuhver.

Ruslahver (einnig þekktur sem Önnuhver) hafði um árabil verið notaður sem ruslagryfja og dregur nafn sitt af því að hann lifnaði við í jarðskjálfta 1947 og þeytti öllu ruslinu úr sér. Dynkur heitir hver sem áður var aðeins lítið gufuauga en eftir Suðurlandsskjálftann 2000 umbreyttist hann í talsvert öflugan leirhver.

Hveragerði

Hveragerði- borhola.

Hveragerði er hluti af jarðhitasvæðis Hengilseldstöðvarinnar í rekbelti Mið-Atlantshafsins. Austar er breitt gosbelti, sem teygist frá Heklu og Vestmannaeyjum inn undir Vatnajökul, um Kverkfjöll og Dyngjufjöll norður til Öxarfjarðar. Þar byggist gosvirknin að langmestu á svokölluðum heitum reit, en ekki á plötureki eins og í rekbeltinu. Jarðhitasvæðin myndast á brotasvæðum jarðskorpunnar og gropnum móbergslögum fyrir tilstilli flekahreyfinga og jarðskjálfta, sem geta haldið þeim við eða gert þau óvirk. Þau skiptast í u.þ.b. 30 há- og 300 lághitasvæði. Háhitasvæðin eru innan beggja gosbeltanna. Þau eru mun öflugri en lághitasvæðin og séu þau sýnilega á yfirborðinu ber mest á gufuaugum, brennisteini og bullandi leirhverum. Sé hitinn á 1000 m dýpi hærri en 200°C teljast þau háhitasvæði. Lághitasvæðin eru að langmestu leyti utan gosbeltanna og hitinn á sama dýpi er innan við 150°C. Þau eru ólík háhitasvæðunum, því þar ber lítið eða ekki á brennisteinsgufum og þar eru bullandi vatnshverir, goshverir eða laugar.Hveragerði

Hveragerði – Bakkahver 1943.

Háhitasvæði Hengilsvæðisins eru hundruð þúsunda ára gömul og elzti hlutarnir eru í og við Hveragerði. Forfeður okkar höfðu ímigust á hverasvæðum. Þau voru hættulegur farartálmi og lítt nýtileg, en ferðamönnum þótti og þykir gaman að sjá goshveri. Litli-Geysir á hverasvæðinu var einn slíkur en hann er horfinn. Nýting jarðhitans í Hveragerði hófst í kringum 1930 fyrir Mjólkurbú Ölfusinga úr öflugum gufuhver, Bakkahver, og tíu árum síðar var fyrsta holan boruð niður á 54 m dýpi og gufan var nýtt í gróðurhúsinu í Fagrahvammi, þar sem ylrækt hófst. Holan er löngu horfin en hún réði úrslitum um framtíð Hveragerðis sem ylræktarþorps. Bakkahver er enn þá þarna með pýramídalöguðu þaki.

Hveragerði

Hveragerði – Dynkur.

Hitaveita Hveragerðis nýtir borholurnar HS-02 (311m) og HS-08 (254m), sem voru boraðar 1950 og 1988. Hitaþolnar örveirur í hverunum eru nýttar til framleiðslu hvata (ensíma). Fjöldi þessara örveirna er mikill og sumar sjást með berum augum, s.s. hin blágræna Masigolcladus Laminosus (grænt slim) og hin græna Chloroflexus, sem er í rauninni með glóaldinlit.

Hveragerði

Hverasvæðið.

Í Hveragerði liggja göngustígar um miðbæjartorgið, skrúðgarðinn á Fossflötinni, Sandskeiðið, sunnan undir Hamrinum, Fagrahvammstúnið, Heilsustofnun NLFÍ og meðfram Varmá inn í Ölfusdal. Þessi svæði tengjast jafnframt neti göngustíga í landi Garðyrkjuskóla ríkisins, undir Reykjafjalli og í Ölfusborgum. Þá er tilvalið að labba upp á Hamar en þaðan sést yfir Hveragerði, Suðurlandsundirlendið og Ölfusdalinn í norðri. Vel má merkja jökulrákir frá síðasta jökulskeiði í Hamrinum. Velja má lengri og skemmri gönguleiðir allt eftir þörfum hvers og eins. Allir ættu því að finna gönguleiðir við hæfi.

Hveragerði

Hverasvæðið – upplýsingaskilti.

Sléttlenda dalverpið, sem blasir við úr Kömbum norðan Hveragerðis og Hamarsins, er í rauninni ónefnt. Árið 1703 talar Hálfdán á Reykjum um Völlinn eða Árhólma, þótt eldri nafngift finnist ekki. Vorsabæjarvellir eru fremri hluti dalsins allt að Hengilsá eins og hún rann áður neðar í honum norðan núverandi hesthúsa. Norður að núverandi farvegi heitir Árhólmar. Líklega flutti áin sig snemma á 20. öld. Hengladalsá rennur um Svartagljúfur norðan Kamba og Svartagljúfursfoss nokkra metra frá veginum nyrzt í Kömbum. Fyrrum féll hún um Nóngil tvö, litlu norðar.

Hveragerði

Grýla 1967.

Norðan undir Hamrinum er upphlaðinn hver, Grýla, sem gaus reglulega á 1½ klst. fresti en hefur látið af slíkri reglusemi. Annar frískari goshver er nú sunnan ár nær Menntaskólaseli. Fyrrum voru sel frá Reykjabæjartorfu og Vorsabæ í dalnum og síðar var stofnað til nýbýla þar (Friðarstaðir, Gufudalur). Reykjakot var þar frá fornu fari og nýbýlið Reykjakot II var reist þar skömmu eftir síðari heimsstyrjöldina. Menntaskólaselið stendur milli Reykjakotanna. Það var byggt 1938 og tekið í notkun í janúar 1939 sem orlofsheimili fyrir kennara og nemendur Menntaskólans í Reykjavík. Milli þess og Fossmóa var boruð hola 1940. Þar kom upp gufa af 21 m dýpi og fyrsta rafstöð landsins, sem gekk fyrir gufuafli var reist þar.

Reykjasel

Reykjasel – uppdráttur ÓSÁ.

Upp frá þessu ónefnda dalverpi ganga þrír samsíða dalir um 4 km til norðurs, Reykjadalur (vestast), Grændalur (í miðju) og ónefndur dalur (austast), sem Sauðá rennur um. Gönguferðir um þá eru öllum ógleymanlegar vegna staðhátta, jarðhita (baðmöguleikar) og grózku.

Kvennaskólinn á Hverabökkum

Hveragerði

Árný Filippusdóttir.

Árný Filippusdóttir var fædd 20. mars 1894 að Hellum í Landssveit. Foreldrar hennar voru Ingibjörg Jónsdóttir, ljósmóðir, fædd að Lunansholti í Landi 1851 og Filippus Guðlaugsson fæddur að Hellum á Landi fæddur árið 1850. Árný var sjötta barnið í systkinaröðinni, af sjö börnum en fjögur elstu systkini hennar létust á barnsaldri. Auk sinna eigin barna ólu hjónin að Hellum upp fimm fósturbörn.

Saga skólans að Hverabökkum var alla tíð hörð og má telja hana meiri tilviljun en fyrirætlun, því í upphafi var skólahaldið fætt af þrá Árnýjar fyrir að eiga eigið skjól og fastan samastað. Húsið sem Árný byggði í Hveragerði var stækkað smám saman úr eins herbergis íbúð, í mörgum áföngum, þar til hann rúmaði sem best starfsemi skólans. Fyrsta námskeiðið sem Árný hélt að Hverabökkum var í ársbyrjun 1935. Oftast voru 14 stúlkur á námskeiðunum í einu, en stundum allt að tuttugu. Flestar voru þær á aldrinum 18-20 ára. Í byrjun var um þriggja mánaða námskeið að ræða en síðar var um heilan skólavetur að ræða og kennslugreinunum fjölgaði eftir því sem skólanum óx fiskur um hrygg.
Kennslugreinar við skólann voru meðal annars söngur, leikfimi, sund, matreiðsla, íslenska, heimilisbókhald, heilsufræði, danska, enska, skrift, ræðuflutningur og framkoma auk handavinnunnar. Mest var saumað úr gömlum flíkum, en dúkar voru saumaðir úr nýjum efnum. Kennt var frá klukkan 8 á morgnana og oft til klukkan 11-12 á kvöldin.

Hveragerði

Kvennaskóolinn – upplýsingaskilti.

Árný sá sjálf um alla handavinnukennsluna, enda var hún jafnvíg á margt eins og að sauma hvítasaumsdúka, gera veggteppi, púða, knipla blúndur, vinna úr leðri, skera út, teikna, mála á postulín og margt fleira. Á kvöldin var unnið að handavinnu, hlustað á útvarpið, skipst á að lesa góðar bókmenntir eða spiluð sígild tónlist af grammófónsplötum, auk þess sem margir góðir gestir komu í heimsókn.

Hveragerði

Kvennaskólinn á Hverabakka.

Að loknu skólahaldi á vorin var haldin sýning og ýmsum góðum gestum var boðið eins og ráðherrum, þingmönnum, prestum, listamönnum og öðrum kennurum úr Hveragerði. Námsmeyjarnar sungu og fluttu ræður, stiginn var dans og boðið var upp á kaffi og kökur.

Árný Filupssdóttir

Árný Filuppsdóttir.

Árný fékk styrki og gjafir frá nokkrum aðilum til skólahaldsins, meðal annars fjórum sinnum frá Búnaðarsambandi Suðurlands, frá Heimilisiðnaðarfélagi Íslands og styrki frá Alþingi, þrátt fyrir að skólinn hennar væri ekki formlega viðurkenndur sem húsmæðraskóli, heldur skólinn að Laugarvatni.

Ein bestu og gróskumestu ár skólans voru árin 1946-1953, þar sem skólinn var fyrst viðurkenndur á fjárlögum og kennarar komust á föst laun. Á þessum árum var skólinn ætið fullsetinn og komust færri að en vildu. Vefnaður bættist við námsgreinarnar sem var afar vinsælt fag, einnig félagsfræði og þjóðskipulagsfræði auk hinna hefðbundnu greina.

Eftir að húsmæðraskólinn á Laugarvatni stóðst opinberar kröfur og var rekinn með fullum ríkisstyrk átti Árný erfitt uppdráttar með fjárveitingu handa skólanum sínum. Styrkupphæðirnar voru misháar og oft fékk hún ekki nema sem nam tæplega 10% af því sem aðrir húsmæðraskólar fengu í styrk. Síðasta styrkveiting sem skráð er til skólans var skjalfest árið 1952. Nokkrir alþingismenn voru hliðhollir Árnýju og studdu hana eins og þeim frekast var unnt.

Hveragerði

Kvennaskólinn á Hverabökkum var starfræktur í húsinu Hverabökkum (Breiðamörk 23) frá 1936 til 1955. Nemendur Kvennaskólans á Hverabökkum voru að jafnaði um 20-25 á hverju ári og skólann sóttu stúlkur á aldrinum 16-23 ára alls staðar af landinu þó flestar væru af Suðurlandi. Veturinn 1945-1946 voru 25 stúlkur við nám en þó aðeins þrjár úr Árnessýslu. Árnesingarnir þrír eru hér fyrir framan Hverabakka, frá vinstri Kristrún og Þórunn Jónsdætur frá Skipholti í Hrunamannahreppi og Kristín Björg Jóhannesdóttir frá Ásum í Hveragerði.

Árið 1955 var Árnýju tilkynnt að hún ætti að hætta skólahaldi. Segja má að skólahaldinu á Hverabökkum hafi endað á svipaðan hátt og það hófst, með öflum sem Árný réði ekki við.

Árný beitti ýmsum ráðum til að afla skólanum tekna. Á stríðaárunum setti Árný meðal annars upp veitingasölu á sumrin, þar sem hún matreiddi algengan heimilismat fyrir setuliðsmenn og seldi gegn vægu verði til að verða sér út um fé, auk þess að þvo af þeim þvotta.

Í erindi sem Árný flutti í heimsókn sinni að Kvennaskólanum að Blönduósi árið 1939 kemur fram viðhorf hennar til uppeldis- og menntunar er hún segir: „Takmark hvers nútímaskóla er kunnátta. Án þess að leggja fyllstu stund á kunnáttu nemenda sinna getur skólinn ekki haft þau menntandi áhrif, sem honum eru ætluð. Nemandinn vex og þroskast fyrst og fremst af því að keppa eftir sem mestri kunnáttu og leikni […] Námsafrekið er í því fólgið að tileinka sér undirstöðuatriðin nógu vel og velja svo erfiðari viðfangsefni stig af stigi, eftir því sem hæfileikarnir leyfa…“. Að mati Árnýjar byggðist kunnátta í handavinnu að nokkru leyti á ásköpuðum hæfileikum, en ekki síður á iðn og óþrjótandi námsvilja. Árný var óþrjótandi að útdeila heilræðum til nemenda sinna, bæði munnlega og skriflega.

Eftir 1946 tók Árný að sér að skrifa fyrirlestrarbækur um ýmis málefni. Sú viðamesta hét Félagsfræði eða þjóðskipulagsfræði. Önnur bók var ágrip af hagfræði og bar nafnið: Hvernig fæ ég búi mínu borgið. Aðrar bækur voru Hreinsun og pressun fata og Þvottur og ræsting. Auk bókanna skrifaði Árný langa lista af heilræðum og ritgerðarefnum. Samhliða námsefninu og ritgerðunum samdi Árný spurningar og svör.

Fljótlega eftir að Árný fluttist að Hverabökkum gerðist Herbert Jónsson frá Akureyri heimilismaður hjá Árnýju og bjó hjá henni til æviloka. Herbert var fæddur 20. júlí árið 1903. Hann veiktist ungur af berklum og gekk ekki heill til skógar eftir það. Árný kynntist honum á Reykjahæli þegar hún hélt þar námskeið og féll vel við ljúfmennsku hans og létta lund og réði hann því til skólans. Þar kenndi hann dönsku, ensku, reikning og íslensku. Herbert var vinsæll maður sem gekk undir nafninu „borgarstjórinn“ í Hveragerði. Segja má að Herbert hafi verið Árnýju stoð og stytta á margan hátt meðan hann lifði, en Árný var alla tíð ógift. Árný tók að sér tvö önnur börn meðan hún bjó að Hverabökkum þá orðin 54 ára gömul, þegar móðir þeirra fluttist búferlum til Ameríku.

Hveragerði

Árný Filippusdóttir, fædd að Hellum í Landsveit árið 1894 kom mjög við sögu húsmæðrafræðslunnar hér á landi, bæði sunnanlands og norðan um miðja tuttugustu öldina. Hún var frumkvöðull að sérmenntun kvenna á Suðurlandsláglendinu og stofnaði húsmæðraskóla í Hveragerði af litlum efnum og rak sem einkaskóla á annan áratug af mikilli hugsjón. Árný lagði stund á hannyrðir og listir bæði í Danmörku, Þýskalandi og Póllandi í tæpan áratug en kom svo til Íslands til að taka við kennarastöðu hér á landi. Árný var mjög vel menntuð miðað við samtíðakonur sínar. Segja má að Árný hafi hvorki farið troðnar slóðir í einkalífi sínu né starfsvali og var því mjög umdeild fyrir vikið. Foreldrar hennar voru Ingibjörg Jónsdóttir, ljósmóðir, fædd að Lunansholti í Landi 1851 og Filippus Guðlaugsson fæddur að Hellum á Landi fæddur árið 1850. Árný var sjötta barnið í systkinaröðinni, af sjö börnum en fjögur elstu systkini hennar létust á barnsaldri. Auk sinna eigin barna ólu hjónin að Hellum upp fimm fósturbörn. Árný var sextug þegar skólahaldinu lauk og hófst þá nýr kafli í lífi hennar. Henni hafði verið gefin 4000 fermetra lóð í Hveragerði nokkrum árum fyrr og árið 1951 hóf Árný að byggja sér myndarlegt hús sem fékk nafnið Þelar og flutti þangað inn árið 1966 og seldi þá skólahúsnæðið. Að Þelum kom hún fyrir 12 vefstólum, spunavélum og öðru sem til þurfti til vefnaðar. Auk þessa kenndi Árný að loknu skólahaldi sínu bæði við Hlíðardalsskóla og við gagnfræðaskólann í Hveragerði. Árný sjálf var víg á margt eins og að sauma hvítasaumsdúka, gera veggteppi, púða, knipla blúndur, gera leðurvinnu, skera út, teikna, mála á postulín og margt fleira (Bjarni Bjarnason, 1969). Um sextugt byrjaði heilsu Árnýjar að hraka, hún var langþreytt, slæm af gigtarverkjum. Árný fékk heilablóðfall í febrúarbyrjun 1977 og lést tveimur mánuðum síðan, þann 2. mars 1977. Með Árnýju er tvö af uppeldisbörnum hennar ónafngreind en þau voru alls fimm.

Árný var sextug þegar skólahaldinu lauk og hófst þá nýr kafli í lífi hennar. Henni hafði verið gefin 4000 fermetra lóð í Hveragerði nokkrum árum fyrr og árið 1951 hóf Árný að byggja sér myndarlegt hús sem fékk nafnið Þelar og flutti þangað inn árið 1966 og seldi þá skólahúsnæðið. Að Þelum kom hún fyrir 12 vefstólum, spunavélum og öðru sem til þurfti til vefnaðar. Auk þessa kenndi Árný að loknu skólahaldi sínu bæði við Hlíðardalsskóla og við gagnfræðaskólann í Hveragerði.

Hveragerði

Árný Filippusdóttir – 1894-1977.

Árný sjálf var víg á margt eins og að sauma hvítasaumsdúka, gera veggteppi, púða, knipla blúndur, gera leðurvinnu, skera út, teikna, mála á postulín og margt fleira.
Um sextugt byrjaði heilsu Árnýjar að hraka, hún var langþreytt, slæm af gigtarverkjum. Árný fékk heilablóðfall í febrúarbyrjun 1977 og lést tveimur mánuðum síðan, þann 2. mars 1977.

Gamla hótelið. Þinghús og skyrgerð

Hveragerði

Hveragerði 1946.

Þorpsmyndun hófst í Hveragerði árið 1929, Hveragerðishreppur var stofnaður 1946 og varð bæjarfélag 1987. Hveragerði byggðist í landi Vorsabæjar í Ölfusi en nafnið var upphaflega á hverasvæði því sem er í bænum miðjum, sunnan og vestan kirkjunnar. Hveragerði er fyrst skráð í Fitjaannál laust fyrir 1700 þar sem sagt er frá tilfærslu goshvers í landskjálftum 1597. Af lýsingu Ölfushrepps árið 1703 eftir Hálfdan Jónsson lögréttumann á Reykjum má ætla að hverir hafi þá verið nýttir til baða, suðu og þvotta. Enn kemur Hveragerði við sögu árið 1844 þegar ákveðið var að flytja lögréttir Ölfusinga frá Hvammi í Borgarheiði við Hveragerði.

Hveragerði

Hveragerðisrétt 1965.

Íbúum í Hveragerði fjölgaði hægt fyrsta áratuginn og í árslok 1941 voru þeir um 140. Næstu árin fjölgaði þeim hratt og voru um 400 í árslok 1946, stofnári Hveragerðishrepps. Næstu áratugina fjölgaði íbúum mun hægar, voru um 530 í árslok 1950, 685 í árslok 1960 og 740 í árslok 1970. Á síðustu árum hefur fjölgunin verið örari og þá einkum áratuginn 1971-1980. Íbúar voru um 1245 í árslok 1980, 1600 í árslok 1992, 1813 í árslok 2000 og um 2.476 í árslok 2016.

Hveragewrði

Hveragerði – Mjólkurbú (t.h.) og Þinghús (t.v.).

Nýting hverahitans til suðu, baksturs, þvotta og húshitunar mun hafa laðað marga til búsetu í Hveragerði í upphafi. Matur var soðinn og brauð bökuð í gufukössum við hveri eða húshlið. Þvottur var þveginn við hverina eða í hitaþróm við húsvegg. Sveitafólk í Ölfusi hafði lengi nýtt hverina til þvotta og bakað rúgbrauð í heitum jarðvegi við hverina eins og örnefnið Brauðholur vitnar um. Sumarbústaðir voru margir einkum á stríðasárunum. Samkvæmt fasteignaskrá frá 1941 voru 37 íbúðarhús í Hveragerði og 19 sumarbústaðir. Sumarbústaðirnir voru vestan hverasvæðisins flestir við göturnar Laufskóga og Hverahlíð. Á stofnári Hveragerðishrepps 1946 var 91 íbúð skráð þar. En í árslok 2016 voru þær um 900 talsins.

Hveragerði

Hvergagerði – Mjólkurbú – upplýsingaskilti.

Ölfushreppur byggði þinghús í Hveragerði árið 1930 að Breiðumörk 25. Veitingasala var í þinghúsi Ölfushrepps frá 1931 og þar hefur verið hótel meira og minna frá 1947. Þá var skyrgerð Mjólkurbús Ölfusinga einnig starfrækt í húsinu.‍ Húsið var teiknað af Guðjóni Samúelssyni, húsasmíðameistara ríkisins, sem teiknaði margar af frægustu byggingum landsins eins og Hallgrímskirkju og Þjóðleikhúsið. Húsið var teiknað af Guðjóni Samúelssyni, húsasmíðameistara ríkisins.‍ Skyrgerðin var sú fyrsta sinnar gerðar hérlendis og var skyr aðalframleiðsluvara Mjólkurbús Ölfusinga. Fyrsta jógúrtin sem var framleidd á Íslandi kom sömuleiðis frá gömlu skyrgerðinni og var seld undir nafninu heilsumjólk. 2016 hófst skyrgerð að nýju í húsinu þegar veitingastaðurinn Skyrgerðin tók til starfa.

Hveragerði

Hveragerði-Gamla Þinghúsið og mjólkuhúsið fjær.

Skyrgerðin var sú fyrsta sinnar gerðar hérlendis og var skyr aðalframleiðsluvara Mjólkurbús Ölfusinga. Fyrsta jógúrtin sem var framleidd á Íslandi kom sömuleiðis frá gömlu skyrgerðinni og var seld undir nafninu heilsumjólk.

Með setningu fræðslulaganna árið 1907 hófst skólastarf á vegum ríkisins. Þá voru skólahús reist á Kotströnd og Hjalla í Ölfusi. Skólinn á Kotströnd fluttist fljótlega að Sandhóli og þegar Þinghúsið var byggt í Hveragerði árið fluttist skólahald þangað. Árið 1937 var stofnaður heimavistarskóli í Hveragerði þegar keypt var húsið Egilsstaðir er áður hafði verið barnaheimili Oddfellow-reglunnar. Árið 1943 var keyptur skólabíll og síðan þá hefur skólinn verið heimangönguskóli. Árný Filippusdóttir byggði húsið Hverabakka og rak þar kvennaskóla 1936-56. Haustið 1947 var elsti hluti núverandi aðalbyggingar tekinn í notkun. Haustið 1972 var skólanum skipt í tvær aðskildar stofnanir, Barnaskólann og Gagnfræðaskólann í Hveragerði og urðu skólastjórar þá tveir. Þegar Gagnfræðaskólinn var stofnaður haustið 1965 var efri hæð sundlaugarinnar í Laugaskarði tekin á leigu fyrir þrjá bekki Gagnfræðaskólans. Fyrsti bekkur var í barnaskólahúsinu. Í janúar 1973 fluttust allir bekkir Gagnfræðaskólans í leiguhúsnæði að Breiðumörk 2. Árið 1988 var viðbygging við gamla barnaskólann tekin í notkun og skólinn var sameinaður á ný í eina stofnun.

Hveragerði
Ungmennafélag Ölfusinga var stofnað árið 1934. Ungmennafélag Hveragerðis og Ölfus setti á stofn skafmiðahappdrættið Ferðaþristinn í lok árs 1987 og átti ágóðinn m.a. að fara í uppbyggingu íþróttamannvirkja í Hveragerði. Kostnaður við happdrættið varð þó mun meiri en reiknað hafði verið með og salan minni en vonir stóðu til. Erfiður rekstur happdrættisins varð til þess að árið 1992 var UFHÖ tekið til gjaldþrotaskipta og er eitt fárra íþróttafélaga á landinu sem hafa farið í þrot. Sama ár, nánar tiltekið 28. mars 1992, var nýtt íþróttafélag stofnað í Hveragerði, Íþróttafélagið Hamar.

Mjólkurbú Ölfusinga

 

 

Hveragerði

Hveragerði – Mjólkurbú Ölfusinga tók til starfa 1. apríl 1930 og því eru 90 ár síðan það hóf starfsemi en það var stofnað árið 1928. Stofnun Ölfusbúsins markaði upphaf byggðar í Hveragerði. Myndin er frá ágúst 1930 og sýnir Mjólkurbú Ölfusinga ásamt þinghúsi Ölfusinga í byggingu, nú Skyrgerðin.                                Ljósmynd: Magnús Ólafsson, Ljósmyndasafn Reykjavíkur.

Varmahlíð

Hveragerði

Varmahlíð – upplýsingaskilti.

Varmahlíðarhúsið er eitt elsta íbúðarhús Hveragerðisbæjar reist árið 1929.
Húsið er einlyft, bárujárnsklætt timburhús með lágreistu mænisþaki. Húsið hefur hlotið faglega endurgerð. Þar er nú gestaíbúð fyrir listamenn en húsið er fullbúið með húsgögnum og tækjum. Afnot af húsinu eru endurgjaldslaus fyrir listamennina en óskað er eftir að listamenn kynni listsköpun sína og stuðli með þeim hætti að því að efla menningaráhuga uppvaxandi kynslóðar í Hveragerði.

Hveragerði
Seinna var það endurbyggt með smávægilegum breytingum og fært innar í lóðina.

Menningar- íþrótta- og frístundanefnd Hveragerðisbæjar auglýsir árlega í nóvember eftir umsóknum um dvöl í listamannahúsinu Varmahlíð í Hveragerði.

Mynd: Húsnæði Mjólkurbús Ölfusinga í Hveragerði. Fyrir aftan vinstramegin er húsið Varmahlíð, fyrsta íbúðarhúsið í Hveragerði og til hægri sést að hluta til húsið Egilstaði sem síðar varð barnaskólahús. Fjærst sést glitta í húsin að Reykjum. Myndin líklega tekin árið 1930.

Ullarverksmiðjan Reykjafoss

Hveragerði

Ullarverskmiðjan – upplýsingaskilti.

Ullarverksmiðjan Reykjafoss var starfrækt við samnefndan foss í Varmá í Hveragerði á árunum 1902-1914 og sjást sökklar hússins enn. Verksmiðjan var reist til þess að vinna afurðir úr íslenskri ull og var tilraun til þess að auka arðsemi ullarinnar og íslensks landbúnaðar. Ullarverksmiðjunni var valinn þessi staður svo nýta mætti fossaflið til að knýja vélar verksmiðjunnar en einnig vegna þess að Varmá frýs aldrei, sem var mikilsvert fyrir verksmiðju sem átti að starfa allan ársins hring. Framleiðslan gekk þó ekki eins vel og vonir höfðu staðið til en lopi, sem var aðalframleiðsluvaran, þótti ekki henta nógu vel til tóskapar. Þann tíma sem fyrirtækið starfaði var því fremur haldið uppi af framfararhug og góðum vilja manna úr héraðinu en fjárhagslegri getu. Fór svo að lokum að verksmiðjan varð gjaldþrota og var húsið rifið í maí 1915 og selt á uppboði ásamt vélum.

Hveragerði

Hveragerði – Ullarverksmiðjan.

Lystigarðurinn markast af Breiðumörk, Skólamörk og Varmá. Ræktun garðsins hófst þar árið 1983 og er þar nú fallegur gróður með leiksvæði, bekkjum og borðum sem ferðamenn geta nýtt sér til útivistar. Á bakka Varmár neðan við Reykjafoss má sjá leifar af gömlum húsgrunni. Grunnurinn markar upphaf byggðar í Hveragerði því þar var ullarverksmiðja sem reist var árið 1902 og nýtti fallorku fossins. Innar í Varmárgilinu eru uppistandandi veggir rafstöðvar sem gerð var árið 1929. Þaðan má rekja undirstöður fallstokksins að heillegri stíflunni neðan Hverahvamms.

Hveragerði

Reykjafoss og leifar Ullarverksmiðjunnar.

Ullarverksmiðjan Reykjafoss var starfrækt við samnefndan foss á árunum 1902-1914 og sjást sökklar hússins enn. Verksmiðjunni var valinn þessi staður svo nýta mætti fossaflið til að knýja vélar verksmiðjunnar. Með ullarverksmiðjunni bárust jafnframt ýmsar nýjungar sem ekki höfðu áður sést í sveitum austan fjalls. Árið 1906 var tekin í notkun lítil vatnsaflsrafstöð til lýsingar og árið eftir var sett upp götulýsing frá heimreiðinni og út að þjóðveginum við gömlu Ölfusréttir.

Útisýningin Listamannabærinn Hveragerði

Hveragerði

Hveragerði – sýning í Listigarðinum.

Útisýningin Listamannabærinn Hveragerði, fyrri hluti, er komin upp í Lystigarðinum á Fossflötinni og var vígð á bæjarhátíðinni Blómstrandi dagar í ágúst. Sýningin er gjöf Listvinafélagsins og Hveragerðisbæjar til íbúa þess í tilefni 70 ára afmælis bæjarins.
Listvinafélagið hefur staðið fyrir endurnýjuðum kunningsskap við listamennina sem lögðu grunn að Hveragerði sem nýlendu listamanna. Á sýningunni í Lystigarðinum eru kynntir rithöfundarnir Gunnar Benediktsson, Helgi Sveinsson, Jóhannes úr Kötlum, Kristján frá Djúpalæk, Kristmann Guðmundsson og Valdís Halldórsdóttir, myndlistarmennirnir Höskuldur Björnsson og Kristinn Pétursson og tónskáldið Ingunn Bjarnadóttir.
Hluti sýningarinnar er appið Listvinir sem er ókeypis og hægt að nálgast með QR kóða á sýningarveggjunum eða sækja í appverslunum hvort sem er Apple eða Android. Appið býður upp á ýmsa möguleika og gerir sýninguna lifandi. Það gerir njótendum kleift að skoða ítarefni svo sem upplestur, tóndæmi, myndir eða leiðsögn um hvar aðsetur listamannanna var í Hveragerði.

Hveragerði

Sýning í Listigarðinum.

Á sýningunni í Lystigarðinum eru kynntir til leiks níu listamenn frá frumbýlisárum bæjarins og þeir mynda kjarna sýningarinnar. Síðar er áætlað að setja upp sýningarvegg í tengslum við kjarnann þar sem tækifæri gefst að kynna enn fleiri listamenn til sögunnar bæði núverandi og fyrrverandi íbúa Hveragerðis. Þar er gert ráð fyrir breytilegum sýningum sem gaman verður að kynna þegar þar að kemur.
Hönnuður útisýningarinnar er Guðrún Tryggvadóttir myndlistarmaður og Einar Bergmundur Þorgerðarson Bóasson hefur þróað appið.

Hveragerði

Sýning í Listagarðinum.

Félagið óskar Hvergerðingum til hamingju með afmælið og þakkar félögum sínum og öðrum sem aðstoðað hafa við gerð sýningarinnar. Illugi Jökulsson og stjórnarmenn unnu texta, um þýðingu sáu Ingibjörg Elsa Björnsdóttir og Vera Júlíusdóttir, myndvinnsla var í höndum Christopher Lund, Exmerkt sá um prentun. Einnig fá þakkir Kjartan Rafnsson verkfræðingur, Járnsmiðja Óðins ehf, Samverk ehf, Smákranar ehf, Stefán Gunnarsson trésmiður, Garpar ehf og starfsmenn áhaldahúss Hveragerðisbæjar.
Helstu styrktaraðilar sýningarinnar eru Hveragerðisbær, Eignarhaldsfélag Brunabótafélags Íslands, Menningarsjóður Suðurlands, Uppbyggingarsjóður Suðurlands og Dvalarheimilið Ás.

Gamli barnaskólinn – Egilsstaðir
Hveragerði
Áður en Hveragerði varð sjálfstætt sveitarfélag árið 1946 var skóli starfræktur að Kröggólfsstöðum í Ölfusi. Hann tók til starfa haustið 1881 og var börnum í Ölfusi sem ekki gátu gengið daglega til skólans komið fyrir á næstu bæjum. Skólinn að Kröggólfsstöðum lagðist af vorið 1892 og var barnakennslu haldið áfram á árunum 1892-1897 með farkennslu. Með setningu fræðslulaganna árið 1907 hófst skólastarf á vegum ríkisins. Þá var skólahús reist á Kotströnd og annað á Hjalla. Skólinn á Kotströnd fluttist fljótlega að Sandhóli.

Hveragerði

Hveragerði – Barnaskólinn.

Árið 1930 byggði Ölfushreppur þinghús í Hveragerði og var rekinn farskóli í húsinu til ársins 1937. Sama ár var húsið Egilsstaðir keypt og settur þar fastur skóli fyrir hreppinn með heimavist fyrir þá sem ekki gátu gengið í skólann. Árið 1943 var keyptur skólabíll og síðan þá hefur skólinn verið heimangönguskóli. Haustið 1947 var elsti hluti núverandi aðalbyggingar tekinn í notkun. Haustið 1972 var skólanum skipt í tvær aðskildar stofnanir, Barnaskólann og Gagnfræðaskólann í Hveragerði og urðu skólastjórar þá tveir.

Hveragerði

Hveragerði – Barnaskólinn.

Gagnfræðaskóli var frá haustinu 1965 á efri hæð sundlaugarinnar í Laugaskarði, fyrsti bekkur var í barnaskólahúsinu. Í janúar 1973 fluttust allir bekkir gagnfræðaskólans í leiguhúsnæði að Breiðumörk 2.

Árið 1988 var viðbygging við gamla barnaskólann tekin í notkun. Skólinn var sameinaður á ný í eina stofnun. Skólastjóri varð einn og honum til aðstoðar yfirkennari, síðar aðstoðarskólastjóri.

Sundlaugin Laugaskarði

Hveragerði

Sundlaugin í Laugaskarði.

Laugin var byggð í tveimur áföngum, sá fyrri var 25×12 metrar og var tekinn í notkun árið 1938, en síðari hlutinn árið 1945. Í henni æfði íslenska landsliðið í sundi allt til 1966.

Það var Ungmennafélag Ölfushrepps sem beitti sér fyrir byggingu laugarinnar og lögðu félagsmenn fram ómælda sjálfboðavinnu. Þeim bættist góður liðsauki þegar Lárus Rist sundkappi fluttist til Hveragerðis árið 1936 og má segja að hann hafi tekið forystu við uppbyggingu laugarinnar og réði meðal annars staðarvali.

Á haustdögum 1963 var brotið blað í sögu laugarinnar en þá var eldri byggingin í Laugaskarði rifin niður og nýtt veglegt steinhús reis af grunni sínum. Arkitektinn af húsinu er Gísli Halldórsson. Sundlaugarhúsið þykir mjög glæsilegt og hefur vakið athygli fyrir fallega hönnun sem fellur vel inn í landslagið.

Hveragerði

Sundlaugin í Laugaskarði um 1940. Sundlaugin var byggð eftir teikningum Jóns Gunnarssonar verkfræðings en búningsklefarnir sem sjást á myndinni eftir teikningum Þóris Baldvinssonar, en nokkru seinna var byggð lítil íbúð fyrir forstöðumann vestanmegin við klefana. Sundlaugin var í fyrstu rekin sem sjálfseignarstofnun á vegum Ungmennafélags Ölfushrepps með styrk frá ríki og sveitarfélögum. Ölfushreppur og Hveragerðishreppur tóku síðar við rekstrinum en lengstum hafa Hvergerðingar annast rekstur og viðhald laugarinnar. Þegar Hveragerðishreppur var stofnaður út úr Ölfushreppi árið 1946 var sundlaugin látin fylgja Hveragerði.
Maður sem stendur á sundlaugarbakkanum er líklega Lárus Rist að kenna sund.

Sundlaugin Laugaskarði er 50 metra löng og 12 metra breið og var um langa hríð langstærsta sundlaug landsins. Hún er svokölluð gegnumrennslislaug, hituð upp með jarðgufu, sem tryggir eðlilegt sýrustig og hreinleika vatnsins. Laugin er í skjólsælli hvilft sem veit gegn suðri, norðan Varmár.

Hveragerði

Sundlaugin í Laugaskarði.

Á sundlaugarsvæðinu er heit, grunn setlaug, kaldur pottur, heitur pottur með vatnsnuddi og náttúrulegt gufubað. Í sundlaugarhúsinu er líkamsræktarsalur sem er rekinn af íþróttafélaginu Hamri.

Saga garðyrkju

Hveragerði

Hveragerði – upplýsingaskilti við Garðyrkjuskólann.

Um 1929 fór þorpið Hveragerði að myndast eftir að samvinnufélag um Mjólkurbú Ölfusinga var stofnað. Á sama tíma hófst ylrækt og eru fjölbreyttar tilraunir til nýtingar varmans einkennandi fyrir sögu bæjarins. Að hafa jarðhitasvæði í miðjum bænum er mjög einstakt á landsvísu og jafnvel þó víðar væri leitað. Dæmi um nýtingu jarðhitans má nefna Þangmjölsverksmiðju þar sem þangmjöl var framleitt og Garðyrkjuskóli ríkisins á Reykjum útskrifaði fyrstu nemendur árið 1941. Margar garðyrkjustöðvar risu á næstu árum og fóru Reykvíkingar að venja komu sínar til Hveragerðis til að kaupa afurðir garðyrkjubænda. Árið 1946 hóf Hverabakarí starfsemi sína sem heitir nú Almar bakari. Enn þann dag í dag er gufa nýtt til baksturs í Hveragerði.

Hveragerði

Garðyrkjuskólinn fyrrum.

Áður fyrr voru hverir litnir hornauga enda slysagildrur fyrir menn og fé. Erlendir garðyrkjumenn sáu þó möguleika í að nýta heita vatnið og upp úr 1900 voru einstaklingar og áhugafélög farin að gera ýmsar ræktunartilraunir. Stofnun Garðyrkjuskóla ríkisins hraðaði þróun garðyrkju á Íslandi, þar sem mikilvæg starfsemi er í gang, enda byggist meðal annars okkar framtíð á að nýta þær auðlindir sem landið hefur upp á að bjóða.

Garðyrkjuskóli ríkisins sem er nú undir Landbúnaðarháskóla Íslands er enn starfræktur á Reykjum. Hann er opinn almenningi sumardaginn fyrsta hvert ár og er þá hægt að skoða framandi hitabeltisgróður eins og kakóplöntur og bananaplöntur. Bananauppskeran er um tonn á ári sem má ekki selja og njóta því starfsmenn og nemendur góðs af henni.

Hveragerði

Hveragerði – Garðyrkjuskólinn.

Skyrgerðin í Hveragerði var sú fyrsta sinnar tegundar á Íslandi þegar hún var reist 1930. Var skyr aðalframleiðsluvaran en einnig var fyrsta jógúrtin á Íslandi framleidd þar, nefndist heilsumjólk. Í dag er enn verið að framleiða þar skyr upp á gamla mátann og er það nýtt í matargerð, bakstur og í blöndun á drykkjum hjá veitingastaðnum Skyrgerðin.

Auk grænmetisframleiðslu og blómaframleiðslu er eitt stærsti ísframleiðandi landsins staðsettur í Hveragerði, fjölskyldufyrirtækið Kjörís sem hóf starfsemi 1969.

Vigdísarlundur

Hveragerði

Hveragerði – Vigdísarlundur.

Frú Vigdís Finnbogadóttir gróðursetti fyrstu trén í Vigdísarlundi á föstudaginn en þá var lundurinn afhjúpaður í Hveragerði, henni til heiðurs.

Haldið var upp á þau tímamót að 35 ár eru síðan Vigdís var kjörin forseti Íslands, og var hún fyrst kvenna í heiminum til að verða þjóðkjörin forseti. Til að fagna þessum tímamótum var ákveðið að gróðursetja þrjú birkitré af stofni Emblu.

Skógræktarfélög um allt land stóðu að verkefninu en einnig komu Samband íslenskra sveitarfélaga að framkvæmdinni og ýmis félagasamtök og fyrirtæki.

Skógrækt, landgræðsla og náttúruvernd hafa verið Vigdísi afar hugleikin og hefur hún haldið þeim málefnum á lofti á opinberum vettvangi. Eitt besta dæmið þar að lútandi er að snemma í forsetatíð sinni tók hún upp þann sið að gróðursetja þrjú tré á þeim stöðum sem hún heimsótti – eitt fyrir stúlkur, eitt fyrir drengi og eitt fyrir komandi kynslóðir.

Hveragerðiskirkja

Hveragerði

Hveragerðiskirkja.

Hveragerðiskirkja er í Hveragerðisprestakalli í Árnesprófastsdæmi. Hún var byggð á árunum 1967-1972 var vígð 14. maí. Árið 1941 var prestssetrið flutt frá Arnarbæli til Hveragerðis og bærinn varð sérstök sókn 1941.

Hveragerði

Hveragerðiskirkja.

Útkirkjur eru á Kotströnd, Hjalla og Strönd. Arkitekt núverandi kirkju var Jörundur Pálsson og Jón Guðmundsson var byggingameistari. Kirkjan er úr steinsteypu og rúmar 200 manns í sæti. Söngloft er stórt og gott og rúm er fyrir 80-100 manns í hliðarsal, sem er safnaðarheimili með eldhúsi. Skírnarsárinn er stuðlabergssúla með ígreiptri silfurskál. Altarið er úr slípuðum grásteini.

Heimildir:
-http://wayback.vefsafn.is/wayback/20041021185957/www.hveragerdi.is/template1.php?file=lysing_skalda.htm
-https://www.mbl.is/greinasafn/grein/1574121/
-https://is.nat.is/hverasvaedid-i-hveragerdi/
-https://notendur.hi.is/jtj/vefsidurnemenda/Konur/arnyfil1.htm
-https://is.wikipedia.org/wiki/Hverager%C3%B0isb%C3%A6r
-https://www.facebook.com/HveragerdiSightseeing/photos/ullarverksmi%C3%B0jan-reykjafoss-var-starfr%C3%A6kt-vi%C3%B0-samnefndan-foss-%C3%A1-%C3%A1runum-1902-1914/774876869318812/
-https://listvinir.is/en/utisyningin-listamannabaerinn-hveragerdi/
-https://www.bbl.is/frettir/syningin-listamannabaerinn-hveragerdi
-https://grunnskoli.hveragerdi.is/is/skolinn/saga-skolans
-https://www.hveragerdi.is/is/mannlif/hvad-er-i-hvergerdi/sundlaug
-https://www.south.is/is/gisting-og-veitingar/mataraudur-sudurlands-2/mataraudur-gullna-hrings-svaedisins-1/hveragerdi
-https://www.sunnlenska.is/frettir/hati%C3%B0leg-gro%C3%B0ursetning-i-vigdisarlundi/

Hveragerði

Hveragerði – Drullusund í dag.