Reykjanes – Ferlir

Tag Archive for: Reykjanes

Draumar og fyrirboðar um náttúruhamfarir á Reykjanesskaga

Í Bæjarblaðinu, útgefnu af Stapaprenti, árið 1991 er fjallað um mögulegan „Suðurlandsskjálfta árið 2020“ sem og „Drauma og fyrirboða um náttúruhamfarir á Reykjanesi„:

Sprunga á Reykjanesi. Notuð sem refagildra.

„Eigum við á suðvesturhorninu yfir höfði okkar það gífurlegar náttúruhamfarir, að Reykjanesskaginn klofni frá landinu? Allir hafa einhvern tímann heyrt minnst á hinn svokallaða Suðurlandsskjálfta; stóra jarðskálftann, sem talið er að snarpur og öflugur, að af hljótist þær gífurlegu hamfarir sem að ofan greinir. Og það sem meira er; stóri skjálftinn gæti venð á næsta leiti.
Við skulum til fróðleiks líta örlítið á jarðfræðilega gerð Reykjanesskagans annars vegar og hins vegar á drauma og fyrirboða um stóra skjálftann.

Glöggt samband á milll sprungureina og jarðskjálfta

Reykjanesskagi – sprungureinar.

Sagt er að hugsanlegur stórskjálfti muni kljúfa Reykjanesskagann austan frá Grindavík að Hafnarfirði en þar liggur stór sprungurein. Eins er líklegt að skaginn klofni frá Önglabrjótsnefi, skammt norður af Reykjanestánni, en þar liggur sprungurein í norðaustur til suðvesturs, og glöggt samband er á milli þessara sprungureina og jarðskjálfta á Reykjanesi. Þegar skoðað er jarðfræðikort af svæðinu kemur þetta betur í ljós. Telja má líklegt að þessi gliðnun muni frekar gerast á löngum tíma en í einu vettfangi.

Hraunsprungur millum Vatnsleysustrandar og Grindavíkur.

Draumspakt fólk segir hins vegar að þetta gerist í einu vettvangi, fyrirvaralaust, eins og fram kemur á eftir.
Á Reykjanesi eru sex aðskildar sprungureinar, en ein þeirra er hin svokallaða Eldeyjarrein. Hún liggur norðan Sandvíkur og nær norðaustur undir Vogaheiði. Þetta er norðurendi reinar sem teygir sig suðvestur fyrir Eldey. Miðja hennar er að líkindum á Eldeyjarsvæðinu. Engar gosmyndarnir hafa fylgt þessari rein uppi á landi, en oft hefur gosið á henni neðansjávar undir Reykjanesi, nú síðast í haust. Í lok októbermánaðar mældist gífurleg jarðskjálftahrina u.þ.b. 150 kílómetra suðvestur af Reykjanestá. Stóð hrinan yfir í sólarhring og mældust skjálftarnir allt að 4,8 stig á Richterskvarða.

Jarðskálftasvæði Reykjanesskagans.

„Þetta er það mesta sem við höfum sé í áratugi“, sagði Ragnar Stefánsson, jarðeðlisfræðingur, í samtali við DV þann 2. nóvember 1990. Önnur óvenjulega kröftug jarðskjálftahrina á Reykjaneshryggnum stóð yfir dagana 8. – 9. september síðastliðinn.

Sprunga í íþróttahúsinu í Grindavík 2023.

Þeir skjálftar áttu upptök sín um 100 kílómetra suðvestur af Reykjanestá. Sterkustu kippirnir mældust 5,5 – 6 stig. Svipað gerðist í maí 1989 á stað milli hinna tveggja framangreindra eða á 900 – 1000 metra dýpi um 500 kílómetra frá Íslandi Þeir kippir mældust 5 stig á Richter. Þessar þrjár óvenjukröftugu jarðskjálftahrinur hafa því mældst í beinni línu suðvestur af landinu á rúmlega 800 kílómetra belti út frá Reykjanesskaga, og þessi virkni færist nær og nær landi.
Fjórða og síðasta hrinan mældist síðan um miðjan nóvember í aðeins 50 kílómetra fjarlægð frá landi. Sterkustu kippirnir í þeirri hrinu mældust 4,5 á Richter.

Samfelld sprungubelti

Stampahraunsgosið á Reykjanesi.

Lítum aðeins á sprungukerfin á Reykianesskaganum. Þar kemur ýmislegt athyglisvert í ljós sem styður kenninguna um gliðnunina. Í skýrslu eftir Hauk Jóhannesson jarðfræðing segir: NA-SV sprungureinarnar eru mest áberandi á skaganum og ráða mestu um jarðfræðilega gerð hans. Þegar betur er að gáð, koma í ljós aðrar sprungur sem einnig gegna þýðingarmiklu hlutverki í sama tilliti.

Grindavík – gjár, sprungur og misgengi.

Þetta eru sprungur sem stefna norður – suður og eru yfirleitt lítið áberandi. Þær raða sér saman í stuttar reinar sem ekki eru skýrt afmarkaðar en skera sig þó nokkuð úr NA-SV-sprungunum. Þær eru tiltölulega stuttar eins og áður er nefnt, um 5-10 km. Þessar N-S reinar virðast vera framhald af þeim sprungum sem Suðurlandsskjálftarnir eiga upptök sín í og má e.t.v. líta svo á að þessar sprungur myndi nær samrellt belti frá Suðurlandsundirlendi og út á Reykjanes, þótt ekki sjáist sprungur á því öllu.
Þegar dreifíng N-S sprunganna er borin saman við dreifingu jarðskjálfta á Reykjanesi, kemur mjög glöggt samband í íjós. N-S sprungurnar falla nær alveg saman við skjálfta á Reykjanesi á árabilinu 1971-75. Skjálftarnir raða sér á mjótt belti sem liggur nær austur-vestur þvert á NA-SV reinarnar. Af þessu má draga þá ályktun að N-S brotabeltið sé í orsakasambandi við skjálftana.

Hraunsprunga Við Kaldársel.

Á Suðurlandsundirlendi er einkar glöggt samband milli „-Sprungureinanna og jarðskjálfta. Slíkt samband er einnig hægt að sjá á Reykjanesi. Í skjálftahrinu sem varð á tímabilinu 3. ágúst til 13. september 1972 yst á Reykjanesi, urðu flestir skjálftanna á Reykianesrein en þar sem NS-sprungurein sker hana austan á Reykjanestánni leiddu skálftarnir út í N-S sprungurnar.
Reykjanesskaginn er hluti af sprungukerfi, sem liggur um Atlandshaf endilangt og tengir saman svonefndan Reykjaneshrygg, þar sem áðurnefndir skálftar voru í haust, og gosbelti Íslands. Sprungureinarnar einkennast af opnum sprungum og gjám. Þær eru mislangar, 25 – 50 km og yfirleitt 5-7 km. breiðar. Svæðið er því allt „sundurskorið“ og sprungubeltin eru stærst þar sem talið er að Reykjanesskaginn muni klofna frá meginlandinu.
Þá er ónefnd ein sprungurein, sem veita ber athygli með hliðsjón af draumafrásögnunum hér til hliðar. Það er hin svonefnda Krýsuvíkur – Trölladyngjurein. Reinin er mjög löng, eða a.m.k. 60 km og nær allt upp í Mosfellssveit.

Draumar og fyrirboðar -um náttúruhamfarir á Reykjanesi

Jarðfræði Reykjaness.

Fjölmargt fólk með dulskyggnigáfu hefur fengið vitranir eða draumfarir um stórbrotnar náttúruhamfarir á Reykjanesi og benda draumarnir allir í sömu átt.

Í bókinni „Framtíðarsýnir sjáenda„, sem kom út árið l987, er sérstakur kafli um þetta. Þar skýra sjáendur frá upplýsingum sem þeim hefur vitrast í draumi, og það er einkar athyglisvert hvað draumum fólksins ber saman.

Náttúruhamfarir árið 2020

Reykjanesskagi – hraun.

Draumspakur maður og dulskyggn með forspárgáfu, segir frá draumi sínum, sem er á þá leið að farið var með hann í flugferð “ um svæðið næst höfuðborginni“. Honum var sagt að þáverandi tímatal væri 2020 og honum voru sýndar breytingarnar sem orðnar voru. Hið helsta úr lýsingunni var það, að Hafnarfjörður var kominn undir hraun að miklu leyti.

Hraunsprunga á Reykjanesskaga.

Byggðin á Seltjarnarnesinu öllu var eydd og gamli miðbær Reykjavíkur sokkinn í sæ. Þéttasta byggðin átti hins vegar að vera kominn í Mosfellsdalinn.
Reykjanesið klofnar frá meginhluta landsins. Annar maður varð fyrir svipaðri reynslu í draumsvefni. Hann segir svo frá:
„Draumurinn var á þá lund, að ég þóttist sjá landabréf af Íslandi, sem var svarthvítt og flatt að öðru leyti en því, að Reykjanesið var marglitt og upphleypt eins og plastkortin líta út.
Þetta var reyndar í fyrsta sinn að ég sá upphleypt kort, þ.e. í draumnum. Mörkin milli litaða svæðisins og þess svarthvíta á kortinu voru lína sem lá í suðvestur-norðaustur og lá nokkurn veginn með Kleifarvatni endilöngu og síðan í norður í átt til Straumsvíkur. Eftir því sem ég heyrði fleiri frásagnir af draumum varðandi þetta mál allt, þýddi ég drauminn á þann veg að Reykjanesið muni klofna frá meginhluta landsins í stórbrotnum náttúruhamförum“. Sami aðili segir að atburðarrásin verði þannig: „Eftir Vestmannaeyjagosið verður gos í Kröflu. Þar á eftir verður svo Suðurlandsskjálfti og Kötlugos. Nokkru síðar verður gos í Bláfjöllum“.

Grindavík horfið með öllu

Grindavík – loftmynd.

Kona sem er skyggn sá Reykjavík og nágrenni í framtíðarsýn. Henni virtist Reykjanesið hafa orðið fyrir stórfelldri jarðfræðilegri röskun.

Reykjavík og Seltjanarnes.

Hún segist ekki geta fullyrt hvenær þetta verði, né hvort breytingarnar gerist með snökkum hætt eða smám saman. Frásögn hennar er á þessa leið: „Stór hluti Reykjavíkur er kominn undir sjó. Öskjuhlíðin og Langholtið eru óbyggðar eyjar.
Valhúsarhæðin og ýmsir aðrir staðir standa líkt og sker upp úr sjónum. Það er byggð í útjaðri Breiðholts, en þó fyrst og fremst við Úlfarsfell, upp Mosfellsdalinn og meðfram Kjalarnesinu. Égsé að það hafa orðið miklar jarðhræringar og eldsumbrot á Bláfjallasvæðinu. Það leggur hraunstraum niður Elliðaárdalinn. Hafnarfjörður er í eyði og Grindavík hefur horfið með öll. Það er engu líkara en að Reykjanesið hafi færst til í gífurlegum náttúruhamförum“.

Gerist fyrirvaralaust – stutt í atburðinn

Reykjavíkursvæðið – Viðeyjargígur.

Ung kona sem er berdreyminn og hefur margsinnis orðið fyrir sálrænum viðburðum, segir frá reynslu sinni á þennan veg:

Eldgos ofan Grindavíkur.

„Áður en Vestmannaeyjagosið varð dreymdi mig það í þrjár nætur samfellt. Síðustu nóttina sá ég hvernig fólkið flúði í átt að bryggjunni og þegar ég vaknaði um morguninn leið mér vel því ég vissi að enginn hafði farist.

Skömmu síðar var ég á ferð um landið og var þá bent á þá staði þar sem yrðu eldsumbrot. Ég vissi að eftir Vestmannaeyjagosið yrði gos í Kröflu og því næst í Heklu. Þá verður einnig mikið eldgos nálægt Reykjavík.
Rúmlega tvítug bjó ég í Efra-Breiðholti og dreymdi á þennan draum: Mér rannst ég rísa úr rúmi mínu og ganga fram í stofu, að stofuglugganum.

Bjarnagjá við Grindavík.

Þá sá ég sjón sem ég gleymi ekki á meðan ég lifi. Ég sá fólk flýja skelfingu lostið í átt að Mosfellssveit. Í áttina að Hafnarfirði var eldur og óhugnanlegur reykjamökkur, sem færðist nær með braki og brestum. Vegna þess að flest af því sem mig hefur dreymt um framtíðina hefur komið fram, varð ég mjög óttaslegin vegna þessa draums. Í margar vikur á eftir hafði ég alltaf til taks það allra nauðsynlegasta, ef til þess kæmi að ég þyrfti að flýja.
Í nóvember árið 1987 dreymdi mig aftur Reykjavíkurgosið. Í Elliðaám sá ég glóandi hraunstraum. Þetta gerist að nóttu til án nokkurs fyrirvara. Rafmagnið fer og og ég skynjaði hvernig undarleg og óþægileg lykt mengaði andrúmsloftið. Margir verða að flýja heimili sín. Mér finnst vera stutt í þennan atburð“.

Afleiðingar Suðurlandsskjálftans 17. júní árið 2000.

Í Árbók VFÍ/TFÍ árið 2001 er sagt frá Suðurlandskjálftunum 17. júní og 21. júní 2000:
„Suðurlandsskjálftarnir 17. júní og 21. júní 2000.

Suðurlandsskjálftinn árið 2000.

Í júní 2000 urðu tveir stórir jarðskjálftar á Suðurlandi með upptök nálægt Þjórsárbrú. Fyrri skjálftinn var 17. júní, kl. 15:40. Hann var af stærðinni 6,6 (Mw) með upptök nálægt Skammbeinsstöðum í Holtum (63,97°N og 20,36°V) um 16 km norðaustur af brúarstæðinu. Upptakadýpi var um 6,3 km. Jarðskjálftinn var svokallaður hægri handar sniðgengisskjálfti og mátti sjá merki um yfirborðssprungur á um 20 km löngum kafla.“

Ekki er minnst á svipuðan jarðskjálfta undir Sveifluhálsi við Kleifarvatn u.þ.b. tveimur mínútum á eftir framangreindum skjálfta.

„Seinni jarðskjálftinn var 21. júní, kl. 00:51. Þessi skjálfti var af stærðinni 6,5 (Mw) og með upptök rétt sunnan við Hestfjall á Skeiðum (63,97° N og 20,71° V) um 5 km norðvestur af brúarstæðinu. Upptakadýpi skjálftans var 5,1 km. Jarðskjálftinn var eins og sá fyrri hægri handar sniðgengisskjálfti og mátti sjá merki um yfirborðssprungur á um 23 km löngum kafla.“

Heimildir:
-Bæjarblaðið. 4. tbl. 30.01.1991, Suðurlandsskjálfti árið 2020? og Draumar og fyrirboðar um náttúruhamfarir á Reykjanesi, bls. 10-11.
-Árbók VFÍ/TFÍ, 1. tbl. 01.06.2001, Suðurlandskjálftarnir 17. júní og 21. júní 2000, bls. 302.

Viðeyjareldstöðin.

Skrár

Umfjöllun á vefmiðlum um Reykjanesskaga

Þegar fjallað er um Reykjanesskagann á vefmiðlum, s.s. á vefsíðu Reykjaness á https://www.visitreykjanes.is er verulegur skortur á raunhæfri umfjöllun um Skagann. Einungis lögð áhersla á fallegar myndir, sem segja fátt um allar dásemdirnar.

Frá Reykjanesi.

Þá er verulega hallað á umfjöllun um svæðið á https://reykjanesgeopark.is/. Báðar síðurnar er dæmigerðar fyrir sjálfstýringar til friðþægingar hagsmunaaðilum, en segja lítið um allt hið merkilegasta er svæðið í heild kann að bjóða upp á – allt það ósagða, sem mestu máli skiptir.
Og þegar fjallað er um Reykjanesskagann í fjölmiðlum er jafnan getið um Reykjanes en ekki Skagann, sem rétt er – https://ferlir.is/reykjanes-og-reykjanesskagi/
Einu áreiðanlegu heimildirnar um yfirlit sögu og minjar á Reykjanesskaganum er að finna á www.ferlir.is.

Í Rauðshelli í Helgadal.

Skrár

Reykjanes og Reykjanesskagi

Ritblindu slær oft í augu fjölmiðlafólks og fleirri þegar fjallað er um „Reykjanesskagann„.

Reykjanes.

Í umfjöllun þeirra er skaginn í heild jafnan nefndur „Reykjanes„. Reykjanes er hins vegar einungis ysta táin á Reykjanesskaganum. Nesið er eldbrunnið, þar eru lág fjöll og hnúkar úr móbergi, jarðhiti, klettótt strönd og hraun runnið í sjó fram.

Skálafell á Reykjanesi.

Á Reykjanesi ber mest á Skálafelli, sem er hæsta fellið, og Valahnúk eða Valahnúkum, sem er(u) yst. Mikið brotnar úr Valahnúk á hverju ári, enda brýtur hafaldan úr honum nánast í hverju roki. Yst á tánni eru svokallaðar Skemmur. Þar hefur sjór brotið hella undir efsta hraunlagið og hafa hellisþökin sums staðar brotnað niður. Þetta veldur því að þegar hvasst er og álandsvindur (suðvestan) þá brotnar hafaldan með miklum dyn inn í hellana og standa svo gosstrókar upp um götin. Er þetta oft mikið sjónarspil.

Sunnan og austan við Valahnúk er gjá nokkur, sem nefnd er Valborgargjá. Í henni er hraungjóta nokkur eða sprunga með vatni, sem áður var volgt.

Reykjanes – sundlaug.

Yfir hana var byggt hús eða skúr snemma á 20. öld og þar kennt sund áður en sundlaugar komu til sögu í byggðarlögunum á utanverðum Reykjanesskaga og man enn margt eldra fólk eftir því er það var að læra að synda þar. Á ströndinni utan við Valbjargargjá er Valahnúkamöl, stórgrýtt fjara þar sem allir steinarnir eru lábarðir og núnir. Margir telja að nafnið Valbjargargjá sé afbökun, því að Valahnúkur heitir líka Valabjörg, og gæti gjáin þá augljóslega heitið Valabjargagjá, sem hefði afbakast í Valbjargargjá og Valborgargjá.

Gamli vitinn á Valahnúkum.

Á Reykjanesi var fyrsti viti á Íslandi reistur árið 1878. Hann var uppi á Valahnúk. Árið 1896 urðu jarðskjálftar sem röskuðu undirstöðu vitans og varð þá ljóst að byggja varð nýjan vita. Hann var reistur á Bæjarfelli um 400 m frá Valahnúk. Þeirri staðsetningu fylgdi þó sá galli, að Skálafell skyggir á vitann séð úr suðaustri. Þess vegna var reistur annar lítill viti (Litliviti) úti á Skemmum og kalla sumir hann hálfvitann. Frá Reykjanesi er óslitið haf allt til Suðurskautslandsins.

Togarinn Jón Baldvinsson RE 208 á strandsstað undir Krossavíkurbergi.

Reykjanes hefur löngum verið slysasamt fyrir sæfarendur. Eitt mesta strand þar varð árið 1950 er olíuskipið Clam strandaði þétt upp við hamravegginn sunnan Valahnúks. Um 50 manns voru í áhöfn, helmingur Kínverjar og helmingur Englendingar. Hluti áhafnarinnar fór í björgunarbáta, en hluti var um kyrrt í skipinu. Allir sem fóru í björgunarbáta fórust, en hinum var öllum bjargað af björgunarsveitinni Þorbirni frá Grindavík, en skipið brotnaði í spón á staðnum innan skamms. Þessi atburður var rótin að skáldsögunni Strandið eftir Hannes Sigfússon, en hann var einmitt á Reykjanesvita þegar þessir atburðir gerðust.
Reykjanesskagi er suðvesturhluti Íslands, sem skagar eins og ólögulegur fótur til vesturs út úr meginlandinu. Skaginn er sunnan Faxaflóa, sem er stærsti flói við Ísland.

Reykjanes – jarðfræðikort.

Jarðfræðilega er Reykjanesskagi allt svæðið austur að Ölfusá, Sogi, Þingvöllum og í Hvalfjarðarbotn. Hins vegar er í daglegu tali oftast átt við svæðið vestan (sunnan) Hafnarfjarðar og frá Krýsuvík og vestur (suður) úr, þegar talað er um Reykjanesskagann. Venjulega er talað um að fara suður þegar haldið er út skagann, en inn þegar farið er til baka. Suðurnesjamenn fara inn eftir til Reykjavíkur og eru þeir því einir landsmanna sem ekki fara suður til Reykjavíkur, heldur suður heim til sín. Ysti hluti skagans heitir Reykjanes (það er hællinn á fætinum).

Björn Gunnlaugsson – kort af Reykjanesskaga.

Gróft séð er skaginn um 50 km langur og 20 km breiður eða um 1000 ferkílómetrar, sem samsvarar lauslega reiknað 1% af landinu. Hann einkennist af fjöllum, sem eru flest frekar lág móbergsfjöll, mynduð við gos undir jökli á ísöld, og hraunum, sem runnið hafa bæði fyrir landnám og á sögulegum tíma. Skaginn er frekar gróðursnauður en þó má finna þar ótrúlegan tegundafjölda ef vel er að gáð. Jarðfræðilega er svæðið mjög athyglisvert og ennfremur er það kjörið til útivistar og gönguferða.

Helstu fjöll á Reykjanesskaga vestanverðum eru Langahlíð (sem blasir við frá Reykjavík), Vatnshlíð (austan við Kleifarvatn), Sveifluháls og Núpshlíðarháls (sem einnig heita Austurháls og Vesturháls) og er norðurendi þess síðarnefnda Trölladyngja og Grænadyngja, Keilir, Fagradalsfjall, Þorbjörn (Þorbjarnarfell) og Festarfjall. Mörg fleiri mætti nefna, en þau eru smærri.

Trölladyngja á Reykjanesskaga.

Á Reykjanesskaga eru mörg byggðarlög. Að slepptu höfuðborgarsvæðinu öllu (sem fræðilega tilheyrir skaganum) eru þar Vatnsleysuströnd og Vogar, Reykjanesbær (Keflavík, Ytri- og Innri Njarðvík og Hafnir), Garður, Sandgerði og Grindavík auk Keflavíkurflugvallar, en þar er allstórt byggðarlag á íslenskan mælikvarða. Einu nafni eru þessi byggðarlög oft nefnd Suðurnes og er heildaríbúafjöldi um 16000 manns og fer vaxandi og þar að auki bandarískir hermenn og skyldulið þeirra á Keflavíkurflugvelli. Atvinnulífið byggist mest á sjósókn og fiskvinnslu í smærri byggðunum, en á iðnaði, þjónustu og verslun í Reykjanesbæ, sem er eins konar höfuðstaður svæðisins.

Svartsengisvirkjun við Grindavík, á Reykjanesskaga.

Öll þessi byggðarlög eru kynnt með heitu vatni frá Hitaveitu Suðurnesja í Illahrauni. Hún er reyndar oft kennd við Svartsengi, þar sem fyrstu tilraunaholur voru boraðar áður en vinnsla hófst, en á endanum var orkuverið reist í Illahrauni, sem ber nafn með rentu. Affallsvatn frá Hitaveitunni myndar Bláa lónið, sem nú er einhver fjölsóttasti ferðamannastaður á Íslandi bæði af innlendum og erlendum ferðamönnum. Lónið þykir vera heilsulind og er meðal annars notað við lækningu á sjúkdómnum psoriasis og ýmsum húðútbrotum og exemum.

Að lokum má geta þess, að gefnu tilefni, að Grindavík er og hefur aldrei verið á Suðurnesjum.

Heimild m.a.:
-http://is.wikipedia.org/wiki/Reykjanesskagi

Reykjanesskagi – örnefni.

Skrár

Ísland – Hér búum við; rangfærslur og ábendingar

Í hinu opinbera „Uppflettiriti“ Menntamálastofnunar frá árinu 2019, „Ísland – Hér búum við„, er m.a. fjallað um „Suðurnes og Reykjanesskaga„. Þar segir á bls. 74-77 um hvorutveggja og náttúru þess:

Reykjanesskagi vestanverður.

„Suðurnes og Reykjanesskagi eru í daglegu tali sama svæðið. Það markast af Herdísarvík að sunnan og höfuðborgarsvæði að norðan. Elsti hluti Reykjanesskaga er Miðnesheiði (Rosmhvalanes), um 200 þúsund ára gamall. Að öðru leyti er skaginn ungur að árum og er enn að verða til. Víða má sjá ummerki um eldvirkni. Eftir endilöngum skaganum er mikið af lágum móbergsfjöllum sem urðu til við gos undir jökli á ísöld. Á milli fjallanna og til sjávar eru hraun sem runnið hafa bæði fyrir landnám og á sögulegum tíma.

Þórufoss á Reykjanesskaga.

Á Reykjanesskaga eru engar ár því allt yfirborðsvatn hripar ofan í hraunið. Skaginn er frekar gróðursnauður þó víða megi finna margar tegundir gróðurs. Í hinum
fjölmörgu gjám og sprungum á skaganum vex fallegur gróður. Skaginn er kjörinn til útivistar og gönguferða.
Sögulegur tími er tíminn frá því að land byggðist.

Eldbrunninn skagi
Reykjanesskagi er meðal yngstu hluta landsins. Víða má sjá hvernig hann klofnar og rekur í tvær áttir. Þar er í raun hægt að sjá flekaskil heimsálfanna með berum augum.
Víða á skaganum er að finna mikinn jarðhita.

Keilir

Keilir.

Móbergsfjallið Keilir sem dregur nafn sitt af keilulögun sinni er einkennisfjall Reykjanesskagans. Keilir myndaðist á ísöld við gos undir jökli án þess að gosið næði upp úr jökulísnum. Keilir sést víða að og er vinsælt fjall að ganga á enda mikið og fallegt útsýni af toppnum. Þar er líka útsýnisskífa til að rifja upp fjallahringinn.

Kleifarvatn

Kleifarvatn er stærsta stöðuvatnið á Reykjanesskaga og eitt af dýpstu vötnum landsins.

Kleifarvatn.

Engin á rennur í vatnið eða úr því. Allt vatn berst neðanjarðar að vatninu og frá
því aftur. Í jarðskjálftum árið 2000 opnuðust sprungur á botni vatnsins og lækkaði vatnsborðið mikið. Síðan hefur sprungan líklega stíflast því vatnsborðið er aftur
komið í svipaða hæð og áður. Í vatninu lifir bleikja.

Mannlíf

Ísland – Hér búum við…

Suðurnes er samheiti yfir þau byggðarlög sem eru á Reykjanesskaga sunnan Hafnarfjarðar. Nokkrir bæir eru á Suðurnesjum og er Reykjanesbær langstærstur, hinir eru Grindavík, Sandgerði, Garður og Vogar. Allir bæirnir eru á norðanverðum skaganum, fyrir utan Grindavík sem er á honum sunnanverðum.

Samgöngur
Samgöngur á Suðurnesjum eru góðar. Þar er einn fjölfarnasti vegur landsins, Reykjanesbraut, sem reynt er að halda vel við þar sem hann tengir flugstöðina við höfuðborgarsvæðið. Keflavíkurflugvöllur er stærsti flugvöllur landsins. Segja má að hann sé hliðið að landinu. Þar sem Reykjanesið er sá hluti landsins sem flestir erlendir ferðamenn sjá fyrst, finnst mörgum mosavaxið hraunið á nesinu svo sérstakt að þeim finnst alveg eins og þeir hafi lent á tunglinu.

Atvinnulíf

Ísland – Hér búum við…

Á Suðurnesjum hefur sjávarútvegur alltaf verið mikilvæg atvinnugrein og er enn.
Grindavík og Sandgerði eru öflugir útgerðarbæir. Á Suðurnesjum eru mörg iðnaðar- og þjónustufyrirtæki en landbúnaður er sáralítill. Einu sinni var bandarísk herstöð á Keflavíkurflugvelli og þar unnu margir Íslendingar. Á Ásbrú, þar sem herstöðin var, er nú fjölbreytt atvinnustarfsemi, frumkvöðlasetur, skólar, hótelrekstur og margt fleira. Keflavíkurflugvöllur er mjög fjölmennur vinnustaður.“

Þegar framangreint er skoðað mætti ætla að textinn hafi verið skrifaður af börnum, en ekki fullorðnu fólki, sem þó ætla mætti að hefði átt kost á að kynna sér landsvæðið svolítið nánar áður en hann var settur á blað til opinberunar fyrir þá er ætla mætti að hefðu vilja til að fræðast eitthvað í alvöru um landssvæðið.

Athugasemdir og ábendingar

Landnám Ingólfs – Reykjanesskaginn.

Í fyrsta lagi eru Suðurnes og Reykjanesskagi ekki alveg eitt og sama svæðið. Reykjanesskaginn er fyrrum landnám Ingólfs, hins fyrsta opinbera norræna landnámsmanns á Íslandi. Land hans náði frá Hvalfjarðarbotni í norðri að Þingvallavatni í austri, niður með Ölvusvatnsá og að Ölfusárósum í suðri.
Suðurnes voru fyrrum svonefnd Útnes á Reykjanesskaga, það eru byggðirnar vestan Voga að Höfnum í suðri, þ.m.t. Njarðvíkur, Keflavik og byggðirnar á Rosmhvalanesi (Garður og Sandgerði). Grindavík var fyrrum aldrei hluti Suðurnesja.

Slaga.

Í öðru lagi varð Ísland til á tertíertímabilinu fyrir um 20 milljónum ára. Elsta berg á landinu er að finna á Austurlandi og Vestfjörðum og reyndar einnig að hluta til á Reykjanesskaganum, s.s. í Slögu ofan Ísólfsskála og á fleiri stöðum.

Í þriðja lagi er það ekki rétt að engar ár eða lækir séu á Reykjanesskaga „því allt yfirborðsvatn hripar ofan í hraunið“.

Tröllafoss.

Má í því sambandi nefna Kaldá ofan Hafnarfjarðar, Vestri- og Eystri-Læk í Krýsuvík, Sogadalslæk vestan Trölladyngju, Króksmýrarlæk norðan Vigdísarvalla, Kringlumýrarlæk vestan Hettu, Varmá, Laxá, Leirvogsá, Miðfellsá, Botnsá, Eilífsdalsá, Flekkudalsá, Sanddalsá, Kiðabergsá, Miðdalsá o.s.frv., o.s.frv. Hins vegar eru ágæta vatnslindir að finna á Reykjaneskaganum, s.s. í Gvendarbrunnum. Moldardölum og í Kaldárbotnum.

Í fjórða lagi er Skaginn alls ekki eins „gróðursnauður“ og ætla mætti. Á síðari öldum hafa stór svæði verið tekin til ræktunar, auk þess sem finna má á honum a.m.k. 440 selstöður frá fyrri tíð. Flestar selstöðurnar voru staðsettar á fyrrum gróðursælum stöðum, s.s. á Selsvöllum, Baðsvöllum, Selsflötum og víðar.

Kleifarvatn – dýpi.

Í fimmta lagi hefði mátt með lítilli fyrirhöfn geta hæð Keilis ofan sjávarborðs, þ.e. allra hans 379 m.y.s.

Í sjötta lagi hefði mátt með jafnlítilli fyrirhöfn geta um dýpt Kleifarvatns, fyrst minnst var á hana. Kleifarvatn er stærsta vatnið á Reykjanesskaga og liggur á milli Sveifluháls og Vatnshlíðar. Það er þriðja stærsta vatnið á Suðurlandi, 9,1 km², og eitt af dýpstu vötnum landsins, 97m. Yfirborð Kleifarvatns lækkar og hækkar jafnan í ca. 40 ára sveiflum, óháð sprungumyndun og jarðskjálftum.

Í sjöunda lagi eru Suðurnes ekki „samheiti yfir þau byggðarlög sem eru á Reykjanesskaga sunnan Hafnarfjarðar“. Að telja Grindavik með Suðurnesjum er fjarstæða. Byggðalagið það hefur aldrei tilheyrt „Suðurnesjum“, enda rétt getið að „allir bæirnir eru á norðanverðum Skaganum, fyrir utan Grindavík eru á honum sunnanverðum“.

Víti í Kálfadölum ofan Geitahlíðar í Krýsuvík. Jarðfræðilegt fyrirbæri sem flestir ferðamenn er koma til landsin um Sandgerðisflugvöll fara á mis við…

Í áttunda lagi er „Keflavíkurflugvöllur“ varla réttnefni á flugvelli, sem staðsettur er að mestu leyti í landi Sandgerðis. Og að halda því fram að „Reykjanesið er sá hluti landsins sem flestir erlendir ferðamenn sjá fyrst, finnst mörgum mosavaxið hraunið á nesinu svo sérstakt að þeim finnst alveg eins og þeir hafi lent á tunglinu“. Fæstir ferðamennirnir fara á Reykjanesið í beinu framhaldi af komu sinni í „Rosmhvalanessflugvallar“, nema kannski í Bláa Lónið. Reykjanesið er nefnilega einungis vestasti hluti Reykjanesskagans, þ.e. umhverfis Reykjanesvita. Auk þess getur mosavaxin hraunin varla verið talin „lík og ásýnd Tunglsins“.

Grindavíkurkirkja. Grindavík er ekki „Suðurnesjabær“.

Í níunda lagi, þegar getið er um útgerðarbæi á Suðurnesjum, ætti Grindavík ekki að vera þar inni í myndinni. Grindvíkingar hafa í gegnum aldirnar talið sig undanskilda Suðurnesingum, enda fullfærir um það, ekki síst út frá samgöngulegum sjónarmiðum.

Í tíunda lagi skortir algerlaga að geta þess sem áhugaverðast geti talist á Reykjanesskaganum, s.s. þeirra 600 hraunhella og fjárskjóla, 140 sögulegra hrauna, 120 fjárborga, 440 selja, 312 gamalla þjóðleiða, 124 fjárrétta, 32 sæluhús, 112 letursteina og ýmislegt fleira er gæti vakið athygli nútímafólks í hinu sögulega samhengi forfeðra og -mæðra frá landnámi til nútíma – og jafnvel áhugaverðra ferðamanna.

Flekaskil.

Í ellefta lagi orkar ýmislegt fleira hér tvímælis, svo vægt sé til orða tekið. Flekaskilin sem liggja eftir skaganum endilöngum eru ekki skil milli heimsálfa. Skilin milli heimsálfanna Ameríku og Evrópu eru milli Grænlands og Íslands. Flekar eru ekki heimsálfur.

Bakhliðin

Uppflettiritið „Ísland – Hér búum við“ var gefið út af Menntamálastofnun 2019. Á bakhlið ritsins segir: „Kennslubók þessi í landafræði er einkum ætluð nemendum á miðstigi í grunnskóla. Bókinni er skipt í þrjá hluta. Í fyrsta hlutanum er fjallað um kort og kortalestur, náttúru Íslands, náttúruauðlindir, atvinnulíf og umhverfi.

Ísland – Hér erum við…

Í öðrum hluta bókarinnar hefur landinu verið skipt upp og er rætt sérstaklega um hvern landshluta fyrir sig: Vesturland, Vestfirði, Norðurland vestra, Norðurland eystra, Austurland, Suðurland, Suðurnes, höfuðborgarsvæðið og hálendið.
Í hverjum landshlutakafla er fjallað um sérkenni náttúru, mannlíf, atvinnulíf og samgöngur, auk þess sem valdir staðir eru skoðaðir. Köflunum fylgja líka falleg kort svo auðveldara sé að átta sig á ýmsum staðreyndum.
Í þriðja hluta bókarinnar er örstutt umfjöllun um heimabyggðina. Þar er sjónum beint að nærumhverfi nemenda. Ítarlegar er unnið með þann hluta í verkefnabók sem fylgir kennslubókinni.
Höfundur bókarinnar er Hilmar Egill Sveinbjörnsson landfræðingur og kennari.“ – Menntamálastofnun 2019.

Heimild:
-https://vefir.mms.is/flettibaekur/namsefni/island_her/
-Ísland – Hér búm við, Menntasmálastofnun 2019.

Ísland – Hér búum við; baksíða.

Skrár

Reykjanes — Reykjanesskagi; Guðmundur A. Finnbogason

Í Morgunblaðinu 1985 vitnar Guðmundur A. Finnbogason í grein Björns Stefánssonar í sama blaði skömmu áður undir yfirskriftinni „Reykjanes – hvað?„. Í tilvitnun Guðmundar til Velvakanda, sem ber fyrirsögnina „Reykjanes – Reykjanesskagi“ vill hann undirstrika mikilvægi þess að umfjöllun um Reykjanes sé ekki sú sama og væri hún um Reykjanesskagann:.

„Velvakandi góður.

Guðmundur Alfreð Finnbogason (1912-1987).

Í Morgunblaðinu, föstudaginn 31. maí sl., er á blaðsíðu 15 dálítil grein eftir Björn Stefánsson skrifstofumann í Keflavík, heitir sú grein „Reykjanes — hvað?“. Þar segir Björn réttilega frá þeirri afbökun sem orðin er í fjölmiðlum, dagblöðum, útvarpi og sjónvarpi á fornu heiti Reykjanesskagans, sem ber nafn sitt af litlu nesi er skerst út úr skaganum lengst suð-vestur og heitir Reykjanes frá fornu fari og á sitt sér heiti án þess að önnur byggðarlög á Reykjanesskaganum væru nefnd því nafni. Þau eru á Reykjanesskaganum en ekki á sjálfu Reykjanesinu er skaginn ber nafn af. Það er ekki fyrr en nú á síðustu árum að í mörgum fjölmiðlum hafa allir Suðurnesjamenn er búa á skaganum verið nefndir Reyknesingar og það hefi ég heyrt vel fullorðinn þingmann kjördæmisins kalla þá, eins hefi ég heyrt þul í útvarpinu segja að engir bátar á Reykjanesi væru á sjó í dag vegna veðurs. Ég hefi aldrei heyrt talað um bátaútgerð frá Reykjanesi. Þegar þingmenn tala um Reyknesinga á sínu pólitíska máli er þá engu að síður átt við þá er innar eru en Reykjanesskaginn nær, og það alla leið upp í Hvalfjarðarbotn.

Ekið um Suðurnesjaveg í byrjun bílaaldar.

Svipað hefur gerst með veginn er liggur frá Hafnarfirði suður með sjó til Suðurnesja, hann er í fjölmiðlunum að missa sitt forna nafn Suðurnesjavegur og er nú oftast kallaður Keflavíkurvegur þó svo að hann sé vegur til allra byggðarlaganna á Suðurnesjum eins nú sem áður, og á því með réttu að hafa sitt forna heiti hvernig sem nútíma byggðaþróun er eða verður þar sem Suðurnesjavegurinn liggur nærri.
Ég vil þessu næst láta kvæðið Reykjanes fylgja þessum línum. Kvæðið er ort af Grími Thomsen Þorgrímssyni skrifstofustjóra og skáldi á Bessastöðum. Hann var þar fæddur 15. mars 1820, dó 27. nóvember 1896. Grímur skáld hefir án efa miðað kvæði sitt við hið rétta Reykjanes en ekki Reykjanesskagann í heild.

Hvers í djúpum bullar brunni
beljar sjór í hranna flesi
sjóða jafnvel svalar unnir
suður undan Reykjanesi
skelf eru kröppu Skinnaköstin
skeflir móti vindi röstin.

Undir bruna áin rennur
útí mar hjá Valahnjúki
undir hrönnum eldur brennur
ekki er kyn þótt drjúpum rjúki
hafs í ólgu og hvera eimi
hvirflast bólgið öfugstreymi.

Óþreytandi elds er kraftur
ár og sið í djúpi starfar
stingur sér og upp þar aftur
eyjar koma líkt og skarfar
á skerin geta fuglar farið
fyrr en kannski nokkurn varir.“

Sjá einnig „Reykjanes – hvað?“

Heimild:
-Morgunblaðið, 169. tbl. 31.07.1985, Reykjanes – Reykjanesskagi, Guðmundur A. Finnbogason, bls. 50.

Reykjanesskagi – örnefni.

Skrár

Reykjanes — hvað? – Björn Stefánsson

Í Morgunblaðinu árið 1985 birtist stutt grein eftir Björn Stefánsson undir yfirskriftinni „Reykjanes – hvað?„:

Mynd sem fylgdi greininni.

„Í fjölmiðlum 22. og 23. maí birtist frétt um samanburð verðlags í matvöruverzlunum í Reykjavík og utan Reykjavíkur. Var tekið sérstaklega fram, að verðlag í verzlunum á Reykjanesi væri nánast það sama og í höfuðborginni, en þóeilítið hærra. Af fréttinni mátti ráða, að átt væri við Reykjanes í Gullbringusýslu.
Það er ekki nýtt, að skírskotað sé til íbúa Reykjaness í fréttum, ýmist í sambandi við skoðanakannanir, lífsgæðakapphlaupið, kosningar eða annað, og virðist þá heildarvægi Reyknesinga í þjóðmálum allmikið. Sízt vil ég gera lítið úr atgervi Reyknesinga, en bendi fréttamönnum og öðrum á, að á Reykjanesi er engin verzlun.

Viti og vitavarðarhús á Reykjanesi.

Þar eru ekki heldur skráðir aðrir íbúar með fasta búsetu en vitavörðurinn og hans fjölskylda. Eitt atvinnufyrirtæki er þó starfrækt þar, Sjóefnavinnslan hf. Vonandi á hún eftir að skila góðum arði í þjóðarbúið, þrátt fyrir afskipti hæstvirts iðnaðarráðherra.
Reykjanes er sem sé aðeins lítið nes, sem skagar suðvestur úr stórum skaga, Reykjanesskaga. Skaginn er stígvélslaga, og myndar Reykjanes aftasta hluta hælsins. Ég viðurkenni fúslega, að það er óþjált í munni og langt á prenti að tala um Reykjanesskagaíbúa, enda óþarft.
Frá örófi alda hafa byggðir sunnan Hafnarfjarðar og Kapelluhrauns („sunnan“ er gömul málvenja um þá byggð, sem er vestar eða utar á skaganum) verið nefndar Suðurnes og íbúar þeirra Suðurnesjamenn. Er þörf að breyta því? Ólína Andrésdóttir hefur gert það nafn ódauðlegt með stefinu „Sagt hefur það verið um Suðurnesjamenn … “ í kvæði sínu Útnesjamenn.

Unnið við nýja Keflavíkurveginn, fyrrum Suðurnesjaveg.

Ég skora því á þá, sem þurfa að skírskota til íbúa Suðurnesja, hvort heldur sem notenda, þolenda eða háttvirtra kjósenda, að nefna þá sínu rétta nafni, Suðurnesjamenn.
Og við skulum ekki aðeins hætta að tala um Suðurnesjamenn sem Reyknesinga, heldur einnig slá stóru striki yfir Reykjanesbraut, og nefna hana hér eftir með réttu Suðurnesjabraut.“ – Höfundur er skrifstofumaður í Keflavík.

Þulan um Geirfuglasker

Ólína Andrésdóttir (1935-1858).

Mörg þekkja hið geðþekka lag Sigvalda Kaldalóns við texta Ólínu Andrésdóttur um Suðurnesjamenn sem sóttu fast sjóinn. Þar eru þó einungis sungin örfá erindi og Geirfuglaskerið kemur lítið við sögu.
Kvæðið er gjarnan látið bera titilinn Suðurnesjamenn og er jafnan flokkað með sjómannalögum. Meginefni bragsins hefur því algjörlega farist fyrir. Kvæði Ólínu ber yfirskriftina Þula og geymir formála sem skýrir tilurð hennar og hvað hún hverfist í raun um. Hér á eftir má lesa þuluna í fullri lengd ásamt formálanum:

Formáli
Geirfuglasker var út af Reykjanesi í Gullbringusýslu. Var öldum saman sótt í skerið, bæði fugl og egg. Geirfuglasker sökk í jarðskjálftum, er gengu yfir Reykjanesskaga árið 1830. Síra Þorkell Stefánsson, prestur á Hvalsnesi (1655-1696) orti kvæði um Geirfuglasker, sem nú er að líkindum glatað. En stefið er enn til, og út af því er þula þessi ort.

Þula

Jeg get ekki gefið mig í Geirfuglasker,
eggið brýtur báran, því brimið er.

Sagt hefur það verið um Suðurnesjamenn,
fast þeir sóttu sjóinn
og sækja hann enn.

Unnur bauð þeim faðm sinn svo ferleg og há;
kunnu þeir að beita hana
brögðum sínum þá.

Kunnu þeir að stýra, og styrk var þeirra mund;
bárum ristu byrðingarnir
ólífisund.

Áttu þar á óðalsjörðum auðkýfingar bú;
rjeðu þeir þar ríkjum,
sem rofin eru nú.

Reistu þeir og gáfu þar Guði sínum hús.
Þá var hver á blessaða
bænrækni fús.

Kirkja stóð í Vogi, sem veglegust var,
helguð sankti Máríu
og hennar nafnið bar.

Hún var gefin Maríu, og henni gafst því margt,
gull og eir og silfur
og glóandi skart.

Köldu reis úr hafinu klettaeyja ber.
Gefið var henni nafnið
Geirfuglasker.

Gefið var henni nafnið af Geirfugli þeim,
sem átti þar sinn bjarta,
bárum lukta heim.

Þar átti hann vígi sín, voldug og stór;
umhverfis var brimgarður,
ófærusjór.

Eins frá liðnu öldunum annáll sýnir mjer,
að gefin voru Máríukirkju
Geirfuglasker.

Gull að sækja í greipar þeim geigvæna mar
ekki nema ofurmennum
ætlandi var.

Ekki nema ofurmenni ætluðu sjer
að brjótast gegnum garðinn
kringum Geirfuglasker.

Sem betur þektu brimið en bókara ment;
loftið og sjóinn
þeir lásu meir en prent.

Görpum þótti gífurlega geigvæn sú för,
en betri samt en björg að sækja
í Bátsenda vör.

Betri samt en björg að sækja Bátsendum að;
ræningjarnir dönsku
rjeðu þeim stað.

Eggjar mest sú þrautin, sem þiggur launin tvenn;
þeir voru ekki hræddir,
Máríu menn.

Þeir voru ekki hræddir, þeir þekktu hennar mátt
og báðu hana að blessa sjer
bæði stórt og smátt.

Við þeim blasti Vogabáran víðfeðm og blá;
sæmd eru hverjum sjómanni
sigurlaun há.

Sóttu þeir í eyjuna egg og fugla fans;
sökkhlöðnum byrðingi
sigldu þeir til lands.

Farin var þá ferðin til fjár og sæmdar mörg;
færðu þeir í hungraðra
heimkynni björg.

Sæmd er hverri þjóð að eiga sægarpa enn.
Ekki var að spauga með þá
Útnesjamenn.

Ekki er að spauga með íslenskt sjómanns blóð,
ólgandi sem hafið
og eldfjallaglóð,

Ásækið sem logi og áræðið sem brim,
hræðist hvorki brotsjó
nje bálviðra glym.

Svona voru þeir gömlu, og sæmd var að þeim,
sem komnir eru í eilífðar-
höfnina heim.

Lögðu þeir í brimgarðinn lítilli skel,
þó ættu þeir ekki í bátum sínum
útlenda vjel.

Áttu þeir í brjóstum sínum áræði og þor;
flestum mun nú ókleift
að feta þeirra spor.

Nú eru þau sokkin í sæ, þessi sker;
enginn geirfugl heldur
til í heiminum er.

En sjómönnunum sunnlensku með siglandi fley
reist hafa þau bautastein,
sem brothætt mun ei.

Þjóðin geymir söguna öld eftir öld;
minning hennar lýsir
eins og kyndill um kvöld.“

Heimild:
-Morgunblaðið, 120 tbl. 31.05.1985, Reykjanes – hvað?, Björn Stefánsson, bls. 15.
-https://skald.is/greinar/435-thula-um-geirfuglasker

Geirfuglasker.

Skrár

M-hátíð á Suðurnesjum – Jón Böðvarsson

Í Faxa árið 1992 er fjallað um erindi Jóns Böðvarssonar á svonefndri „M-hátíð á Suðurnesjum„:
„Herra menntamálaráðherra, ágætu Suðumesjamenn og aðrir gestir.
Dr. Bjarni Sæmundsson frá Grindavík líkti korti af Íslandi við ferlíki sem glennir gin með lafandi tungu mót úthafinu til vesturs: „Vestfjarðakjálkinn er efri skolturinn, Snæfellsnesið tungan, en Suðurkjálkinn neðri skolturinn.“ Suðurkjálka nefndi hann þennan landshluta sem nú er almennt kallaður Reykjanesskagi.
Við Íslendingar erum minnug þjóð og fastheldin á hið forna, höfum vel varðveitt tungu og menningu og haldið í vanaskorðum skiptingu lands í sveitarfélög á grunni hefðgróins bændasamfélags – og undramörg örnefni hafa haldið velli frá því Landnáma var skráð til þessa dags.
Ekki þarf lengi um að litast í sögunni til þess að sjá að Suðurkjálkinn okkar hefur sérstöðu í mörgum greinum. Þannig hefur ekki geymst fornt heiti á svæðinu sunnan Straums, sem við köllum nú Suðurnes.

Íslandskort.

Landslag, sem við þekkjum nú, er frábrugðið því sem almennt tíðkast í byggðum á landi hér. Úfin hraun og gróðursnauð þekja mestallan skagann þannig að landbúnað geta menn vart stundað. Í stað sveitabæja umlukta túnum í dal eða á víðri sléttu með tignarfjöll að baki vom fámenn þorp á sjávarbökkum þar sem brim barði og ber kletta – en úti fyrir voru auðug fiskimið.
Hér hefur flest breyst í alda rás: atvinnuhættir, efnahagur og einnig landslag. Athuganir á örnefnum, fornleifum og jarðvegi benda sterklega til þess að mikil akuryrkja hafi verið stunduð á Rosmhvalanesi á fyrstu öldum Íslandsbyggðar en landbrot og kólnandi veðurfar hafi smám saman kippt fótum undan þeirri atvinnugrein.

Ólafur Ásgeirsson (1947-2014).

Ólafur Ásgeirsson þjóðskjalavörður segir: „Freistandi er að œtla að þar hafi í fyrstu myndast hjáleiguþéttbýli akuryrkjubœnda. Höfuðbólin hafi haldið velli og úr þeim síðan myndast á 14. öld sjávarþorp þar sem búðir mynduðu smáþorp á hverjum bœ. Íbúar hjáleigu- og búðaþorpanna urðu að ganga til allra verka á ökrum húsbœnda sinna til lands og sjávar. Þeir veittu herrum sínum mikla auðlegð og oft skjóttekinn gróða, en máttu sjálfir heyja harða lífsbaráttu við erfið skilyrði. Þeir bjuggu við léleg vatnsból, sandfok og uppblástur, og lifðu við hungurmörkin. Þannig birtist hér á landi lénsskipulagið, hið efnahagslega lénsveldi, þar sem stórbœndur áttu ábúendur hjáleigubyggðarinnar með húð og hári. Seldi bóndi jörð sína fylgdu hjáleigubœndurnir með í kaupunum eins og hver annar fénaður. “

Sjóróður.

Er fram liðu stundir varð sjávarútvegur mikilvægari atvinnugrein en landbúnaður þar sem búfjárrækt var örðug vegna hrjósturs eða landþrengsla. Verstöðvar undir Jökli á Snæfellsnesi, Vestmannaeyjar og Suðurkjálkinn okkar voru mikilvægustu byggðir af því tagi. Búðsetumenn sátu á landlitlum eða landlausum kotum og öll afkoma þess fólks valt á aflabrögðum. Góð hefði hún oft orðið ef allur arður hefði runnið til þeirra sem aflann sóttu úr sjó – en landeigendur utan svæðis báru úr býtum drjúgan hlut. Fyrir siðaskipti áttu Skálholtsstóll og Veiðeyjarklaustur flestar jarðeignir suður með sjó en í kjölfar siðbótar urðu eigendaskipti. Danakonungur dró til sín kirkjueignir svo að um langt skeið hvarf auður úr landi sem áður rann óskiptur til annarra héraða.

Róður – Bjarni Jónsson.

Þjóðsögur og aðrar sagnir greina frá ferðum manna norðan, vestan og sunnan úr sveitum til sjóróðra hér – er heim héldu að vertíðum loknum með hluti sína. Líklega hafa þeir aðkomumenn stundum verið fleiri en búendur hér er bátum stýrðu.
Fleiri sóttu í auðlegðina úti fyrir ströndum. Hingað komu Englendingar og Þjóðverjar til skreiðarkaupa. Víkur og vogar urðu hafskipahafnir. Um þær mundir hefur efnahagur hér verið góður og um skeið voru Hafnarfjörður og Grindavík höfuðslöðvar keppinauta sem börðust um fiskinn sem íbúar hér og aðkomumenn drógu á land. Eftir að útlendir kaupmenn voru burt hraktir urðu Grindavík, Básendar og Keflavík þær hafnir hérlendis sem danskir einokunarkaupmenn töldu eftirsóknarverðastar.

Jón Trausti/Guðmundur Magnússon (1873-1918).

En svo ógnvekjandi þótti skaginn að flestir vildu fremur gista hann sem gestir en setjast að og margir – erlendir menn sem innlendir – er aldur ólu í frjósömum héruðum hafa undrast mannlífsgrósku á slíkum hrjósturlendum. Hinn ágæti rithöfundur Jón Trausti lýsti þeirri skoðun að Guð hafi verið reiður er hann skóp Reykjanesskagann. Annar merkur höfundur líkti þessum neðra skolti við voldugan öldubrjót sem varið hefur Faxaflóabyggðir í rás alda.
Skáldið og heimsmaðurinn Grímur Thomsen var um skeið þingmaður Gullbringu- og Kjósarsýslu. Hann átti ríkan þátt í að reistur var Reykjanesvitinn sem lýsti farmönnum leið til landsins. Mörg kvæði hans eru þjóðkunn – en á þessari stundu finnst mér hæfa að rifja upp eitt, sem lítt er þekkl, en fjallar um náttúruumbrot – og víðan skilning má í leggja því að land er hér í líkri mótun og byggðin og sagan.

Hvers í djúpum bullar brunni
beljar sjór á hrauna flesi,
sjóða jafnvel svalar unnir
suður undan Reykjanesi;
skelf eru kröppu skinnaköstin,
skelfir móti vindi röstin.

Undir bruna áin rennur
út í mar hjá Valahnjúki,
undir hrönnum eldur brennur
eigi er kyn þó drjúgum rjúki;
hafs í ólgu og hvera eimi
hvirflast bólgið öfugslreymi.

Óþreytandi elds er kraftur,
ár og síð í djúpi starfar,
stinga sjer og upp þar aftur
eyjar koma líkt og skarfar,
skerin geta Fugla farið
fyrr en máski nokkurn varir.

Saga Keflavíkur.

Saga Suðurnesja á fyrri öldum er bæði atburðarík og margþætt en ekki er nú unnt að rekja sérstök dæmi. Henni hefur til skamms tíma verið lítill gaumur gefinn. Undanfarin ár hafa sveitarfélög þó söðlað um og sýna nú í verki áhuga á að bæta úr. Sandgerði, Keflavík, Grindavík og Njarðvík hafa samið við sagnfræðinga um söguritun og fyrir aldamót má vænta þess að greinargóð rit um þessa staði verði tiltæk öllum sem fræðast vilja um forna viðburði á Suðumesjum.
Merkileg er sú framvinda sem hér hefur orðið á öldinni sem senn rennur skeið sitt á enda. Hnignunarskeið var frá aldamótum til 1940. Margt olli en gegndarlaus ásókn erlendra fiskiskipa sem toguðu uppi í landsteinum var einna þyngst á metum. Slíkt var þá umkomuleysi og aðstöðuskortur fátækra Suðurnesjamanna að þeir neyddust til þess að kaupa fisk sem erlendir togarar veiddu skammt frá ströndum.
Gjörbylting varð smám saman en einkum á heimsstyrjarldarárunum síðari vegna flugvallargerðar og hernaðarumsvifa. Mikil eftirspurn varð eftir vinnuafli og fólk hvaðanæva af landinu settist hér að, – fólk sem átti hér engar ættarrætur. Oft er því haldið fram að eins konar gullgrafaraandrúmslofti hafi þá ríkt. Tekjuöflun varð keppikeflið æðsta og fólk leitaðist við að vinna sem lengst dag hvern. Frístundum varði það til þess að reisa sér hús og koma undir sig fótum – meirihlutinn aðkomufólk í nýju umhverfi en sama gerðu innfæddir menn á heimaslóðum. Efnahagur varð góður og atvinnulífmargþætt. Sveiflur í sjávarútvegi hafa síðan haft minni áhrif en áður.

Reykjanes – Gunnuhver.

Við þessar uppbygginaraðstæður er eðlilegt að félagslíf hafi verið fáskrúðugt – en fleira tafði menningarlega kjölfeslu. Herstöðin, sem mesta vinnu veitti, og nálægð við höfuðborgarsvæðið áttu drjúgan þátt en fleira getur skýrt að heilbrigður byggðametnaður óx ekki að sama skapi og íbúafjöldinn. En þetta breyttist og furðulegt má telja hve rótfastir landnemamir hafa orðið á þeim aldarfjórðungi sem liðinn er síðan aðstreymisbylgjan lækkaði risið. Afkomendur þeirra eru enn tengdari Suðurnesjum. Þorpin smáu hafa breyst í myndarlega og sívaxandi bæi. Þeim má líkja við kolbíta sem úr öskustó hafa risið og láta sífellt meira til sín taka.
Kaupstaðir hér hafa náð þeim árangri að standa jafnfætis gömlum og grónum þéttbýlisstöðum sem atvinnu- og menningarlegar heildir – eða heild. – Vaxi samkennd og sjálfsbjargarþróttur Suðumesjamanna með líkum hætti næstu ár og hina síðustu áratugi verður hér um aldamót næstfjölmennasta sveitarfélag á Íslandi – eitt, framsækið og öflugt.

Ég hóf mál mitt á því að lýsa landslagi sem áður vakti ógn í brjóstum. Hreint loft og hrjóstur eru nú eftirsóknarvert umhverfi í mengunarspilltri veröld þar sem þegar er farið að selja súrefnishylki þeim sem ekki geta með öðru móti andað að sér í regntærum blæ eða stormi. Jarðhiti, sem áður sauð svalar unnir, er í nútímasamfélagi landgæði jafn eftirsóknarverð og grónar grundir voru á liðinni tíð.

Hvalsnesleið á Suðurnesjum – varða.

Áðan nefndi ég Suðurkjálkann öldubrjót en einnig má kalla hann slökkpall Íslendinga út í víða veröld og lendingarstað á leið heim aftur. Allir vita að svo hefur verið síðan flugsamgöngur hófust milli landa en svo var einnig mörgum öldum fyrr.
Suðumesjamenn. Verið öldubrjótar þegar erlendar bylgjur berast hér að ströndum. Bárur brotna á sandi og grjóti en bera með sér á land og skilja eftir reka af ýmsu tagi sem áður kom landsmönnum að miklu gagni. Takið á sama hátt á móti menningarstraumum utan úr heimi. Dragið á land gilda trjáboli, smíðið úr kjörgripi en látið ekki öldur ganga á land og brjóta strandlengjuna.

Suðurnesjamenn. Munið þá ábyrgð sent fylgir því að búa á stökkpalli og lengdingarstað. Gerið umhverfið þannig að þeir sem utan fara geymi góðar minningar í brjóstum er laða heim aftur – umhverfi sem hrífur gesti sem að utan koma og eignast ef til vill aðeins eina minningu um Ísland.
Hér er framtíð okkar. Gleðilega M-hátíð.“ – Jón Böðvarsson

Heimild:
-Faxi, 5. tbl. 01.09.1992, M-hátíð á Suðurnesjum, Jón Böðvarsson, bls. 134-135.

Suðurnes – kort.

Skrár

Suðurnes – Ellefu staðir á náttúruminjaskrá 1988

Í Víkurfréttum árið 1988 má lesa eftirfarandi um „Suðurnes – Ellefu staðir á náttúruminjaskrá„. Hafa ber þó í huga að í raun nær hugtakið „Suðurnes“ einungis yfir svæðið frá Hvassahrauni yfir byggðirnar austan og vestan Stapa á norðanverðum Reykjaneskaganum vestast. Grindavíkursvæðið er, og hefur verið, þar undanskilið.

Forsíða Náttúruminjarskrár 1988.

„Út er komin á vegum Náttúruverndarráðs náttúruminjaskrá 1988. Bókin er með öðru sniði en fyrri útgáfur og fylgir litprentað kort af Íslandi, þar sem merktir eru staðir sem eru á náttúruminjaskrá eða eru friðlýstir.
Ellefu staðir hér á Suðurnesjum heyra undir náttúruminjaskrána en þeir eru:
(Skýringar við texta: Þar sem talan (1) stendur framan við texta er átt við hvar mörk svæðis eru skilgreind en þar sem talan (2) stendur er talað um náttúruverndargildi, t.d. sérkenni eða sérstöðu svæðis og gildi þess almennt og fræðilega séð.)

1. Keilir – Höskuldarvellir – Eldborg við Trölladyngju, Grindavík, Vatnsleysustrandarhr., Gull.

Keilir.

(1) Mörk svæðisins eru um Keili að vestan, Markhelluhól að norðan, fylgja síðan vesturmörkum Reykjanesfólksvangs á móts við Hverinn eina, þaðan um Driffei! í Keili. (2) Mikið gígasvæði vestan í Vesturhálsi, liggur frá Höskuldarvöllum suður á milli Oddafells og Trölladyngju til Selsvalla, en úr gígaröðinni þar hefur Afstapahraun runnið. Gígasvæðið er að hluta innan Reykjanesfólksvangs. Norðan undir Trölladyngju er einstakur gígur, Eldborg, myndaður á sögulegum tíma. Á vesturmörkum svæðisins gnæfir móbergsfjallið Keilir.

Katlahraun.

2. Katlahraun við Selatanga, Grindavík.
(1) Austurmörk fylgja mörkum Reykjanesfólksvangs að þjóðvegi, eftir honum að hlíðum Höfða, þaðan suður í Mölvík. (2) Stórbrotið landslag, hrauntjarnir og hellar. Friðaðar söguminjar við Selatanga.

Festisfjall.

3. Hraunsvík og Festarfjall, Grindavík.
(1) Fjaran í Hraunsvík frá Hrauni að Lambastapa, ásamt kríuvarpi á Hraunssandi vestan Hrólfsvíkur. Suðurhluti Festarfjalls. (2) Snotrir sjávarhamrar og brimrofin eldstöð, Festarfjall. Fjölbreytt sjávarlíf. Fjölsóttur náttúruskoðunarstaður.

Sundhnúkagígaröðin.

4. Sundhnúksröðin – Fagridalur, Grindavík.
(1) Sundhnúksgígaröðin öll, frá Melhól, um Hagafell, Sundhnúk, hluta StóraSkógfells, 3,5 km norðaustur í átt að Kálffelli, ásamt 400 m breiðu svæði beggja vegna gígaraðarinnar og Fagradal sem gengur austur af enda gígaraðarinnar. (2) Tæplega 9 km löng gígaröð sem kennd er við Sundhnúk. Snotrar hrauntraðir í suðvesturhlíð Hagafells. Grindavíkurbær stendur á hrauni úr gígaröðinni. Fagridalur er grösugt dalverpi við norðvesturhorn Fagradalsfjalls. Söguminjar.

Grindavík – Gerðavellir fremst.

5. Strandsvæði vestan Grindavíkur, Grindavík.
(1) Strandlengjan frá Litlubót, ásamt Gerðavallabrunnum, vestur að Vörðunesi. (2) Fjölbreyttur strandgróður, fjölskrúðugt fuglalíf. Djúpar vatnsfylltar gjár, snotur hraunkantur með sjávartjörnum.

Eldvörp.

6. Eldvörp – Reykjanes – Hafnaberg, Grindavík, Hafnahr., Gull.
(1) Mörk liggja úr Mölvík, nokkru austan Vatnsstæðis, 500 m austan Eldvarpagígaraðarinnar, norðaustur fyrirgíginn Lat, að borholu Hitaveitu Suðurnesja, HSK-10 við Lágar, í Þórðarfell, þaðan bein lína í veg fyrir botni Stóru-Sandvíkur, norðvestur með honum niður að Lendingamel, eftir Hafnabergi að eyðibýlinu Eyrarbæ. (2) Reykjanesið er framhald Reykjaneshryggjarins á landi,sem er gliðnunarbelt á mótum tveggja platna. Stórbrotin jarðfræði, m.a. gígaraðirnar Eldvörp og Stampar, dyngjurnar Skálafell, Háleyjabunga og Sandfellshæð, ásamt fjölda gjáa, sprungna og hrauntjarna.
Allmikið hverasvæði, fjölskrúðugur jarðhitagróður, sérstæð volg sjávartjörn.
Hafnarberg er lágt fuglabjarg með fjölmörgum tegundum bjargfugla. Aðgengilegur staður til fuglaskoðunar.

Ósabotnar – kort; ÓSÁ.

7. Ósar, Hafnahr., Miðneshr., Gull.
(1) Vogurinn með strandlengju, fjörum og grunnsævi austan línu sem dregin er á milli Hafna og Þórshafnar. (2) Mikið og sérstætt botndýralíf, fjölbreyttar fjórur, vetrarstöðvar ýmissa fuglategunda.

8. Fjörur og tjarnir á Rosmhvalanesi, Miðneshr., Gerðahr., Gull.
(1) Fjörur og sjávarfitjar frá Stafnesi að Rafnkelsstaðabergi, m.a. Sandgerðistjörn, Gerðasíki, Miðhúsasíki og Útskálasíki. (2) Fjölbreyttur strandgróður og ýmsar fjórugerðir. Lífauðugar sjávartjarnir og mikið fuglalíf.

Við Snorrastaðatjarnir.

9. Seltjörn, Snorrastaðatjarnir og hluti Hrafnagjár, Njarðvík, Vatnsleysustrandarhr., Gull., Grindavík.
(1) Svæði frá Seltjörn til Snorrastaðatjarna, ásamt skógarreitum. Einnig syðsti hluti Hrafnagjár. (2) Gróskumikill gróður í Snorrastaðatjörnum. Gróðursælir skógarreitir undir Háabjalla og í Sólbrekkum. Mikilvægur áningarstaður farfugla vor og haust. Kjörið útivistarsvæði. Hrafnagjá er misgengissprunga með fjölbreyttum gróðri.

Ásláksstaðatjörn – Ásláksstaðir og Sjónarhóll.

10. Tjarnir á Vatnsleysuströnd, Vatnsleysustrandarhr., Gull.
(1) Síkistjórn, Vogatjörn, Mýrarhústjörn, Gráhella, tjarnir við Hlöðunes, Ásláksstaðatjörn, Sjónarhólstjörn, Knarrarnestjörn, Landakotstjörn, Kálfatjarnartjörn og Bakkatjörn, ásamt nánasta umhverfi. (2) Lífríkar tjarnir með fjölbreyttu fuglalífi.

Fagravík.

11. Látrar við Hvassahraun, Vatnsleysustrandarhr., Gull.
(1) Fjaran ogstrandlengjan frá Fögruvík að Stekkjarnesi suðuraðþjóðvegi ásamt ísöltum tjörnum og Hvassahraunskötlum sunnan vegar. (2) Sérstætt umhverfi með miklu og óvenju fjölskrúðugu fjörulífi og gróðri. Sjávartjarnir með mismikilli seltu. Katlarnir eru regluIegar hraunkúpur, e.k. gervigígar, á sléttri klöpp í Hvassahrauni. Útivistarsvæði með mikið rannsókna- og fræðslugildi í nánd við þéttbýli.

Stóra-Eldborg.

Þá er einn staður hér á Suðurnesjum, Eldborgir undir Geitahlíð við Grindavík, sem lýstur hefur verið náttúruvætti. Þá er Eldey friðlýst með lögum 1940, en friðlýst land 1960.“

Jónsbúð á Krýsuvíkurheiði. Jónsbúð í umdæmi Gindavíkur, gæti seint verið talin til Suðurnesja.

Eins og kom fram í upphafi lýsingarinnar er í umfjölluninni all frjálslega farið með hugtakið „Suðurnes„. Vestanverður Reykjanesskaginn nefndist jafnan Útnes og Romshvalanes utan þess, þ.e. Garður og Sandgerði. Saman hafa svæðin á stundum verið nefnd „Suðurnes“. Grindavík hefur hins vegar aldrei í fyrri tíma heimildum verið talin til „Suðurnesja“. Ruglingurinn virðist því fyrst og fremst vera hugarbrengsl ritstjóra Víkurfrétta í viðleytni hans til að útvíkka markaðshugtakið.

Heimild:
-Víkurfréttir, Suðurnes – Ellefu staðir á náttúruminjaskrá, fimtudaginn 29. september 1988, bls. 15.

Eldey.

Skrár

Afdrifarík eldgos – Hraun á Reykjanesskaga runnin eftir landnám

Í Íslenskum söguatlas er lítillega getið um „Afdrifarík eldgos runnin eftir landnám“ á Reykjanesskaga:

„Eldsumbrot voru tíð á Reykjanesskaga á fyrstu öldum Íslandsbyggðar. Eldgos urðu bæði á landi og neðansjávar suðvestur af Reykjanesi. Síðast gaus á skaganum á fjórtándu öld en í sjó gaus síðast 1926. Eitt þekktasta eldgos á þessu svæði eru Krýsuvíkureldar sem munu hafa verið árið 1151 en þá runnu Ögmundarhraun og Kapelluhraun. Annað þekkt eldgos varð við Eldeyjarboða 1783. Þá myndaðist eyja sem nefnd var Nýey en hvarf skömmu síðar í hafið.
Áður óþekkt eldgos sem uppgötvað hefur verið á síðustu árum eru Reykjaneseldar. Þeir virðast hafa verið á árabilinu 1210/1211 til 1240. Þá urðu eldgos bæði neðansjávar undan Reykjanesi og á landi með nokkurra ára millibili.

Eldey.

Í fyrsta eldgosinu (1210/1211) myndaðist Eldey. Öflugustu goshrinurnar virðast hafa verið 1226/1227 og 1231. Árið 1226 varð mikið öskugos við Reykjanestána og er öskulagið sem þá myndaðist nefnt Miðaldalag. Í kjölfar öskugossins runnu sex hraun á utanverðum Reykjanesskaga. Þau eru vestri Yngra Stampahraun, Tjaldstaðagjárhraun, Klofningahraun, Eldvarpahraun, Illahraun og Arnarseturshraun. Goshrinan hófst vestast og færðist með tímanum til austurs. Þannig er Yngra Stampahraunið elst en Arnarseturshraun yngst. Öll hraunin hafa lagst ofan á Miðaldalagið nýfallið. Hraunin hafa að líkindum lagt í auðn svæði sem búið hefur verið á enda greina munnmæli svo frá að Staður í Grindavík hafi áður verið í miðri sveit en er nú á sveitarenda.

Karlinn á Reykjanesi – afurð Nýeyjar?.

Mesta eldgos sem orðið hefur eftir að land byggðist og skóp helsta ösklagið á þessum slóðum myndaðist 1226 er nefnt Miðaldalagið. Það kom úr gíg sem leifar sjást enn af við Reykjanestána. Drangur sem stendur þar skammt undan landi og heitir Karl mun vera hluti af gígnum. Askan dreifðist til norðausturs yfir allan Reykjanesskagann, austur í Flóa og upp í Borgarfjörð. Í annálum er þess getið að þetta ár hafi eldur verið uppi i sjónum undan Reykjanesi og myrkur verið um miðjan dag. Sandvetur var veturinn 1226-27. Aftur varð allmikið öskugos að líkindum á sömu slóðum sumarið 1231.
Miðaldalagið hefur komið að góðum notum við aldursgreiningar á hraunum og fornum mannvistarleifum á Reykjanesskaga.“

Heimild:
-Íslenskur söguatlas, bls. 48-49.

Skrár

Reykjanesskagi – Dyngjur

Dyngjur myndast á löngum tíma í þunnfljótandi flæðigosum þar sem kvikan streymir langar leiðir. Vísindamenn segja að stöðugt flæði þunnrar kviku af miklu dýpi, eins og í gosinu í Geldingadölum, sé sterk vísbending um að þar sé dyngja í mótun. Langflestar dyngjur á Íslandi mynduðust fyrir um það bil tíu þúsund árum. Eldvirknin getur staðið yfir í mörg ár, jafnvel áratugi.

Hrútagjárdyngja.

Íslenskar dyngjur eru á rekbeltum um allt land. Flestar eru ekki meira en þrír kílómetrar í þvermál og um 100 metra háar. Þekktustu dyngjurnar eru líklega Skjaldbreiður og Trölladyngja, en fleiri eru til dæmis Þráinsskjöldur, Sandfellshæð og Hrútagjárdyngja á Reykjanesskaganum.

Dyngjur eru sérstök gerð af eldstöðvum sem í fyrstu atrennu eru skilgreindar með útliti sínu – hringlaga skildir með gíg á toppi. Frægust þeirra er Skjaldbreiður, „Ógna skjöldur bungubreiður / ber með sóma réttnefnið“ með orðum Jónasar Hallgrímssonar í kvæðinu Skjaldbreiður.

Dyngjur á Reykjanesskaga frá síðustu 14.000 árum.

Myndun þeirra hér á landi hefur verið tengd ísaldarlokunum, því þær hafa flestar eða allar myndast fyrir meira en 6000 árum, og langflestar fyrir 8000-12000 árum. Því er sú hugmynd uppi að þær tengist risi landsins eftir að ísaldarjökullinn hvarf skyndilega, og hafi þrýstiléttir valdið mikilli bráðnun í jarðmöttlinum undir Íslandi. Rannsóknir benda til þess að fyrstu árþúsundin eftir að ísaldarjökullinn hvarf hafi eldvirkni, í rúmmáli á tímaeiningu talið, verið yfir 30 sinnum meiri en nú, og þar eiga dyngjurnar stærstan þátt.

Dyngjur – Jökull 1986.

Dyngjur eru bæði smáar og stórar – hinar smæstu eru 1/100 rúmkílómetri, til dæmis er Háleyjarbunga við Reykjanes 0,013 km3, en hinar stærstu eins og Skjaldbreiður og Trölladyngja kunna að vera allt að 50 km3 að rúmmáli. Sé aðeins miðað við rúmmál þessara dyngja ofan við flatlendið í kring, er það 15-20 km3, en þyngdarmælingar benda til þess að þykk hraun liggi undir þeim. Jafnframt má líta svo á að sumir stapar (til dæmis Herðubreið og Hlöðufell) séu í rauninni dyngjur sem urðu til í gosum undir bráðnandi jökli við lok ísaldar. Eiríksjökull er stærstur þeirra, 50 km3.

Dyngjur – Jökull 1986.

Talið er að stóru dyngjurnar, að minnsta kosti, hafi myndast í langvarandi, hægfara hraungosi úr einum gíg, því ella hefði hraunið runnið langar leiðir frá eldstöðinni eins og til dæmis varð í sprungugosum sem mynduðu Þjórsárhraun fyrir 8700 árum (25 km3), Eldgjárhraun um 934 (20 km3) og Skaftáreldahraun 1783 (15 km3). Þorleifur Einarsson (1968) lýsir dyngjum svo: „Flatir reglulegir hraunskildir úr þunnum hraunlögum sem myndast við flæðigos er þunnfljótandi hraunkvika streymir upp um kringlótt gosop mánuðum eða árum saman.“ Hliðarhalli dyngja er minni en 8° og oft er halli ekki meiri en 1-5°.

Dyngjur – Jökull 1986.

Dyngjuhraun eru ætíð þunn og beltuð helluhraun. Nær ekkert hraunrennsli er á yfirborði, heldur rennur kvikan í göngum oft langar leiðir og vellur síðan upp hér og þar. Tæmist þessi göng liggja eftir hraunhellar, sumir mjög langir. Slíkir hraunhellar eru allalgengir í dyngjuhraunum.
Eftir að gígur Surtseyjar lokaðist fyrir aðgangi sjávar og hraun tók að renna hlóðst upp „dyngja“ ofan á túffsökklinum. Hins vegar má um það deila hvort Surtseyjargosið hafi verið raunverulegt dyngjugos, þótt langt væri, því það sker sig frá öllum öðrum dyngjum í efnasamsetningu bergsins — alkalískt en ekki lágalkalískt — og var auk þess ekki tengt landrisi. Hvort svo hafi verið, kann að vera deila um keisarans skegg, en kemur þó málinu við þegar því er spáð að við Upptyppinga austan við Öskju kunni að vera von á dyngjugosi í framtíðinni. Þar væri efnasamsetningin að vísu „rétt“ en tengsl við landris ekki.

Reykjanesgosbeltið og Mið-Atlantshafshryggurinn.

Sé dyngjugos hins vegar skilgreint sem langvarandi basalt-hraungos á kringlóttum gíg, gætu komandi kynslóðir hugsanlega orðið vitni að slíku gosi, enda verða frægustu dyngjugosin á Hawaii, óháð áhrifum ísaldar. Vegna þess hve miklu stærri dyngjur Hawaii og fleiri Kyrrahafseyja eru en hinar íslensku, gera sumir fræðimenn mun á þeim — nefna hinar íslensku „lava shields“ (hraunskildi) en hinar stóru „shield volcanoes“. Í báðum tilvikum vísar orðið skjöldur (e. shield) til lögunar þessara eldstöðva eingöngu. Raunar má geta þess í lokin að nafngiftin dyngja fyrir hraunskildina byggist sennilega á misskilningi: Á ferð sinni um Ódáðahraun 1898 mun Þorvaldur Thoroddsen hafa talið Trölladyngjur vera nafn á eldstöð þeirri sem síðan nefnist Trölladyngja, en átti hins vegar við fjöll þau sem nú nefnast Dyngjufjöll.

Geldingadalir í Fagradalsfjalli – eldgos.

Dyngjugos á Reykjanesskaga byrja sennilega í flestum tilvikum sem sprungugos. Vísbendingar um slíkt má sjá í Fagradalsfjallskerfinu og víðar. Virknin færist síðan smám saman í einn gíg og þróast í sígos sem stendur lengi, jafnvel nokkur ár í stærstu dyngjunum. Hraunframleiðsla er talin lítil eða kringum fimm rúmmetrar á sekúndu. Líklegt er að lengri tími gefist til að bregðast við ógn af þeirra völdum en sprungugosa.

Hegðun og framgangur dyngjugosa eru allvel þekkt. Í aðalgígnum myndast oftast hrauntjörn, full að börmum, sem síðan tæmist út í rásir sem liggja frá honum (hellakerfi) þegar streymi að neðan hættir, eins og til dæmis í Sandfellshæð. Dæmi eru um að hraun stígi aftur upp og fylli gíginn. Ef hraunrásirnar eru þá stíflaðar, flæðir yfir gígbarmana (Þráinsskjöldur), en líka getur kvikan troðist sem innskot undir gígsvæðið og belgt það upp (Hrútagjá).

Sandfellshæð.

Gee og fleiri töldu mikið hraunmagn og frumstætt berg hafa fylgt röskun á þyngdarjafnvægi sem varð við hraða bráðnun jökla í lok ísaldar. Hraunkvika sem þá leitaði upp úr möttli, gat náð til yfirborðs án þess að hægja á sér í skorpunni og breytast að ráði við kvikublöndun, uppbræðslu eða hlutkristöllun. Einkum gæti þetta átt við pikríthraunin og stærstu dyngjurnar, Sandfellshæð og Þráinsskjöld.
Pikríthraunin eða pikrítdyngjurnar eru eldri en ólivínbasaltdyngjurnar, þar sem afstaðan til þeirra sést. Elstu pikrítdyngjurnar eru samkvæmt því um og yfir 14.000 ára. Þær eru litlar, mega kallast ördyngjur, nema þrjár eða fjórar smádyngjur: Háleyjabunga, Lágafell, Vatnsheiði og Dimmadalshæð. Efnismagn í þeim er líklega innan við 0,1 rúmkílómetri. Pikríthraun eru ekki þekkt í Krýsuvíkurkerfinu.

Þráinsskjöldur – einn gíganna.

Næst eftir pikrítgosin fylgdu tvö stór dyngjugos. Þá hlóðust Sandfellshæð og Þráinsskjöldur upp, auk nafnlausrar dyngju norðan við Hraunsels-Vatnsfell. Aðrar níu dyngjur dreifast á allan eftirjökulstímann (sjá töflu). Tvær af þeim eru af óvissum aldri, Selvogsheiði og Heiðin há, en eru þó meira en 7500 ára. Þær eru báðar í flokki stórdyngna, meira en einn rúmkílómetri. Næstu sjö dreifast á nokkur þúsund ára tímabil. Sú elsta þeirra er um 7000 ára, en sú yngsta, Stóribolli, líklega um 2500 ára. Auk þeirra dyngna sem hér hafa verið taldar upp og sýndar eru í töflunni, má nefna að Breiðdalshraun, sem líklega er frá tíundu öld, ber einkenni dyngju, en það er beltótt helluhraun og ólivínríkt, að minnsta kosti sú álman sem liggur frá gígnum norður í Breiðdal.

Þráinsskjöldur og aðrar dyngjur Reykjanesskagans.

Allar dyngjurnar nema þrjár þær elstu og Hrútagjárdyngjan eru í Brennisteinsfjallakerfi. Ekki verður séð hvort dyngjugosin fylgi gosskeiðum sprunguhraunanna í tíma, til þess vantar fleiri og nákvæmari aldursgreiningar. Flestar yngri dyngjurnar eru tímasettar með hjálp öskulaga.

Ein dyngjan er ótalin hér að ofan, en það er nafnlaus slík á milli Stóra-Lambafells og Kleifarvatns í Krýsuvík. Sjá má barma hennar austan við veginn gegnt Hádegishnúk. Gígurinn hefur nú fyllst af sandi og leir.

Heimildir:
-https://nyr.ruv.is/frettir/innlent/2021-03-23-gaeti-ordid-fyrsta-nyja-dyngjan-a-islandi-i-3000-ar
-https://www.visindavefur.is/svar.php?id=56348
-https://www.visindavefur.is/svar.php?id=81329
-https://jokull.jorfi.is/articles/jokull1986.36/jokull1986.36.011.pdf

Jarðfræðikort ISOR af Reykjanesskaga.

Tag Archive for: Reykjanes

Draumar og fyrirboðar um náttúruhamfarir á Reykjanesskaga

Umfjöllun á vefmiðlum um Reykjanesskaga

Reykjanes og Reykjanesskagi

Ísland – Hér búum við; rangfærslur og ábendingar

Reykjanes — Reykjanesskagi; Guðmundur A. Finnbogason

Reykjanes — hvað? – Björn Stefánsson

M-hátíð á Suðurnesjum – Jón Böðvarsson

Suðurnes – Ellefu staðir á náttúruminjaskrá 1988

Afdrifarík eldgos – Hraun á Reykjanesskaga runnin eftir landnám

Reykjanesskagi – Dyngjur

Um okkur

Síður

Viltu styrkja þessa síðu?