Vesturbær Hafnarfjarðar stærsta verndarsvæði í byggð

Á vef Stjórnarráðs Íslands 12. febrúar 2026, Umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneytið, segir að „Jóhann Páll Jóhannsson, umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra, Valdimar Víðisson, bæjarstjóri Hafnarfjarðar, og Rúnar Leifsson, forstöðumaður Minjastofnunar Íslands, hafi staðfest tillögu bæjarstjórnar Hafnarfjarðarbæjar um að Vesturbær Hafnarfjarðar verði gerður að verndarsvæði í byggð.

Um er að ræða merkan áfanga í vernd eldri byggðar, en Vesturbær Hafnarfjarðar er langstærsta verndarsvæði í byggð á Íslandi miðað við fjölda húsa. Innan svæðisins eru yfir 230 hús og húshlutar.

Vesturbær Hafnarfjarðar á sér rúmlega 200 ára byggingarsögu og mótaðist elsti kjarni hans fyrir tíma skipulags og formlegrar gatnagerðar. Hraunmyndanir, sem byggðin fléttast saman við, eru einkennandi fyrir svæðið.

Jóhann Páll Jóhannsson, umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra: „Hér er verið að standa vörð um heilt hverfi, lifandi hluta bæjar – hverfi þar sem saga, mannlíf og daglegt líf hafa fléttast saman í meira en tvær aldir í sátt við þau sem hér búa. Með þessu sýna Hafnfirðingar framsýni, metnaði og stórhug gagnvart því að hlúa að eldri byggð, varðveita svipmót hennar, og gera samspili hennar við hraunið og staðaranda svæðisins hátt undir höfði.”

Valdimar Víðisson, bæjarstjóri Hafnarfjarðar: „Þetta er stór áfangi fyrir Hafnarfjörð og skýr staðfesting á metnaði okkar í vernd eldri byggðar. Vesturbærinn er hjarta bæjarins, mótaður af 200 ára byggingarsögu, hrauninu og fólkinu. Með verndarsvæði í byggð setjum við skýran ramma sem verndar bæjarmyndina en styður líka við skynsama uppbyggingu og viðhald í góðu samráði við íbúa og hagsmunaaðila.“

Í tillögu sveitarfélagsins kemur fram að um 90% byggðar innan verndarsvæðisins hefur miðlungs eða hátt varðveislugildi. Þá er fimmtungur húsa þegar friðaður vegna aldurs og þriðjungur þeirra er umsagnarskyldur hjá Minjastofnun Íslands samkvæmt lögum um menningarminjar. Innan svæðisins eru jafnframt götur með verndaða götumynd og skilgreinda hverfisvernd samkvæmt aðalskipulagi Hafnarfjarðar. Þá fellur skrúðgarðurinn Hellisgerði að nær öllu leyti innan marka verndarsvæðisins. Hellisgerði er einn elsti almenningsgarður landsins og mikilvægt útivistar- og menningarsvæði í bænum.

Vesturbær Hafnarfjarðar er fimmtánda verndarsvæði í byggði á Íslandi, en tillagan var unnin í samræmi við ráðgjöf Minjastofnunar Íslands og samhliða deiliskipulagsgerð fyrir vesturbæinn.

Um verndarsvæði í byggð
Alþingi setti sérstök lög um verndarsvæði í byggð árið 2015, en markmið þeirra er að stuðla að vernd og varðveislu byggðar sem hefur sögulegt gildi. Lögin gilda um byggð innan þéttbýlis og byggðarkjarna utan þéttbýlis sem ástæða er til að varðveita vegna svipmóts, menningarsögu eða listræns gildis. Auk Vesturbæjar Hafnarfjarðar eru 4 önnur slík svæði  á Reykjanesskaganum.“

Verndarsvæði eru s.s. ágæt. Það er hins vegar öllu verra hversu léleg og ónákvæm fyrirliggjandi fornleifaskráning fyrir framangreint svæði er, þegar vel er að gáð. Auk þess hafa fjölmörg íbúðarhúsin á „verndarsvæðinu“ týnt tölunni á nefndu 200 ára tímabili svo segja má að byggðin sem slík sé varla svipur hjá sjón miðað við það sem hún var hér áður fyrr. Gjörningurinn virðist því einfaldlega fyrst og fremst vera einhvers konar sjónarspil.

Heimild:
-https://www.stjornarradid.is/efst-a-baugi/frettir/stok-frett/2026/02/12/Vesturbaer-Hafnarfjardar-staersta-verndarsvaedi-i-byggd-a-Islandi/?fbclid=IwY2xjawP8PBBleHRuA2FlbQIxMQBzcnRjBmFwcF9pZBAyMjIwMzkxNzg4MjAwODkyAAEeyn3Q6oWjQ7ijtxlwkyT0EK0sD11OLVHDeiCEQAHoWEtP0jERT4H5yuRkqis_aem_XW2mp-aXAdyANE1ZDWMjGw