Reykdalsstífla friðuð skv. lögum

Björn Pétursson, bæjarminjavörður Hafnarfjarðar, sendi Umhverfis og framkvæmdarráði Hafnarfjarðar, eftirfarandi „Umsögn vegna öryggisúttektar á Reykdalsstíflu„, þann 23. jan. 2026. Í henni segir:

„Á fundi umhverfis- og framkvæmdaráðs Hafnarfjarðar þann 7. janúar s.l. var óskað eftir umsögn bæjarminjavarðar vegna öryggisúttektar Verkfræðistofunnar Verkís á Reykdalsstíflu.
Óþarfi er að eyða mörgum orðum í þá skýrslu. Reykdalsstífla er friðuð fornleif samkvæmt lögum um menningarminjar nr. 80/2012 með síðari breytingum og er friðhelgt svæði 15 metrar frá ystu sýnilegu mörkum. Samkvæmt sömu lögum er það einnig hlutverk Hafnarfjarðarbæjar (landeiganda) að viðhalda umhverfi minjanna. Reykdalsstífla er án efa ein af merkustu menningarminjum í landi Hafnarfjarðar og nátengd sögulega merkum atburðum í bæði bæjar- og Íslandssögunni.

Af þeim sökum verður Hafnarfjarðarbær að sýna sérstakan metnað í að varðveita stífluna og nánasta umhverfi hennar í sem upprunalegustu mynd um ókomna tíð. Byggðasafnið hefur lagt sín lóð á þær vogaskálar með metnaðarfullri sýningu í undirgöngunum undir Lækjargötunni og söguskilti við stífluna sjálfa auk ýmissa viðburða tengdum þessari sögu.
Eina færa leiðin til að auka öryggi á svæðinu er að setja upp grindverk meðfram göngustígnum neðan við Lækjarkinn. Þarf það grindverk að vera vandað og sterkt, í líkingu við það sem er í dag meðfram neðri læknum, við Skólabraut og Austurgötu. Á þetta grindverk væri hægt að festa viðvörunarskilti og jafnvel bjarghring eins og lagt er til í úttektinni.

Útfærsluatriði er hve langt umrætt grindverk gæti orðið, hvort það muni ná meðfram öllu lóninu og niður að undirgöngunum undir Lækjargötu, styttra eða jafnvel enn lengra. Austan megin stíflunnar þarf ekki eins langa girðingu, einungis meðfram bílastæði, við lóðarmörk og niður fyrir stíflu, enda engin aðkoma að stíflunni þeim megin frá.
Í úttektinni er einnig bent á nauðsyn þess að yfirfara lýsingu á svæðinu. Ég tek heils hugar undir það, ein af lykilleiðum til að auka öryggi á svæðinu er að tryggja góða lýsingu þar. Þegar hefur verið brugðist við því og mun sú framkvæmd gera svæðið mun öruggara en hingað til. Ekki væri úr lagi að nota tækifærið þegar þessi vinna er í gangi og koma fyrir kösturum sem lýsa munu upp stífluna sjálfa.“ – Björn Pétursson, Bæjarminjavörður Hafnarfjarðar

Framangreint verður að þykja sérstaklega athyglisvert, ekki síst í ljósi þess að nefndur bæjarminjavörður hefur hingað til a.m.k. ekki beitt sér fyrir því að vekja athygli á friðuðum minjum innan bæjarlands Hafnarfjarðar, hvað þá þeim er hafa farið forgörðum í gegnum tíðina vegna verklegra framkvæmda.

„Snemma árs 1905 var orðið ljóst að rafstöðin við Austurgötu gæti ekki annað mikilli eftirspurn eða þjónað bænum öllum.

Réðst Jóhannes þá í það verk að reisa nýja rafstöð hér á Hörðuvöllum. Hann fékk lán úr viðlagasjóði og samdi við Jens Pálsson, prófast að Görðum, um lóðarleigu undir stíflu, stöðvarhús og íbúð fyrir vélstjóra „ofanvert við Hörðuvelli í Garðakirkjulandi, norðan við Hafnarfjarðarlæk, og fylgja lóðinni rjettindi til að nota, með slíkum umbúnaði, sem ar er nú niðurkominn, vatnsafl úr læknum til að hreifa vjelarnar í stöðvarhúsinu.“ Eins og sagði í samningnum.

Hörðuvallastöðin var gangsett laugardaginn 6. október 1906 og var hún gerð fyrir 37 kw. en vegna vatnsleysis náðist aldrei meira úr henni en 22 kw. en talið er að Hörðuvallastöðin hafi verið fyrsta sjálfstæða rafstöðin hér á landi. Í frétt dagblaðsins „Fjallkonan“ af gangsetningu stöðvarinnar sagaði m.a.: „Frá þessari stöð er rafmagninu veitt ofan í bæinn eftir eirþræði, sem liggur á staurum. Nú er lýst með rafmagni 44 hús, og eftir eru 8, sem ætla að fá lýsingu í vetur. Auk þess eru á aðalgötu bæjarins 7 ljósker, 4 sem bærinn leggur sér til sjálfur, og 3 sem kaupmenn hafa sett fyrir framan búðir sínar/…/ Húseigendur kosta rafmagnsveitu um húsin, en Reykdal að þeim. /…/ Gamla stöðin er nú eingöngu notuð handa einu húsi, fundarhúsi Goodtemplara. Þar eru samkomur oft fram á nætur, og fyrir því þykir hentugra að þurfa ekki að nota stóru stöðina handa því húsi.“

Jóhannes Reykdal seldi Hafnarfjarðarbæ báðar rafstöðvarnar árið 1909 og var starfsemi þeirra eldri hætt tíu árum síðar. Upp úr 1920 var orðið ljóst að Hörðuvallastöðin næði ekki að anna þeirri eftirspurn sem var eftir rafmagni í bænum og var þá samið við fyrirtækið Natan & Olsen um að setja upp díselrafstöð í bænum.“

Heimild:
-https://ferlir.is/reykdalsvirkjun-koldu-ljosin/