Kerfill

Kerfill er ágeng planta í íslenskri náttúru. Á Vísindavef HÍ er spurt: „Er jurtin skógarkerfill eingöngu slæmt illgresi eða er hægt að hafa gagn af honum?“ Svarið var:

„Skógarkerfill (Anthriscus sylvestris) hefur verið í umræðunni undanfarið vegna þess að hann er orðinn að óviðráðanlegu illgresi, en illgresi er jurt sem vex á röngum stað. Skógarkerfill var fluttur til Íslands sem skrautjurt snemma á síðustu öld en fyrstu heimildir um hann eru frá 1927. Hann dreifir sér nú ört og myndar gjarnan samfelldar breiður sem ekkert fær stöðvað. Jurtin er mjög frek og kraftmikil og stendur mörgum ógn af henni fyrir gróðurfar á Íslandi.

Stundum er hægt að snúa dæminu við og breyta aðsteðjandi vanda í ný tækifæri til verðmætasköpunar. Skógarkerfill hefur verið rannsakaður af vísindamönum í Suður-Kóreu, Japan, Ítalíu, Hollandi og Bretlandi og benda þessar rannsóknir til þess að jurtin hafi ýmis áhugaverð lífvirk efni sem kunna að skýra notkun og gagnsemi hennar sem lækningajurtar. Áformað er að rannsaka lífvirkni í skógarkerfli sem vex á Íslandi, einkum áhrif á fjölgun krabbameinsfruma. Jafnframt er ætlunin að einangra lífvirk efni sem finnast í jurtinni og kanna lífvirkni þessara efna. Kannað verður hvort grundvöllur er fyrir hagnýtingu á skógarkerfli í fæðubótarefni og í lyfjaþróun.

Skógarkerfill er mjög frek jurt sem framleiðir efnavopn sem gagnast henni til landvinninga, en skógarkerfillinn flæmir aðrar jurtir í burtu með því að hindra fjölgun þeirra og vöxt og nær yfirráðum yfir vaxtarsvæðinu. Þetta eru einkenni jurta sem hafa öflug efni sem hindra vöxt annarra jurta í nágreninu og eru þetta gjarnan efni sem geta einnig heft vöxt á krabbameinsfrumum og jafnvel krabbameinsæxlum. Þetta einkennir einnig ætihvönn sem er frek jurt en hún hefur slík efni sem hindra fjölgun krabbameinsfruma og vöxt á krabbameinsæxlum. Þekkt eru efni í skógarkerfli sem hafa áhugaverða virkni gegn krabbameinsfrumum auk virkni gegn myndun bólguvaka, til dæmis efnin deoxypodophyllotoxin og falcarindiol.

Flest lyf við krabbameinum eru upphaflega náttúruefni sem hafa síðan tekið ýmsum breytingum. Fá lyf styrkja hins vegar forvarnir gegn myndun krabbameina. Mörg náttúruefni eru þekkt sem geta styrkt forvarnir og heft fjölgun krabbameinsfruma og myndun krabbameina á forstigi þegar helst er unnt að stöðva æxlisvöxt. Vert væri að þróa slík varnarvopn úr blöndu virkra náttúruefna sem væru unnin úr fleiri kraftmiklum jurtum. Krabbameinin eru margs konar og því líklegra til árangurs að nota nokkur mismunandi lífvirk náttúruefni í baráttunni við að hindra æxlisvöxt. Skógarkerfill gæti komið að góðu gagni í slíku þróunarstarfi. Markmiðið væri að framleiða náttúruvöru til að styrkja forvarnir til dæmis gegn krabbameinum.“

Í „Skýrslu Náttúrufræðistofnunar og Landgræðslu ríkisins til lanbúnaðarráðherra árið 2010“ er m.a. fjallað um lúpínuna og kerfilinn: Þar segir m.a.:

Alaskalúpína og skógargerfill

„Alaskalúpína (Lupinus nootkatensis Donn ex Sims) er upprunnin í Norður‐Ameríku og er talin hafa borist hingað til lands ásamt fleiri lúpínutegundum árið 1895 sem garðaplanta. Það var þó ekki fyrr en um miðbik síðustu aldar að byrjað var að nýta hana til landgræðslu eftir að Hákon Bjarnarson flutti hingað til lands fræ og rætur af tegundinni frá Alaska. Útbreiðsla hennar var hins vegar takmörkuð og lítið fór fyrir henni þar til upp úr 1970. Með minnkandi sauðfjárbeit í landinu eftir 1980, aukinni notkun alaskalúpínu til landgræðslu og skógræktar og vegan gróðursetningar og sáningar á vegum áhugamanna vítt um land hefur hins vegar orðið stórfelld aukning í útbreiðslu hennar, einkum eftir 1990. Hún hefur borist í flest ef ekki öll byggðarlög landsins og finnst nú hingað og þangað til fjalla og inni á hálendinu. Ekki eru til nákvæmar upplýsingar um það hve útbreidd hún er.

Alaskalúpína er af ertublómaætt og í samvinnu við Rhizobium rótarbakteríur bindur hún köfnunarefni úr andrúmslofti sem hún nýtir sér til vaxtar en skilar því einnig til jarðvegsins og eykur þannig frjósemi lands. Þannig breytir hún á afgerandi hátt því landi sem hún nemur. Þessi eiginleiki gerir henni mögulegt að dafna þar sem jarðvegur er rýr og aðrar plöntutegundir eiga erfitt uppdráttar. Tegundin er áberandi, enda stórvaxin og ná stönglar sums staðar ríflega 1,2 m hæð. Vaxtarhraði alaskalúpínu er mikill og þar sem hún vex er uppbygging á lífrænu efni í jarðvegi ör. Allir þessir eiginleikar gera það að verkum að alaskalúpínan er öflug tegund við uppgræðslu lands og hún byggir upp frjósemi í jarðvegi. Tegundin myndar mikið fræ sem getur lifað í jarðvegi í nokkur ár en einnig eru dæmi um að hún fjölgi sér með rótarskotum.

Víða hefur tegundin breiðst inn á hálf‐ eða velgróið land, orðið ríkjandi í gróðri og ráðandi um gróðurframvindu. Talið er að æviskeið plantna geti verið allt að 30 ár. Þar sem alaskalúpínan nær sér á strik myndar hún þéttar breiður og gjörbreytir gróðurfari. Helst eru það skuggaþolnar og áburðarsæknar grastegundir sem dafna í breiðunum en þær tegundir sem fyrir voru hörfa flestar. Þar sem alaskalúpína nemur land í gróðursnauðum svæðum getur plöntutegundum fjölgað og líf í jarðvegi aukist.

Alaskalúpína og skógarkerfill á Íslandi – útbreiðsla, varnir og nýting

Skógarkerfill (Anthriscus sylvestris (L.) Hoffm.) á sín náttúrlegu heimkynni í Evrópu og Asíu en er víða skilgreindur sem ágeng tegund. Talið er að skógarkerfillinn hafi borist hingað til lands skömmu eftir 1900 en fyrsta heimild um hann er frá árinu 1927 er hann var skráður á Akureyri. Í upphafi var skógarkerfill fyrst og fremst ræktaður í görðum en skömmu eftir miðja síðustu öld var hann orðinn allútbreiddur á landinu. Á undanförnum 20 árum hefur hann tekið að breiðast út, einkum þar sem jarðvegur er frjósamur og deigur. Líklegt er að það megi rekja til minnkandi beitar og hlýnandi veðurfars. Í fyrstu varð þessarar auknu útbreiðslu mest vart í Eyjafirði og nágrenni en á undanförnum árum hefur skógarkerfill stungið sér æ meira niður í öðrum landshlutum. Líkt og með alaskalúpínuna eru ónógar upplýsingar um útbreiðslu skógarkerfilsins hérlendis og hefur vistfræði hans lítið sem ekkert verið rannsökuð.

Skógarkerfill er af sveipjurtaætt og því skyldur hvönnum og kúmeni. Hann er hávaxinn og getur orðið 1–2 m á hæð. Hann þrífst best í frjósömum og rökum jarðvegi og vegna hæðar sinnar og þéttrar laufþekju þrífast lágvaxnari tegundir illa þar sem hann hefur náð sér á strik. Tegundin hefur á undanförnum árum náð bólfestu í gömlum lúpínubreiðum, aflögðum túnum, vegköntum og á grasi vöxnum ár‐ og lækjarbökkum. Lífslengd skógarkerfils er breytileg (einær‐tvíær‐fjölær) eftir aðstæðum en venjulega deyr plantan að lokinni blómgun. Hann fjölgar sér með fræi en einnig með brumum á rót. Fræin eru fremur skammlíf og geta þau dreifst víða með dýrum, vatni og vindi. Ýmsar athafnir manna hafa ýtt undir útbreiðslu hans sem er hröð meðfram vegum, girðingum og með jöðrum akra og túna. Ljóst er að kerfillinn getur viðhaldið sér lengi í landi þar sem hann hefur náð fótfestu og því haft langvarandi neikvæð áhrif á líffræðilega fjölbreytni viðkomandi svæðis.“

Í grein Ingólfs Davíðssonar frá árinu 1967 um innlenda slæðinga kemur fram að skógarkerfill var þá orðinn allútbreiddur og fannst í byggð í öllum landshlutum. Hafði hann breiðst ört út á árabilinu 1940–1965. Frá þeim tíma hefur kerfillinn breiðst út jafnt og þétt. Minni búfjárbeit, hlýnandi veðurfar ásamt því að tún hafa verið tekin úr ræktun skýrir að hluta aukna útbreiðslu kerfilsins. Einnig hefur áburðarnoktun við ýmiss konar ræktun og vaxandi útbreiðsla lúpínu myndað frjósamt kjörlendi sem kerfillinn nýtir sér óspart.

Einkenni og kjörlendi
Skógarkerfill er af ætt sveipjurta og er því skyldur hvönnum. Hann er jurtkenndur og stórvaxinn en við góðar aðstæður getur hann náð meira en 150 sm hæð. Skógarkerfill fjölgar sér bæði af fræi og af rót en einstakar plöntur eru taldar fremur skammlífar eða jafnvel tvíærar.

Fræframleiðsla er mjög mikil og geta fræ dreifst með fuglum, vatni og vindum auk þess sem umferð eða ýmsar aðgerðir manna, svo sem sláttur vegkanta, hafa stuðlað að útbreiðslu hans. Þær spíra af fræi, mynda blaðhvirfingu á fyrsta ári og safna miklum rótarforða, sem síðan er nýttur næsta ár til vaxtar og myndunar stöngla, blóma og fræja. Nýr stöngull vex ekki upp aftur af sömu rót, heldur myndast ný brum og rætur á gamla rótarhálsinum og þannig getur kerfilinn einnig viðhaldið sér og fjölgað með rótarskotum. Líklegt er að einhver efnaflutningur eigi sér stað innan misgamalla hluta rótarinnar sem getur orðið mjög stór og allt að 2 m að lengd. Þessir eiginleikar tegundarinnar gera hana lífseiga.
Skógarkerfill er reskitegund (þrífst vel í röskuðu landi) sem er hraðvaxta og dugleg í samkeppni við annan gróður. Hann vex best í fremur rökum og frjósömum jarðvegi þar sem gott framboð er af köfnunarefni.

Skógarkerfill – áhrif á vistkerfi og menn

Kerfillinn er fljótur til á vorin og myndar samfellda laufþekju sem skyggir á lágvaxnari tegundir sem eiga flestar erfitt uppdráttar þar sem hann nemur land. Myndar hann því tegundasnauðar breiður. Ekki er ljóst hversu lengi kerfillin getur viðhaldist í landi, en líklega er þar um einhverja áratugi að ræða. Algengustu vaxtarstaðir skógarkerfils eru gamlir garðar og tún sem hætt er að hirða um, vegkantar og skurð- og lækjarbakkar. Á undanförnum árum hefur hann víða tekið að vaxa í lúpínubreiðum þar sem nóg er af köfnunarefni. Skógarkerfillinn er hávaxnari en lúpínan og virðist eiga gott með að ná yfirhöndinni í samkeppni við hana. Auk þess er kerfillinn skuggaþolinn og getur vaxið upp af fræi inni í þéttri lúpínubreiðu.

Allt bendir til að óhindruð útbreiðsla skógarkerfils um víðáttumikil gróin svæði leiði til fábreyttari gróðurs og verulegra breytinga á dýralífi, bæði smádýra og fugla. Útivistargildi svæða getur einnig rýrnað þar sem kerfillinn breiðist um sérstaklega í blómlendi og með ám og lækjum. Gömul tún sem ekki eru lengur nytjuð eyðileggjast á fáum árum og spillast sem ræktarland nái kerfillinn yfirhöndinni. Líklega þarf að endurrækta tún ef nýta á landið á nýjan leik. Rofhætta getur aukist í landi þar sem kerfill er ríkjandi vegna þess að undirgróður er þar rýr og yfirborð bert og illa varið fyrir vatnsrofi að vetrarlagi.

Mögulegar aðgerðir

Mjög erfitt er að stemma stigu við útbreiðslu kerfilsins þegar hann er kominn í land. Besta ráðið er að koma á veg fyrir að hann nái að fella fræ og skjóta rótum. Skógarkerfill myndar ekki langlífan fræforða en rætur hans eru lífseigar. Verði hans vart á nýjum stöðum er best að eyða ungum og stökum plöntum og þannig að þær nái ekki að blómstra. Helstu ráð til að eyða honum þar sem hann hefur búið um sig er að slá a.m.k. tvisvar á sumri eða beita hann.

Sennilega er það helst sauðkindin sem getur haldið honum í skefjum, nautgripir bíta hann nokkuð en hross hafa að öllum líkindum lítinn áhuga á honum. Þá er hægt að stinga upp rætur, en það útheimtir mikla vinnu og fyrirhöfn og er aðeins framkvæmanlegt þar sem um stakar plöntur eða mjög litlar breiður er að ræða.

Loks má nefna að tilraunir hafa verið gerðar til að eyða skógarkerfli með eiturefnum. Niðurstöður benda til þess að unnt sé að ná nokkrum árangri með þeim hætti en ávallt skal líta á þá leið sem neyðarúrræði. Óæskilegt þykir að beita eiturefnum á skógarkerfil þar sem hann vex í fremur rökum jarðvegi eða við lækjar- og vatnsbakka þar sem hætta er á að efnin berist út í vatn og valdi þar mengun og skaða á öðrum lífverum.

Sjá meira um lúpínu HÉR.

Heimildir:
-https://www.visindavefur.is/svar.php?id=65689
-Alhttps://rafhladan.is/server/api/core/bitstreams/be5b3cbe-7af8-41ae-8e6c-d6d709faf0fd/
-https://www.natt.is/is/grodur/agengar-plontur/skogarkerfill