Kristnitökuhraun

Jarðfræðingar og aðrir merkir fræðimenn hafa í gegnum tíðina skrifað lærðar greinar um uppruna „Kristnitökuhrauns“. Þeir hafa ýmist talið það hafa átt upptök sín á Hellisheiði ofan Hveradala eða í eldborgunum efst í Svínahrauni. Hvorutveggja er rangt. Upptök hrauns þess sem getið er um í Landámu „þá er kristni var lögtekin hér á landi á Þingvöllum“ átti uppruna sinn í eldborgunum undir Meitlum ofan Þrengsla, sbr.:

„Í Tímariti árið 1870 er m.a. fjallað um bæinn Hraun, húsráðandann; Þórodd goða Eyvindarson, eldgosið við Hellisheiði árið 1000 og vísan til þess í Landnámu:

„Það sést af landnámu (5. P. k. 13.) að Þóroddur goði var Eyvindarson, Þorgrímssonar, Grímólfssonar hins gamla af Ögðum og Kormlaðar Kjarvalsdóttur Írakonúngs. Þorgrímur erfði Álf hinn egðska, föðurbróður sinn, landnámsmann í Ölfusi, hafa þeir frændur allir verið mestu stórmenni. Ormur hinn gamli, annar landnámsmaður þar, var jarlborinn maður. Er það óhugsandi, að slíkir menn hafi gjörst annara undirmenn. En þeir hafa gjört samband sín á milli, reist hof og tekið upp goðorð í Ölfusinu, hefir mannaforræðið tilheyrt hvorumtveggja, en goðorðið haldist í Egðaættinni, af því hún hefir verið fremri.

Þar mun hafa staðið hið þriðja höfuðhof í Árnessþingi, á «bæ Þórodds goða» og forfeðra, hans. En «bær Þórodds goða» hefir ekki verið á Hjalla þó svo sé almennt talið. Raunar mun hann hafa átt þar annað bú, en hefir sjálfur haft aðal-aðseturstað sinn á Hrauni. Eru tvær sannanir fyrir því: Bærinn Hraun stendur á jaðri hins gamla hrauns sem liggur í vestanverðu Ölfusinu, og sem hefir brunnið áður en landið bygðist. Austanvert við bæinn er blautt mýrlendi. Nú má sjá að hið nýja hraun, sem brann 1000, hefir runnið allt ofan að bænum Hrauni og niður með túninu norðaustanvert, eða jafnvel yfir nokkurn hluta þess, og svo allt út í Mýri. Því var ekki furða þó menn héldi, að eldurinn mundi hlaupa á bæinn.

Hjalli er löluvert austar þaðan með fjallinu, og verður ekki séð að honum hafi verið sú hætta búin af eldinum, að líklegt mætti

þykja hann hlypi þángað. Hin sönnunin er, að á túnjaðrinum á Hrauni, við hið nýa hraun, er örnefni, sem heitir «Hraun-hof», þar er nú nýlega bygt býli, sem heitir Hof, sögðu ýmsir, að nýbýlismaðurinn hefði kallað það svo «af monti»; en kunnugir menn segja að þetta örnefni hafi allt af verið þar. Nú er tún grætt upp í hið nýja hraunið, svo ekki sér gjörla fyrir jaðri þess þeim megin, en þó virðist liggja nærri að eldurinn hafi hlaupið á hofið, eða því nær, hafi það staðið þar sem bærinn Hof stendur nú.“

Á árunum í kringum 1000 urðu miklar jarðhræringar á Hellisheiði og nágrenni. Um það leiti runnu öll þau framangreindu hraun, en einungis eitt þeirra náði að „bæ Þórodds goða“ í Ölfusi.