Garðabær – Ferlir

Tag Archive for: Garðabær

Helgadalssel

Í Árbók Hins íslenska fornleifafélags, „Rannsóknir fornleifa sumarið 1907“ eftir Brynjúlf Jónsson, segir um minjarnar í Helgadal ofan Hafnarfjarðar:

Helgadalur – tóftir fremst t.h.

„Í sama skiftið sem mér var bent á Skúlatún um leið, að skammt þaðan héti Helgadalur og skoðaði ég því þann stað, og reyndist þetta var þess getið sæist þar til rústa.
Helgadalur er skammt fyrir neðan Helgafell. Það er ofurlítil dalkvos, er þar gengur inn í austurenda Undirhlíða. Gengur melhól] norður úr hlíðinni, austanmegin við upptök Kaldár, myndar sá melhóll vesturhliðina á dalkvosinni. En að austan beygist hliðin lítið eitt að sér. Hraunflóð hefur runnið ofan fyrir austan enda Undirhlíða, og er það framhald hraunflákans, sem nú var getið að lægi kringum Skúlatún. Það hefir breitt sig vítt út og runnið út með Undirhlíðum. Liggur það þvert fyrir neðan dalkvosina yfir að melhólnum og byrgir þannig fyrir hana. Þar hefir það sprungið og myndað gjáhamar, sem snýr móti dalbrekkunni og heldur inni vatni, sem þar kemur upp, svo af því verður ofurlítil tjörn.

Helgadalur – tóftasvæði.

Rústin er ofantil í miðri brekkunni. Það eru tvær tóftir, er hver gengur af enda annarar frá suðri til norðurs, eða því sem næst. Er hvor tóft nál. 10 faðm. löng og nál 2 faðm. breið út á veggjabrúnirnar; en þær eru raunar óglöggar víða. Dyr sjást á vesturhliðvegg suðurtóftarinnar við suðurgaflinn.

Helgadalur – tóftir.

Á norðurtóftinni sá ógjörla til dyra og sama er að segja um miðgaflinn. Rústin er öll óglöggvari norðantil; sér aðeins fyrir ummáli hennar. Þeim megin hefir verið húsaþyrping á hlaðinu. Eru þar útflettar rústir, sem ekki er hægt að greina hverja frá annari, né ákveða lögun þeirra húsa, sem þar hafa verið. Ég dró upp mynd af rústinni. [Myndin sú var ekki birt með frásögninni].
Hraunið, sem nú var getið, hefir breitt sig yfir alt láglendi norður og vestur frá enda Undirhlíða og nær til sjávar við Hafnarfjörð. Holtin ein standa upp úr. Er feykilegt landflæmi byrgt undir hraunflákum þeim. Er þar ærið rúm fyrir marga bæi. Og þar eð víst má telja að það hafi verið kostaland, þá hafa þar óefað verið allmargir bæir, sem nú eru hrauni huldir. Eigi verður sagt nær hraun þessi hafa brunnið, heldur en önnur hraunin á Reykjanesskaganum, er þó hafa brunnið eftir landnámstíð og eyðilagt meiri eða minni bygðir svo sem fornu Krýsuvík o. fl. (Sbr. Árb. fornl.fél. 1903 bls. 43—44 og 47—50). Vegur Selvogsmanna til Hafnarfjarðarkaupstaðar, (Grindaskarðavegur) liggur um Helgadal hjá rústinni. Er eigi allskammt þaðan til Hafnarfjarðar.“

Helgadalur – selsminjarnar?

Brynjúlfur virðist hvorki hafa áttað sig á staðsetningu minjanna með hliðsjón af öðrum selsminjum á Reykjanesskaganum, þ.e. þær eru í góðu skjóli fyrir austanáttinni, og auk þess eru þær við vatnsból fjarri byggðinni við ströndina. Aðstæður er dæmigerðar fyrir selstöðu; grasi gróinn selshúsahóll, gróinn stekkur og grasgróningar umhverfis. Engin ummerki eru eftir garða er gjarnan fylgja bæjarstæðum.

Helgadalur – stekkur.

Skammt norðar í Helgadal er hlaðinn stekkur ofan við fjárskjól. Fyrirhleðslur eru framan við skjólin, sem einnig eru dæmigerðar fyrir selstöður á þessu svæði.
Selið, sem hefur verið frá Görðum á Álftanesi (það er í fyrrum Garðalandi), hefur verið vel mjög staðsett í upphafi á sínum tíma. Tvennt hefur væntanlega komið til eyðingar þess í framhaldinu. Í fyrsta lagi var það við gömlu Selvogsgötuna (Suðurferðarveginn) milli Hafnarfjarðar og Selvogs um Grindarskörð. Leiðin sú hefur orðið fjölfarnari eftir því sem bæjunum Hafnarfirði og Reykjavík óx fiskur um hrygg. Ekki hefur þótt vænlegt að halda úti selstöðu við svo fjölfarna sumarleið.

Helgadalur – tóftir.

Vatnsbólið hefur verið mjög eftirsóknarvert, enda fáum öðrum slíkum að dreifa á milli Strandardals og Helgadals, og dalurinn hefur auk þess þótt skjólgóður áningarstaður. Í öðru lagi má telja líklegt að vatn hafi þorrið í dalnum um miðsumar í heitum veðrum, mögulega ítrekað á tilteknu tímabili, líkt og gerst hefur nú í sumar (júlí 2021). Ítrekaðir þurrkað hafa hnúið bóndann á Görðum til að færa selstöðuna af framangreindum ástæðum, þ.e. fjær alfaraleiðinni og að öruggari vatnsöflun við Kaldá neðan Kaldárbotna. Sú selstaða hefur dugað vel um tíma, en fékk hins vegar lítinn frið, líkt og sú fyrri, fyrir ágangi ferðamanna í lok 19. aldar. Sjá má allnokkra umfjöllun um Kaldársel á vefsíðunni.

Helgadalssel – uppdráttur ÓSÁ.

Leifar selstöðunnar í Helgadal eru greinilega mjög fornar, enda mótar vart fyrir mannvirkjum þar, nema sjá má móta fyrir óvenjustórum stekk, tvískiptum, austan tvískiptra óljósra húsaleifanna, sem væntanlega fela í sér eldhús, búr og baðstofu – ef gaumgæft væri.

Selvogsgata um Helgadal.

Minjarnar eru í landi Garðabæjar þótt skondið sé. Ástæðan er sú að landamerki Hafnarfjarðar og Garðabæjar voru miðuð við gömlu Selvogsgötuna. Hún liggur niður í Helgadal norðan vatnsbólsins, í sveig að vatnsbólinu og síðan upp með hlíðinni austanverðri sunnan tóftanna. Þær eru því naumlega innan vatnsverndarsvæðis Kaldárbotna, en það ætti þó ekki að takmarka möguleika fornleifafræðinga að skoða þær nánar s.s. með t.t. aldursgreiningar og nýtingar fyrrum.

Heimild:
-Árbók Hins íslenska fornleifafélags, Rannsóknir fornleifa sumarið 1907 eftir Brynjúlf Jónsson – Helgadalur, bls. 10-11.

Helgadalur – skálalaga tóft

Skrár

Urriðavatn – Hrauntangi

Urriðavatn er grunnt vatn vestan Urriðaholts í Garðabæ. Vatnið er einnig nefnt Urriðakotsvatn eða Urriðakotstjörn. Urriðavatn myndaðist fyrir um 7300 árum þegar Búrfellshraun rann og hraun rann inn í dalverpi til móts við Urriðakot og stíflaði vatnið. Flatarmál vatnsins er um 13 hektarar, meðaldýpt þess er 0,70 m og mesta dýpi 0,90 m. Urriðavatn og aðliggjandi hrauðjaðar eru á náttúruminjaskrá.

Urriðavatn – Sýlingarhella.

Urriðakot er (var) jörð í Garðabæ. Bærinn stóð suðvestan í Urriðakotsholti norðaustan við Urriðakotsvatn. Bærinn stóð nálægt miðju túninu. Suður frá bænum lágu traðir, hlaðnar úr torfi og grjóti.
Kvíaflöt heitir allmikið barð norðvestan við túngarðinn og ofan við veginn, sem lá norðvestur frá bænum. Kvíaflöt var gerð að túni skömmu áður en Urriðakot fór í eyði. Vegurinn, sem hér um ræðir, er Urriðakotsvegurinn nýrri. Hann var lagður um 1930 norðvestur úr túninu, yfir mýrina, yfir Vesturvik og um Hrauntangann, gegnum túnið á Setbergi á Setbergsveg vestan við bæinn á Setbergi. Hann var lagður sem bílvegur og var þá hætt að nota Urriðakotsveg eldri, sem lá til austurs frá bænum, en sá vegur var ekki bílfær.

Urriðakotsvatn – loftmynd 1954.

Sá hluti hraunsins, sem skagar út í Urriðakotsvatn, kallast Hrauntangi, og er hluti af honum í Setbergslandi. Sá hluti Hrauntanga, sem skagar lengst út í vatnið til suðurs, heitir Mjóitangi. Réttartangi skagar austur úr Hrauntanga nokkru sunnan við mitt Vesturvik. Í Hrauntanga rétt norðvestan við Mjóatanga er stór klettur með sýlingu í. Hann kallast Sýlingarhella og er á mörkum Urriðakots og Setbergs.
Úr Sýlingarhellu lá markalínan í uppmjóan háan klett með Klofavörðu upp á Stórakrók (nú fast við nýlega stækkun IKEA). Klofavarða var eyðilögð við framkvæmdirnar, algerlega að ástæðulausu.

Heimildir:
-Örnefnalýsing fyrir Urriðakot, Gísli Sigurðsson.

Urriðakot – Klofavarða á Stórakrókshól.

Skrár

Urriðavatn – Réttartangi

Urriðavatn ofan Garðabæjar er grunnt vatn vestan Urriðaholts. Vatnið er einnig nefnt Urriðakotsvatn eða Urriðakotstjörn. Urriðavatn myndaðist fyrir um 7300 árum þegar Búrfellshraun rann og hraun rann inn í dalverpi til móts við Urriðakot og stíflaði vatnið. Flatarmál vatnsins er um 13 hektarar, meðaldýpt þess er 0,70 m og mesta dýpi 0,90 m. Urriðavatn og aðliggjandi hrauðjaðar eru á náttúruminjaskrá.

Urriðakotsvatn – loftmynd 1954.

Urriðakot er jörð í Garðabæ. Bærinn stóð suðvestan í Urriðakotsholti norðaustan við Urriðakotsvatn. Bærinn stóð nálægt miðju túninu. Suður frá bænum lágu traðir, hlaðnar úr torfi og grjóti.
Kvíaflöt heitir allmikið barð norðvestan við túngarðinn og ofan við veginn, sem lá norðvestur frá bænum. Kvíaflöt var gerð að túni skömmu áður en Urriðakot fór í eyði. Vegurinn, sem hér um ræðir, er Urriðakotsvegurinn nýrri. Hann var lagður um 1930 norðvestur úr túninu, yfir mýrina, yfir Vesturvik og um Hrauntangann, gegnum túnið á Setbergi á Setbergsveg vestan við bæinn á Setbergi. Hann var lagður sem bílvegur og var þá hætt að nota Urriðakotsveg eldri, sem lá til austurs frá bænum, en sá vegur var ekki bílfær.

Urriðakot – rétt á Réttartanga.

Úr Sýlingarhellu lá markalínan í uppmjóan háan klett með klofavörðu upp á Stórakrók (nú fast við nýlega stækkun IKEA).

Urriðakot – Stórakróksvarða á Stórakrókshól árið 2000.

Í fornleifaskráningu Garðabæjar frá árinu 2009 segir: „Stórakróksvarða heimild landamerki: „Frá Klofasteini lá Flatahraun yfir að Stórakrókshól. Á hólnum var Stórakróksvarða „, segir í örnefnaskrá GS. Stórakrókshóll er hornmark á milli Urriðakots og Setbergs og í dag er hornstaur á landamerkjagirðingu þar sem varðan var áður, en búið er að rífa Stórakróksvörðu. Úfið og nokkuð gróið hraun. Varðan hefur e.t.v. verið nýtt í lágan grjótgarð sem er undir gaddavírslandamerkjagirðingu milli Urriðakots og Setbergs, jafnframt er nokkuð mikið af lausu hraungrýti í dreif á norðanverðum Stórakrókshól við hornmarkið, sem gæti verið ættað úr vörðunni.
Við framangreinda stækkun IKEA var ummerkjum á Stórakrókshól eytt.

Heimildir:
-Urriðakot. Ari Gíslason, Gísli Sigurðsson.
-Urriðakot. Gísli Sigurðsson. Með landamerkjaskrá (1971).
-Urriðakot. Svanur Pálsson, Guðbjörg Guðmundsdóttir (1988).
-Fornleifaskráning í Garðabæ, 2009.

Urriðavatn 2026.

Skrár

Garðaholt – skilti

Á Garðaholti er skilti með upplýsingum um herkampana „Camp Gardar og Camp Tilloi„, sem þar voru þar á stríðsárunum. Í texta á skiltinu segir:

Garðaholt – upplýsingar á skilti.

„Sumarið 1940, í beinu framhaldi af hertöku landsins, hóf breski herinn varnarviðbúnað með ströndinni frá Kjalarnesi og suður á Hvaleyri í Hafnarfirði og einnig á helstu hæðum á höfuðborgarsvæðinu og austan þess. Fótgöngulið sem gætti strandlengjunnar á Álftanesi, kom sér fyrir á austanverðu Garðaholti og stórkostaliðsflokkur setti þar upp tvær stórar loftvarnarbyssur. Á Garðaholti og beggja vegna Garðaholtsvegar, sem breski herinn lagði upphaflega, má sjá ummerki eftir hersetuna.

Skálahverfin

Garðaholt – upplýsingar á skilti.

Herflokkarnir bresku höfðust fyrst við í tjöldum en reistu síðan tvennar herbúðir, Camp Gardar norðan við Garðaveg og Camp Tilloi nokkru ofar í holtinu.
Loftvarnarbyssurnar stóðu ofan við veginn, í skógræktarlundinum þar sem Grænilundur er nú. Á holtinu má sjá leifar af loftvarnarbyssuvígjum ásamt varnarvirkjum frá stríðsárunum.

Garðaholt – Gamp Tilloi.

Bandarískt herfylki tók við vörnum Hafnarfjarðar og Álftarness í árslok 1941 og leysti breska herflokkinn í Garða-búðunum af hólmi og dvaldi þar fram á sumar 1943. Bandaríkjamenn tóku einnig við loftvarnarvirkinu í Tilloi sumarið 1942 og gættu þess fram í febrúar 1944 þegar þeir fluttu til Keflavíkur.
Að jafnaði höfðu 300 til 340 hermenn aðsetur í báðum búðum og stóðu eftir 36 braggar og níu hús af öðrum gerðum þegar stríðinu lauk. Braggarnir voru af Nissen-gerð og var grjóti og mold hlaðið upp með hliðunum til styrktar. Á þeim grunni í Camp Gardar sem er best varðveittur eru tröppur inn í húsið á tveimur stöðum.
Skilin milli búðanna eru ekki vel greinileg á vettvangi.

Skotbyrgi og skotgrafir

Skotbyrgi á Garðaholti.

Skammt norðvestur af Tilloi-búðunum eru tvö vel varðveitt steinsteypt og sprengjuheld skotbyrgi. Skotgrafir voru þar í kring til varnar byssuvíginu. Niður við sjó, þar sem bærinn Móakot stóð, er skotgröf úr torfi og grjóti. Skotbyrgi og aðrar minjar frá veru hersins í kringum Bakka og Dysjar eru horfnar, að hlyta til vegna landbrots.
Austur af búðunum eru skotgrafir með grjótveggjum.

Hernámið

Að morgni föstudagsins 10. maí árið 1940 gekk breskur her á land í Reykjavík og stóð þá ísland ekki lengur utan styrjaldarátaka stórveldanna. Hernámið, sem hlaut dulnefnið „forkur“, kostaði þó ekki blóðsúthellingar. Þýskir herir höfðu náð Noregi og Danmörku á sitt vald en íslendingar haldið fast við hlutleysisstefnu sína þrátt fyrir það og ekki viljað ganga til liðs við bandamenn.

Garðaholt – skilti við Camp Gardar og Camp Tilloi.

Winston Churchill, sem verið hafði flotamálaráðherra er varð þennan dag forsætisráðherra Bretlands, gerði að sínum hin fleygu orð að sá sem réði yfir íslandi beindi byssu að Englandi, Ameríku og Kanada. Til að koma í veg fyrir innrás Þjóðverja í Ísland ákvað hann að vera fyrri til og tryggja með því siglingaleiðir um Norður-Atlantshaf. Íslendingar mátu sjálfstæði sitt mikils og mótmæltu stjórnvöld hernáminu formlega. Fer þó ekki á milli mála að flestir voru fegnir að njóta verndar fyrir nasistastjórn Þýskalands.
Í stuttri heimsókn Churchills til Íslands árið 1941 sagði hann Hermanni Jónasyni forsætisráðherra að Bretar hefðu neyðst til að hertaka Ísland og hefðu gert það jafnvel þótt Þjóðverjar hefðu orðið á undan þeim.
Herverndarsamningur var undirritaður í júlí árið 1941 milli Bandaríkjanna, bretlands og Íslands og fól í sér að bandarískar hersveitir myndu aðstoða og síðar leysa breska hernámsliðið af hólmi“.

Garðaholt – skotgrafir.

Skrár

Urriðavatn og nágrenni – skilti

Á skilti við austanvert Kaupstaðahverfið í Garðabæ er skilti um „Urriðavatn og nágrenni„. Á því má bæði lesa eftirfarandi texta og sjá meðfylgjandi kort.

Urriðavatn

„Urriðavatn myndaðist þegar hrauntota frá Búrfellshrauni lokaði þessum dal. Írennsli er að mestu úr lindum í dalbotninum sunnan vatnsins og með regnvatni sem fellur innan vatnasviðs þess. Afrennsli er um Stórakrókslæk og um hraunið norðan vatnsins. Vatnið liggur í 29-30 m.y.s. og falatmaál þess eer um 13 ha.
Lífríki vatnsins er fjölbreytt og nær m.a. til gróðurs og dýralíf varps. Síkjamari er algengasta plöntutegundin í vatninu og þar lifir fjöldi smádýra, ásamt hornsílum og urriða sem eru einu fisktegundirnar. Vatnið og nærliggjandi votlendi eru auk þess búsvæði fjölda fuglategunda, m.a. votlendisfugla og anda.“

Vernd

Álfhóll við Urriðakotsvatn h.m. fyrir miðju.

„Urriðavatn ásamt aðliggjandi hraunjarðri og votlendi eru á náttúruminjaskrá auk þess sem svæðið nýtur hverfisverndar samkvæmt Aðalskipulagi Garðabæjar 2004-2016.
Markmiðið er að vernda Urriðavatn, lífríki þess og aðliggjandi umhverfi og stuðla að góðu aðgengi aðs væðinu til útivistar. Unnið er að friðlýsingu Urriðavatns sem fólksvangs ásamt Búrfellshrauni frá eldstöðinni Búrfelli alla leið til strandar í Gálgahrauni.“

Fræðsla
Urriðavatn og nágrenni þess býður upp á fjölmarga möguleika til náttúrfræðslu. Á skiltum sem staðsett eru umhverfis vatnið er að finna margvíslegar upplýsingar um náttúru svæðisins og sögu.“

Búrfellshraun

„Búrfellshraun varð til við eldgos í Búrfelli fyrir um 8000 árum. Þá rann hraunið í tveimur meginstraumum frá Búrfellsgjánni til norðvesturs og endaði í sjó í Hafnarfirði og Skerjafirði í Gálgahrauni. Sjór stóð mun lægra við ströndina þá en hann gerir nú svo ystu tungur hraunsins teygja sig út fyrir ströndina. Hraunið er um 18 km2 að faltarmáli sem telst miðlungsstórt og meðalþykkt hraunsins hefur verið áætluð 16 m.“

Mótun Urriðavatns

Urriðavatn og nágrenni 2024.

„Búrfellshraun varð til þess að vatnafar á svæðinu gerbreyttist.

Urriðavatn og hraunin umleikis – loftmynd 1954.

Hraunið kaffærði og fyllti farvegi lækja á svæðinu. Hrauntota sem tók sig út úr aðalhraunstraumnum og rann inn í dalinn milli Urriðaholts og Setbergs varð þess valdandi að farvegur lækjar sem þar rann stíflaðist og Urriðavatn myndaðist. Flótlega eftir gosið hefur Stórakrókslækur orðið til þar sem vatn hefur aftur farið að renna frá hinu nýmyndaða Urriðavatni meðfram hraunjaðrinum.
Síðan Búrfellshraun rann hefur vatnafarið verið með svipuðu móti og í dag.
Urriðavatn er frekar grunnt. Í Vatnsbotninum er hins vegar allþykkt lag af vatnaseti og þar undir mór sem hefur myndast í mýrlendi áður en Búrfellhraun rann. Vatnasetið er að 6,3 m á þykkt sem sýnir að dýpstu hluta vatnsins hafa grynnkað sem því nemur síðan það myndaðist.“

Vatnsbúskapur Urriðavatns

Urriðavatn – flórgoði á Urriðavatni.

„Vatn er á stöðugri hreyfingu; það gufa upp úr sjó, vötnum, gróðri eða lífverum, myndar ský sem berast millis væða, vatnsgufan þéttist og fellur sem regn eða snjór á yfirborð jarðar. Þaðan rennur vatnið á yfirborðinu eða í gegnum jarðlög áður en það berst aftur til sjávar eða gufar upp á leiðinni. Þetta ferli er svokölluð hringrás vatns.
Urriðavatn fær vatn sitt af vatnasviði sem er rúmir 2 km2. vatn sem berst í Urriðavatn á að langmestum hluta uppruna sinn sem yfirborðsvatn sem fallið hefur á vatnasviðinu og borist þaðan um jarðlög eða á yfirborði. Aðeins lítill hluti kemur lengar að með grunnvatnsstraumum. Tveir lækir falla í vatnið, Oddsmýrarlækur sem kemur upp í Oddsmýri sunnan vatnsins og Dýjakrókalækur sem kemur upp í nokkrum lindaaugum í Dýjamýri sunnan [austan] vatnsins.
Afrennsli úr vatninu er að mestu um Stórakrókslæk norðan vatnsins [vestan] vatnsins en auk þess sígur grunnvatnsstraumur frá vatninu í gegnum hraunið norðan þess.“

Urriðavatn – skilti.

Skrár

Álftanes og Bessastaðir – Gamli og nýi Skans

Á vefsíðunni „blakkur.org“ má t.d. lesa um skansana tvo á Álftanesi, annars vegar yst á Norðurnesi og hins vegar á Bessastaðanesi:

Álftanes – örnefni; ÓSÁ.

„Annálar greina frá því að árið 1627 hafi höfuðsmaður Íslands, Holger Rosenkranz, fregnað af strandhöggi sjóræningja í Grindavík og gert ráðstafanir til varnar ef ræningjar sæktu að setri höfuðsmannsins á Bessastöðum. Meðal þess var að klárgera herskip og útbúa skans (virki), og búa hann þeim byssum sem tiltækar voru. Þetta voru eðlileg viðbrögð því ekki var frítt við að útlendir raufarar hefðu áður brotið upp fjárhirslur á Bessastöðum og haft skattfé kóngsins á brott með sér auk annars þess sem fémætt var.

Tyrkirnir koma.

Ránsskipin komu eins og menn hugðu að verða myndi, og kom til skammvinns bardaga milli ræningjanna og varnarliðsins í skansinum. Þar var á meðal Jón Ólafsson, nefndur Indíafari.
Eftirfarandi er lýsing sonar Jóns í viðauka við reisubók hans, eftir minni sonarins um það hvernig Jón hafði lýst fyrir honum atburðum:
„Og þá þeir á landi voru svo til varnar búnir, uppbyrjuðu ránsskipin að leggja inn á höfnina. Og þá þeir af skipunum og skansinum það sáu, fýruðu þeir nokkrum stykkjum þeim á móti og ránsmenn í sama máta af sínum skipum á land upp.“ Hin fyrirhugaða ránsferð á Bessastaði reyndist ræningjunum sneypuför en nánar má um það lesa í ýmsum heimildum og lýkur hér frá henni að segja.

Úr skjalasafni Konunglega danska bókasafnsins sjókort / dýptarkort af innsiglingunni til Bessastaða (Indlöbet til Bessested), ársett 1720. Bæði er getið um Skansinn og Gamla skans.

Aftur greinir frá skansgerð á Bessastöðum í annálum ársins 1667. Í „Kjósarannál“ segir til dæmis:
„10. Septembris kom kongsskip í Hólminn. Þar kom einn herramaður Otte Bielcke, er setti upp skatt á landsfólkið, hver kallaður var Skanstollur, því hann átti að festa eitthvert pláss, hagkvæmt hér á landi, til varnar fyrir útlenzkum hervíkingum. Lét svo um vorið byggja skans í Bessastaðanesi og þangað færa nokkur fallstykki; skildi hér eptir eina byssuskyttu og sigldi síðan.“

Í því sem ritað hefur verið um atburði á seinni tímum, er almennt gert ráð fyrir að skansinn sem reistur var vorið 1668, hafi í raun verið endurbygging hins eldri skans. Jón Helgason segir í bók sinni um Tyrkjaránið að skansbyggingin árið 1627 hafi verið í Bessastaðanesi og er ekki að vita hvert hann sækir þá vissu sína. Benedikt Gröndal gerir ráð fyrir hinu sama. Halldór Baldursson segir beinlínis í grein sinni, Fallbyssubrot frá Bessastöðum“: „Skansinn var endurbættur 1668…“

Höfundur þessa pistils [Július Ó. Einarsson] hafði lengstum sama skilning og lyfti því brúnum þegar hann fann í skjalasafni Konunglega danska bókasafnsins sjókort / dýptarkort af innsiglingunni til Bessastaða (Indlöbet til Bessested), ársetta 1720 (http://www5.kb.dk/…/2012/jul/kortatlas/object67627/da/).

Skansinn 1720 – hluti af uppdrætti. Hér má vel sjá staðsetningar Skansanna á norðanverðu Álftanesi – við Seyluna.

Kortið er landfræðilega ónákvæmt og má frekar kalla uppdrátt. Þar eru þó sýndir „Skansen“ á „réttum stað“ og annar óvæntur sem kallaður er „Gamle skans“ á öðrum stað, úti á Eyri rétt handan Seylunnar (sem er skipalægið í mynni Bessastaðatjarnar). Ekki er óvarlegt að ætla að „Skansen“ sé sá skans sem byggður var árið 1668. Freistandi er að álykta að „Gamle skans“ sé þá sá sem hrófað var upp til varnar áhlaupinu 1627 og enn hafi sést menjar hans þegar uppdrátturinn var gerður. Sú hugmynd fær stuðning af orðalagi annála (Skarðsár-, Grímsstaða- og Setbergsannálar) sem greina frá byggingu skansins 1627 og víðbúnað þar, að hann hafi verið reistur í Seilu / Seylu (Bessastaðanes er ekki nefnt í því samhengi). Annálar ársins 1667 herma að Otto Bjelke hafi átt að velja hentugan stað fyrir skans „til varnar við illþýði.“

Gamli skans á Rastartanga.

Fyrirmælin sem hann hafði voru m.ö.o. ekki að styrkja eða endurreisa hinn fyrri skans. Þessa árs annálar, sem á annað borð tilgreina staðsetningu (Kjósarannáll, Fitjaannáll) segja líka að skansinn hafi verið reistur í Bessastaðanesi (ekki er þá talað um Seyluna). Í samhengi við „Gamle skans“ vestan Seylunnar koma í hugann upplýsingar úr fornleifaskráningu á svæðinu þar sem hafa komið í ljós gamlar tóftir.“

Þegar „Annálar 1400-1800„, Annales Islandici Posteriorum Sæculorum, gefnir út af Hinu íslenzka bókmenntafélagi, má m.a. lesa eftirfarandi skráningar frá árinu 1627:
„1627.

Holgeir Rosenkranz (1574-1642). Mynd máluð af Johan Thim 1635.

Höfuðsmaður Íslands, Holgeir Rosenkrans, sem þá hafði sitt skip í Seilu við Bessastaði, er hann spurði rán í Grindavík, stefndi til sín skipi úr Keflavík og öðru úr Hafnarfirði, en hið þriðja úr Hólminum duldist inn við Leiruvoga. Lét hirðstjórinn tilbúa í Seilunni virki eður skans, (sumir sögðu af fiskiböggum), og setja á byssur þær fáu, til voru. Þar voru í virkinu Íslendingar margir: Jón, er lögmaður hafði verið, Sigurðsson, séra Þorlákur Skúlason biskupsefni, Þorbergur og Sigurður Hrólfssynir; þessir voru að norðan með sínum mönnum. Og þegar þessi tvö skip sigldu framan að Seilunni skutu hvorir um sig nokkrum byssum, þeir tyrknesku og landsmenn, og stönsuðu þá illvirkjar sig, sneru við og hitti annað skipið grunn og stóð á klett; fluttu þá fanga af því og á hitt skipið, og komu svo báðum í brott og héldu frá, en þeir Dönsku fengu stórt ámæli af því, að þeir lögðu eigi að þeim strákum, meðan í því svamli voru að flytja góssið á millum skipanna, hvað Íslendingum þótti þó auðvelt verið hafa. Þetta var fyrir sjálft alþingi, og reið ekki hirðstjórinn upp á þingið. (Skarðsárannáll, B. I, bls. 227-228).

Elsta kort af Álftanesi 1796 sem Rasmus Lievog stjörnufræðingur á Bessastöðum teiknaði. Það sýnir vel breytingar á Bessastaðatjörn og Seylunni. Ekkert er getið um Skansana.

1627. Lét hirðstjórinn tilbúa virki eður skans í Seilu og setja á byssur þær fáar, til voru í virkinu. Voru þar Íslendingar margir: Jón Sigurðsson, er lögmaður hafði verið, séra Þorlákur Skúlason, Þorbergur og Sigurður Hrólfssynir; þessir voru norðan að með sínum mönnum, en Gvendur Stefánsson læddist burtu á laun, og missti þar fyrir lénsjarðir, sem hann þá hafði á Skagaströnd, og fékk þær aldrei síðan, né nokkur lén. (Grímsstaðaannáll, B. III, bls. 469).

1627. Um þetta leyti læddist í burt úr Bessastaðavirki íslenzkur maður einn þangað áður skikkaður, Guðmundur Stephansson að heiti, og missti hann þar fyrir lénsjarðir, sem hann hafði haft á Skagaströnd, og fékk þær aldrei síðan, né nokkurt léni. Þetta var fyrir sjálft alþing. (Nmgr.: Er viðbúnaður var hafður í Seylunni til að taka á móti Tyrkjum. Sbr. III, 469). (Setbergsannáll, B. IV, bls. 254).“

Reisubók Jóns Indíafara er vel varðveitt og hefur verið gefin út ótal sinnum. Hann skrifaði bókina árið 1661, 67 ára gamall.

Nánar um Jón Indíafara og Tyrkjaránið 1627:
„Það er ógerningur fyrir nútímamann að setja á metaskálar stærstu áföll og mestu neyð sem upp á féll þjóðina á fyrri öldum. Drepsóttir, eldgos, vetrarharðindi og önnur áþján gekk reglulega yfir landsmenn. Óhætt er að segja að slíkar ógnir af náttúrulegum orsökum hafi verið þekktur óvinur sem tekist var á við af reynslu kynslóðanna. Tyrkjaránið var hinsvegar ný ógn og geigvænleg sem tók líka fram öllum öðrum átökum við erlenda menn í gegnum tíðina. Hugtakið Tyrkjarán er notað um ránsferð sjóræningja sem komu hingað til lands um mitt sumar 1627 á alls fjórum skipum sem klufu sig úr tólf skipa lest, sem siglt var frá Alsír norður í höf. Ræningjarnir tóku hér land í Grindavík, Vestmannaeyjum og á Austfjörðum auk þess að reyna landtöku við Bessastaði.

Ræningjarnir gengu fram af svo einstakri grimmd og hörku, og fóru svo vítt yfir, að hingaðkoma þeirra hefur verið hverjum manni stórkostlegt áfall og viðvarandi kvíðaefni.

Jón Indíafari.

Hundruð manna voru hneppt í þrældóm og tugir drepnir. Vopnlaust fólk var elt uppi, drepið og pyntað grimmilega, brennt lifandi, líkamshlutar skornir af fólki lifandi, fólk brennt inni og þar á meðal börn.

Aftan við þá reisubók sem Jón Ólafsson Indíafari skrifaði sjálfur árið 1661, 35 árum eftir heimkomu til Íslands, skrifaði ókunnur höfundur viðbæti sem kallaður var „þriðji partur ævisögunnar“. Þar er sagt frá því í þriðja kapítula þegar Jón kom í ótengdum erindagjörðum á Bessastaði og var settur til varna þegar ræningjaskip komu á Seyluna.

„Þá nú Jóhannes og Suan og Jón Ólafsson voru af þeim engelsku kóngsskipum aftur til Arnardals á land komnir, fengu þeir sér þaðan beinan flutning inn í Ögur, og tók [Jóhann] Súan með sér 2 af sínum landsmönnum, þeim Frönsku, til fylgdar á þessari reisu, sem og einnin sína sögu fyrir höfuðsmanni að sanna, hvernin allt um skipsins tekt til gengið hefði, ásamt kóng Chr IV passbréfi, Dominigo áður útgefnu á kóngsins straumum hér við land, sem fyrr sagt var.

Úr reisubók Jóns Ólafssonar Indíafara

Úr reisuból Jóns Ólafssonar Indíafara.

Hér gætir ónákvæmni í frásögninni og hefur sumt skolast til. Ritun atburðanna fór fram löngu eftir að þeir urðu og Jón Ólafsson hélt hér ekki sjálfur á penna. Ósennilegt er nefnilega að fregnir af ránsmönnum sem lentu í Grindavík þann 20. júní hafi þegar náð til Borgarfjarðar um það leyti sem Jón Ólafsson og föruneyti fór þar um, en þeir voru komnir á Bessastaði 22. júní. Ræningjaskipið frá Grindavík kom svo á Seyluna við Bessastaði þann 23. júní. Ræningjaskip komu hinsvegar ekki til Austfjarða fyrr en 4. júlí og að lokum þann 16. júlí til Vestmannaeyja. Þessi ónákvæmni er samt furðuleg í því ljósi að Tyrkjaránið var nákvæmlega skrásett af fjölda manns, alveg frá því fyrsta.

„Kom Jón Ólafsson svo til Bessastaða með þessa sína fylgjara og fann höfuðsmann, Holgeir Rosenkranz, fyrir Alþing og afhenti honum bréf bóndans Ara, af hverju hann vel merkti þessara frönsku manna erindi og það, að 2 engelsk kóngs stríðsskip voru fyrir Vestfjörðum, hvar af hann varð stórlega glaður og hugði strax Jón Ólafsson aftur um hæl vestur senda með bréf til kóngsskipanna og biðja þá suður fyrir land að halda á móti þessum ránsmönnum.

En af því höfuðsmaður, Holgeir Rosenkranz, hafði um þennan tíma miklu að gegna í viðurbúningi í Seilunni, hvar hann lét virki gjöra á móti þessum ránsmönnum, ef þar koma kynnu, hvar í hann [til] varnar skikkaði alla þá Íslenzka, sem til Bessastaða með sinna léna afgiftir komnir voru, með þeirra mönnum, og vildi höfuðsmaður engum burtfararleyfi gefa, fyrr en vitaðist, hvert þessir ránsmenn héldu.

Sundmerki á Kasttanga á Norðurnesi, skammt frá Gamla skansi.

Einnig hafði höfuðsmaður til sín í Seiluna kallað þau næstu kaupför, sem voru kaupskip úr Keflavík, annað úr Hafnarfirði, þriðja úr Hólminum. Þessi 3 skip lágu til varnar með höfuðmannsskipinu í Seilunni, með þeirra innihafandi skipsfólki vel til búin. Svo og hafði hann tilsett um öll Suðurnes strandvakt að hafa og þessum ránsmönnum landgang að varna.

Og sem nú Jón Ólafsson hafði 1 nótt á Bessastöðum verið og átti aftur sem fljótast vestur að ferðast með bréf höfuðsmanns til þeirra engelsku kaptuga, sem fyrr er sagt, kom sú fregn sunnan, að þessi 2 ræningjaskip væri allareiðu komin að Hafnarfirði og ætlaði að leggja inn á Seiluna, hvar við ferð Jóns Ólafssonar hindraðist og fékk bífalning að bíða, þar til hann til sanns vissi, hvernin af gengi.
En höfuðsmaður skikkaði öllum vel vara á taka á sinni bestillingu til varnar. Svo og var Jóni Ólafssyni og þeim Frönsku bífalað í skansinn að fara og [á] stykkjunum vara að taka og affýra, nær þyrfti. En höfuðsmaður með sínum þénurum og mörgum Íslenzkum í stórum látúnssöðlum á landi riðu til umsjónar og aðgætni með löngum stöngum, svo sem hertygjað fólk væri að sjá, þá sólin á söðulbryggjurnar skein.

Álftanes – Norðurnes 2025.

Og þá þeir á landi voru svo til varnar búnir, uppbyrjuðu ránsskipin að leggja inn á höfnina. Og þá þeir af skipunum og skansinum það sáu, fýruðu þeir nokkrum stykkjum þeim á móti og ránsmenn í sama máta af sínum skipum á land upp. En um þetta bil, af Guðs tilsettu ráði, bar annað reyfaraskipið upp á grynningar, svo það stóð, því fjörumikið orðið var. Var það það skipið, sem það hertekna fólk á var og mestallt góssið. Og þá hinir það sáu, settu hvoru tveggju út sína báta að flytja fólk og góss af því standandi skipi á hitt það að létta. Svo og köstuðu þeir út miklu tunnugóssi af mjöli, öli og annarri votuvöru, sem þyngst var og þeir höfðu á dönsku skipum tekið, hvað mestallt til lands rak, hvar á var mark kaupmannsins Boga Níelssonar, kaupmanns á Skutulsfirði, hvert Jón Ólafsson þekkti og þar af vissi, að Skutulsfjarðarhafnar skip mundi tekið vera af þessum ránsmönnum.

Tyrkir voru ljótir andskotar.

Og sem þeir nú í þessu sjóarsvamli og flutningi skipanna á milli voru, létu þeir Dönsku af að skjóta á þá, bæði af skipunum þeim dönsku og skansinum, en Íslenzkir vildu, að að þeim sem mest skotið væri, meðan þeir voru í þessu svamli, hvers þeir ei ráðið fengu, og því komst þetta ránsmannaskip af grynningunum með aðfallinu. Og [sneru svo þessi ránsskip bæði frá Seilunni, og sigldu] aftur suður fyrir landið, og sást ei til þeirra framar, fyrr en þeir komu í Vestmannaeyjar og þar ræntu í juliománuði. Þetta skeði skömmum tíma fyrir Alþing, að þessi skip fyrir Seiluna komu, og því reið höfuðsmaður og enginn þeirra, er þann tíma á Bessastöðum voru, upp á Alþing það sumar vegna uggs og ótta.“

Álftanes – herforingaráðskort 1903.

Í örnefnalýsingu Ara Gíslasonar segir um svæði það, sem gamli skans átti að hafa verið á: „Túnblettur sem liggur upp af gömlu lendingunni heita Lönd. Tangi sem er norðvestur af Eyrinni heitir Kasttangi, þar dálítið norðar er Rastartangi og langur tangi sem liggur út að svonefndum Dugguós, en sá ós var á milli Skansins í Bessastaðalandi og Eyrarodda. Vík sem liggur úr Bessastaðartjörn og skerst inn í Eyrina heitir Kálfsskinn.“

Minjar á Rastartanga á Norðurnesi Álftaness.

Líklegt má telja að „Gamli skansinum“ hafi verið hróflað upp í skyndi vegna óvæntrar komu „Tyrkjaskipanna“ inn á hafnarlægið á Seylunni, líklega úr skreiðarböggum og öðrum tiltækum varningi, sem þar hafði áður verið skipað upp, auk þess sem mögulega einhverjum skjólgörðum úr nálægum efnivið [Halldór Baldursson]. Einu minjarnar, sem enn hafa ekki verið skráðar á Norðurnesinu, þ.e. á Rastartanga, eru nú að verða nútíma sinnuleysinu að bráð. Þær hafa nánast verið kaffærðar með aðkomnu drasli, þ.e. það litla sem enn sést af þessum annars forn og sögulega minjastað.

Heimildir:
-https://blakkur.org/bessastadir-a-alftanesi-sogubrot/vidauki-tveir-skansar/
-Annálafærslur í tímaröð – Annales Islandici Posteriorum Sæculorum. Annálar 1400-1800. Gefnir út af Hinu íslenzka bókmenntafélagi. Reykjavík. Félagsprentsmiðjan, I. bindi 1922-1927, II. bindi 1927-1932, III. bindi 1933-1938, IV. bindi 1940-1948, V. bindi 1955-1988, VI. bindi 1987.
-https://blakkur.org/bessastadir-a-alftanesi-sogubrot/natturufar-og-gonguleidir/
-Antikva, Fornleifaskráning – Deiliskipulag á Norðurnesi á Álftanesi 2019.
-Álftanes – örnefnalýsing, Ari Gíslason.
-Júlíus Ó. Einarsson.
-Halldór Baldursson.

Bessastaðir 2026.

Skrár

Fjárhús í Urriðakotshrauni – fyrirmynd Kjarvals

„Spor Jóhannesar Sveinssonar Kjarval liggja víða í hraununum umhverfis Garðabæ og Hafnarfjörð, en hann átti sér nokkra uppáhalds staði og þangað kom hann oftar en einu sinni.
Sumarið 1966 fékk

Kjarval – Urriðakotshraun.

Kjarval leigubílstjóra til að aka sér í áttina að Vífilsstöðum en hann málaði stundum myndir í Vífilsstaðahrauni, en í þetta sinn lá leiðin aðeins lengra. Bílstjórinn ók svokallaðan Flóttamannaveg. Þegar komið var á móts við Urriðakotsholt beygði bílstjórinn út af veginum og ók bifreið sinni til suðausturs. Hann ók eftir vallgrónum vegslóða sem lá að löngu yfirgefinni herstöð, Camp Russel, sem var í jaðri Urriðakotshrauns á stríðsárunum. Á þessum slóðum er núna golfvöllur sem félagar í Oddfellow reglunni á Íslandi létu útbúa og ruddu í leiðinni herstöðvatóftunum í burtu.

Kjarval fór út úr leigubifreiðinni og gekk af stað með trönur sínar, liti og striga upp í

Urriðakotshraun – beitarhús – Kjarval.

hraunið, sem nefnist á þessum slóðum Bruni, en heildarnafn þessa hluta Búrfellshrauns er Svínahraun, þó svo að Urriðakotshrauns nafnið sé oftast notað í dag. Kjarval fann sér stað á þægilega sléttum bala og horfði norður í áttina að Vífilsstöðum, sem sjást ekki frá þessu sjónarhorni þar sem norðvesturendi Vífilsstaðahlíðar skyggir á húsið. Þarna málaði hann sprungna hraunkletta og virðist hafa komið nokkrum sinnum frá vori og frameftir sumri á þennan sama stað því það eru til nokkur málverk sem hann málaði frá þessu sama sjónarhorni. Einhverju sinni hefur hann ákveðið að snúa málartrönum sínum í hina áttina og horft til suðurs í átt til Reykjanesfjalla.

Urriðakotshraun-beitarhús.

Beint fyrir framan hann blasti við reglulega löguð hleðsla, þrír veggir úr hraungrjóti, lítil og vel hlaðin húsatóft sem var opin í norðurátt. Hleðslan er þannig löguð að vel má hugsa sér að þarna hafi verið ætlunin að útbúa lítið fjárhús eða smalaskjól. Þessa húsatóft sem stendur ágætlega enn í dag málaði Kjarval í það minnsta einu sinni ásamt nánasta umhverfi og í baksýn málaði hann Grindaskarðahnúka og hluta Lönguhlíða. Að vísu færði hann aðeins í stílinn og lagfærði sjónarhornið lítilsháttar til að koma þessu öllu fyrir á málverkinu. Kjarval nefndi staðinn og málverkið einfaldlega „Fjárrétt“.

Urriðakotsrétt – við golfvöllinn.

Svanur Pálsson tók saman merkilega örnefnalýsingu sem fjallar um land Urriðakots og er dagsett 30. mars 1988. Svanur nam örnefnafróðleikinn af móður sinni Guðbjörgu Guðmundsdóttur sem fæddist í Urriðakoti árið 1906 og bjó þar til 1939. Örnefnin nam hún af föður sínum Guðmundi Jónssyni bónda í Urriðakoti sem var fæddur 1866 og bjó í Urriðakoti til 1941. Foreldrar hans settust að í Urriðakoti árið 1846, þannig að þessi fjölskylda bjó á jörðinni í allt að eina öld.

Fjárhústóft í Urriðakotshrauni.

Þegar Kjarval var á ferðinni á þessum slóðum sumarið 1966 var stutt í að vinnuflokkar mættu á staðinn til að setja upp risastór raflínumöstur sem þvera það sjónarhorn sem Kjarval hafði fyrir augum, er hann málaði „Fjárréttina“. Þetta er Búrfellslínan en hún var ein meginforsenda þess að álverið sem reis nokkrum árum seinna við Straumsvík gæti tekið til starfa. Nú hefur verið rætt um að taka þessa línu niður, en það verk mun tefjast eitthvað, en félagar í golfklúbbnum sækja það fast að fá að stækka golfvallarsvæðið og fara með brautir sínar út í Flatahraun sem er rétt norðaustan og neðan við fjárréttina, sem hér getur að líta.“ – JG

Fjárhús frá Urriðakoti í Urriðakotshrauni.

Skrár

Bessastaðir á Álftanesi – Tryggvi Gíslason, lektor

Eftirfarandi er fengið úr útvarpsþætti Tryggva Gíslasonar, lektors, árið 1968 um „Bessastaði á Álftanesi„:“

Tryggvi Gíslason.

„Bessastaðir eru í hinu forna landnámi Ingólfs Arnarsonar, sem var frægustur allra landnámsmanna, að því er Ari fróði segir, af því að hann kom að auðu landi og byggði það fyrstur. Úr hinu miklíi landnámi sínu, er náði, „milli Ölfusár og Hvalfjarðar fyrir utan Brynjudalsá… og öll nes út,“ lét Ingólfur menn fá lönd. Einn hlaut Álftanes allt, frá Hraunsholtslæk, sem rennur úr Vífilsstaðavatni í Arnarnesvog, að Hvassahrauni, ofan Hafnarfjarðar.
Sá, sem nam Álftanes, hét Ásbjörn Özurarson, bróðursonur Ingólfs. Bær hans er sagður hafa heitið á Skúlastöðum, en það bæjarnafn er ekki lengur til í hinu forna Landnámi Ásbjarnar milli Hraunsholtslækjar og Hvassahrauns, en í hrauninu undir Lönguhlíðum, suðaustan Hafnarfj arðar, heitir lítill grasgeiri Skúlatún og hraunið þar norður af Skúlatúnshraun, en óvíst er með öllu, að það eigi nokkuð skylt við hið forna bæjarheiti á Álftanesi, Skúlastaði.

Skúlatún norðanvert sunnan Helgafells.

En hvað sem því líður, hafa sumir fræðimenn talið, að á Bessastöðum hafi búið afkomendur Ásbjarnar landnámsmanns, frænda Ingólfs Arnarsonar, og sumir telja sennilegt, að Bessastaðir séu hinir fornu Skúlastaðir. Hefur þá Skúlastaðanafnið glatazt á einhvern hátt, svo sem er mannaskipti hafa orðið á jörðinni.
Engar spurnir fara af manni þeim, Bersa eða Bessa, sem Bessastaðir gætu heitið eftir. Í Landnámu eru nefndir sex menn með þessu nafni, en vitað er um 7 aðra bæi, sem kenndir hafa verið við Bersa, auk fjölmargra örnefna um allt land, sem draga nafn sitt af Bersa. Hitt kann að vekja nokkra athygli, að Bersi heitir hólmi í Bessastaðatjörn.

Bessastaðir 1789.

Það er ekki fyrr en á Sturlungaöld, að Bessastaðir fara að koma verulega við sögu. Þá eru þeir í eigu Snorra Sturlusonar, en ekki er ljóst, hvernig Snorri eignaðist þá, en hann var mjög auðugur og fjáraflamaður mikill og sótti oft fjármál sín af meira kappi en rétti.
Í Sturlungu er sagt frá fjárdráttarmáli einu árið 1215, er Snorri kom við og hafði mikla virðingu af; og hefur þess verið getið til, að þá hafi hann eignazt Bessastaði, en sennilegra mun, að Snorri hafi keypt Bessastaði, og benda ummæli ein í Sturlungu til þess. En er að Snorra þrengdi í Borgarfirði, leitaði hann sér hælis á Bessastöðum.

Bessastaðir 1722.

Eftir víg Snorra Sturlusonar 1241 tók Hákon gamli Noregskonungur undir sig Bessastaði, sem urðu síðan um margar aldir aðsetur norskra og síðan hins danska konungsvalds á íslandi. í bók sinni um Bessastaði, sem út kom 1947, segir Vilhjálmur Þ. Gíslason, fyrrum útvarpsstjóri, að það megi heita kaldhæðni örlaganna, að ein af höfuðeignum hins mesta höfðingja þjóðlegrar, íslenzkrarar menningar skyldi verða virki erlends konungsvalds.
Um 1340 verða Bessastaðir fastur aðsetursstaður umboðsmanna konungs og eins konar annar höfuðstaður landsins, miðstöð hins erlenda valds, en Þingvellir var hinn höfuðstaðiu- Íslands, enda þótt segja megi, að biskupsstólarnir væru það einnig.
Á fimmtándu öld koma Bessastaðir oft við sögu erlendra ævintýramanna og ránsmanna. Árið 1420 komu Englendingar til Bessastaða, tóku hirðstjórann höndum og drápu einn manna hans og særðu aðra.
Tveimur árum síðar, árið 1422, gengu Englendingar á land við Bessastaði, drápu menn og eyddu garðinn og 1425 komu enskir menn þar enn, tóku höndum hirðstjórana, sem þá voru tveir, þeir Hannes Pálsson og Balthazar, og höfðu með sér til Englands.
Í upphafi 16. aldar fóru Englendingar enn með yfirgangi og ránum um landið, og var jafnvel um það talað, að. þeir ætluðu að leggja Ísland undir sig. Árið 1512 drápu þeir hirðstjórann Svein Þorleifsson og ellefu menn hans. Þá tóku enskir menn kaupskip með allir áhöfn. Út af þessu varð mikil rekistefna og milliríkjamál, og upp úr þessu setti Danakonungur til hirðstjórnar á Íslandi alkunnan sjógarp, Sören Norby. Hann sat á Bessastöðum, og er sagt, að hann hafi fyrstur orðið til að sigla upp Seyluna, er síðan varð höfn Bessastaða.

Lágmynd á Bessastaðakirkju.

Sá maður, sem einna mestar sögur fara af á Bessastöðum um miðja 16. öld, er kóngsfógetinn Diðrik von Mynden. Hann hafði verið alllengi á Íslandi og var af þýzku bergi brotinn. Bróðir hans, Kort von Mynden, var lengi kaupmaður í Hafnarfirði, og hefur þess verið getið til, að Diðrik hafi komið hingað fyrst til kaupsýslu. Diðrik von Mynden var uppivöðslusamur og fór um með barsmíðum og gripdeildum, en tvær ferðir hans frá Bessastöðum eru sögulegastar, hin fyrri þegar hann ásamt Kláusi hirðstjóra var de Marvitzen tók Viðeyjarklaustur á hvítasunnu 1539, brutu þar upp hús og hirzlur, hröktu heimafólk nakið upp úr rúmum sínum, börðu menn og bundu, rændu og rupluðu. Hin förin var, er Diðrik fór við tíunda mann í öndverðum ágústmánuði 1539 austur yfir fjall til þess að taka klaustrin í Kirkjubæ og Þykkvabæ. Þetta var ekki fjölmennur flokkur, en þó lét Diðrik svo um mælt, að ekki mundi hann þurfa nema sjö menn til að leggja undir sig landið allt.
Þ

Skjaldarmerki á turni Bessastaðakirkju?

etta fór þó á annan veg, því að í þessari ferð drápu Íslendingar Diðrik fógeta í Skálholti. Það var síðan á Bessastöðum, að þeir hittust seinast í maí 1541 forráðamenn hins nýja siðar og konungs, Gissur biskup Einarsson og Kristófer Hvítfeldur hirðstjóri. Þar munu þeir hafa ráðið þeim ráðum, er síðar komu fram, en 5. júní sigldi Hvítfeldur hirðstjóri frá Íslandi og hafði með sér fanginn Ögmund biskup Pálsson, er lézt í hafi.
Enn eru fleiri atburðir siðaskiptanna tengdir við Bessastaði eða Bessastaða menn. Haustið 1550 var helzt til forstöðu á Bessastöðum Kristján skrifari, eins og hann hefur verið nefndur, en Kristján var fógeti eða umboðsmaður höfuðsmannsins, Lauentiusar Múle. Kristján hafði áður verið bæjarstjórnarskrifari í Kaupmannahöfn, og af því mun viðurnefni hans dregið.
Þegar andstæðingar Jóns Arasonar höfðu sigrazt á honum, var fyrst gert ráð fyrir því, að hann og synir hans, Björn og Ari, skyldu geymdir í haldi og látnir bíða alþingisdóms samkvæmt lögum og landsrétti. Átti að skipta þeim á höfuðból sigurvegaranna, Bessastaði, Skálholt og Snóksdal, en þessi ráðagerð fórst fyrir, af því að Kristján skrifari treysti sér ekki til að halda neinn þeirra af ótta við fylgismenn þeirra meðal norðlenzkra útróðrarmanna um Suðurnes. Þá var afráðið, að öxin og jörðin geymdu þá bezt. Sent var eftir böðlinum til Bessastaða, og segi svo í gömlum þætti, að hann héti Jón Ólafsson, herfileg kind sunnlenzk, og hafði hann ekki réttað áður utan einn mann.

Skotbyrgi á Garðaholti.

Segja má að á árunum 1551 til 1555 hafi Ísland verið hernumið land, en herforingjarnir höfðu aðsetur sitt á Bessastöðum.
Ýmsir valdamenn, er sátu á Bessastöðum á ofanverðri 16. öld, voru stjórnsamir, og var þar á ýmsa lund höfðingsskapur og stórmennskubragur. Meðal þessara manna var Páll Stígsson, sem var mikill fyrir sér og stjórnsamur höfðingi, trúmaður og framfaramaður á sína vísu, en siðavandur og harður, eins og stóridómur hans
frá 1564 sýnir. Páll Stígsson andaðist á Bessastöðum í maí 1566 og var jarðsettur fyrir framan altarið í Bessastaðakirkju, sem þá var. Sá steinn er enn í kirkjunni, og á honum er mynd af Páli í hertygjum og skjaldarmerki ætta hans í hornunum, og á steininum er Páll kallaður kóngsins af Danmörku befalingsmaður yfir Íslandi.

Bessastaðir – forneifar undir Bessastaðastofu.

Í upphafi 17. aldar sat á Bessastöðum Herluf Daa hirðstjóri, er var ævintýramaður, er hafði farið víða, verið í Hollandi og á Spáni og í hernaði á móti Tyrkjum. Hann stýrði herskipum og varð aðmíráll, en ævi sinni lauk hann í Kaupmannahöfn, fátækur maður og forsmáður.
Á eftir honum kom hér Friðrik Friis, mikilsháttar maður, er virðist hafa haft í hyggju ýmsar umbætur á landsmálum. En hann tók sótt í hafi á leið til Íslands og andaðist þremur nóttum eftir að hann steig á land á Bessastöðum, og var þar jarðsettur. Síðar létu ættingjar hans grafa hann upp og flytja til Danmerkur.
Árið 1627 komu til íslands sjóræningjar frá Alsír, er Íslendingar kölluðu Tyrki. Komu þeir að landi á Djúpavogi, í Grindavík og Vestmannaeyjum, drápu fólk og rændu. Eitt skipanna kom á Seyluna við Bessastaði og strandaði þar. íslendingar, sem þá voru á Bessastöðum, vildu leggja að skipinu og leysa úr haldi íslenzkt fólk, sem um borð
var, en höfuðsmaðurinn, Holger Rosenkranz, þorði ekki, og hlaut af mikið ámæli, en ræningjarnir sluppu.

Hendirk Bjelke (1615-1683).

Um 1639 kom hingað til lands Henrik Bjælke og varð höfuðsmaður á Bessastöðum og lénsmaður. Hann eignaðist hér margar jarðir, varð vellríkur og lánaði konungi sínum fé. Árið 1662, í tíð Henriks Bjælkes, urðu hér á landi atburðir, sem lengi var minnzt. Það var í Kópavogi mánudaginn 28. júlí, að Bjælke höfuðsmaður tók hyllingareiða af fulltrúum landsmanna, sem þar rituðu undir hina nýju einveldisskuldbindingu til handa Friðriki konungi þriðja, arfakóngi íslendinga. Ætlunin hafði verið að taka hyllingareiða af mönnum á Bessastöðum, en höfuðsmaður tafðist á ferð sinni, og stefndi mönnum í Kópavog, en þar voru fyrir danskir hermenn. Eftir eiðtökuna hélt höfuðsmaður ágæta veizlu í stóru tjaldi, 9 faðma löngu.
Hafði hann þar hlj óðfæraslátt mikinn, og var leikið á trómetur, fíól og bumbu, og léku sex trómetarar. Þrjár fallbyssur voru í Kópavogi, og var skotið af þeim, en herskipið á Seylunni svaraði skotunum. Um nóttina var skotið flugeldum, en veizlan stóð lengi nætur.

Bessastaðakirkja 1834.

Síðast á 17. öld urðu breytingar á skipulagi landsstjórnar á Íslandi. 1683 var settur landfógeti og árið eftir, 1684 stiftamaður eða stiftbefalingsmaður og 1688 loks amtmaður. Hið gamla hirðstjóra- eða höfuðsmannsembætti var lagt niður, en landfógeti og amtmaður höfðu æðstu völd innan lands og sátu á Bessastöðum.
Fyrstur landfógeta var Kristófer Heidemann. Hann var á Bessastöðum 10 ár og lét reisa þar úr timbri framkirkjuna, sem áður hafði verið úr torfi. Þá gerði Heidemann út þilskip og hafði talsverðan bátaútveg, bæði fyrir sjálfan sig og konung.
Árið 1766 kom að Bessastöðum Magnús Gíslason, er orðið hafði amtmaður fyrstur íslenzkra manna. Magnús bjó að Leirá í Borgarfirði fyrstu embættisár sín, en á árunum 1760 til 1765 lét hann reisa Bessastaðastofu, sem enn stendur.

Skúli Magnússon.

Um miðja 18. öld voru á Bessastöðum Skúli fógeti og Bjarni landlæknir Pálsson, sem þar setti fyrstu lyfjabúð sína, 1760, áður en hann fluttist að Nesi við Seltjörn. Á Bessastöðum hófst einnig fyrsta íslenzka læknisfræðikennslan, er Bjarni Pálsson tók að kenna fyrsta íslenzka læknisefninu, Magnúsi Guðmundssyni, og hófst þessi kennsla haustið 1760.
Árið 1769 varð húsbóndi á Bessastöðum Ólafur amtmaður Stefánsson eða Stephensen, tengdasonur Magnúsar Gíslasonar. Óafur varð seinna stiftamtmaðin- og settist að í Viðey.
Þegar komið var undir lok 18. aldar og íslenzkur maður varð stiftamtmaður 1784, var orðin mikil röskun í þjóðfélaginu af hallærum og óáran og flutningur mikill á embættum og stofnunum. Stefnan var sú að safna miðstöð valds og mennta á einn stað. Bessastaðir urðu ekki fyrir valinu, heldur Reykjavík. Þar varð miðstöð nýs athafnalífs og menningar.
Árið 1805 var latínuskóli þó fluttur frá Reykjavík að Bessastöðum, þar sem hann var um fjóra ártugi. Ekki er unnt að rekja hér sögu skólans, en við hann kenndi margt lærðust manna Íslands og þaðan komu margir þeir menn, er fremstir stóðu í menningar- og sjálfstæðisbaráttu þjóðarinnar á öndverðri 19. öld.
Þegar skólinn fluttist frá Bessastöðum til Reykjavíkur, 1846, bjó síðasti skólaráðsmaðurinn, Þorgrímur Tómasson, þar enn um skeið og hafði ábúð jarðarinnar. Sonur hans, Grímur Thomsen, er fæddur var á Bessastöðum 1820, skipti síðan á Belgsholti á Mýrum og Bessastöðum 1867, en þá hafði staðurinn verið í konungseign frá því 1241 -— eða 626 ár. Er Grímur Thomsen lézt 1896 seldi ekkja hans Landsbankanum Bessastaði. Var söluverð 12 þúsund krónur. Síðan keypti séra Jens Pálsson Bessastaði og átti tæpt ár, er hann seldi staðinn Skúla Thoroddsen, er lengi hafði búið á Ísafirði. Skúli fluttist að Bessastöðum árið 1901 og setti þar prentsmiðju. Þar gaf hann út blað sitt, Þjóðviljann, og allmargt bóka, einkum rímur, sem urðu vinsælar. Húsfreyjan Theodóra Thoroddsen, varð þjóðkunnur rithöfundur.
Um tíma átti Jón H. Þorbergsson á Laxamýri í Aðaldal Bessastaði, og á þeim árum var Einar H. Kvaran þar eitt sinn árlangt, og þar lauk hann við skáldverk sitt Sögur Rannveigar.

Bessastaðir.

Árið 1927 keypti Björgúlfur Ólafsson læknir Bessastaði fyrir 120 þúsund krónur, og þar skrifaði hann bók sína frá Malajalöndum, um dvöl sína á Jövu og Borneó.

1940 keypti Sigurður Jónasson lögfræðingur og fyrrum forstjóri Tóbakseinkasölu ríkisins Bessastaði, sem hann ætlaði til búrekstrar og verksmiðjurekstrar. Gerði hann miklar jarðabætur, og urðu Bessastaðir mikil bújörð í tíð hans.
Þegar ríkisstjóraembætti var stofnað árið 1940, var nokkur óvissa um það, hvar ríkisstjóri skyldi búa. Þá kom fram sú tillaga, að ríkisstjóri sæti að Bessastöðum. Hermann Jónasson forsætisráðherra spurðist þá fyrir um það hjá eigandanum, hvort hann vildi selja Bessastaði til þessara nota. Sigurður Jónasson bauðst þá til að afhenda ríkinu
Bessastaði að gjöf, og var því boði tekið.
Síðan 1944 hafa Bessastaðir á Álftanesi verið aðsetur forseta Íslands, herra Sveins Björnssonar og herra Ásgeirs Ásgeirssonar. Þangað hefur verið litið með virðingu og stolti.“

Aðalheimild:
-Vilhjálmur Þ. Gíslason: Bessastaðir, Reykjavík 1947.
-Bessastaðir á Álftanesi eftir Tryggva Gíslason, lektor. Útvarpsþáttur fluttur 30. júní 1968.

Bessastaðir 2024.

Skrár

Stjörnugerði í Heiðmörk – skilti

Í Heiðmörk hefur verið komið fyrir hringalaga „Stjörnugerði“ gert úr „afskurði“ trjáræktar í skógrækt svæðisins.

Stjörnugerðið – skilti.

Stjörnugerðið var opnað í Heiðmörk 21. okt. 2025. Stjörnugerðið á að vera griðarstaður myrkurs og þar á að vera gott að staldra við og glápa á stjörnurnar. Sævar Helgi Bragason, Stjörnu-Sævar, kom að opnun gerðisins.

„Þetta er sett upp eins og skeifa og þetta er skjólveggur vegna þess að hér getur oft verið hvöss og nöpur norðanátt,“ segir Sævar og að þá verði auðveldara og betra að horfa til himins.

Hann segir að í gerðinu sé fólk komið frá mestu ljósmengun höfuðborgarsvæðisins og því sé þarna hægt að sjá vetrarbrautina, dauf stjörnuhröp og norðurljós.

Stjörnugerðið.

„Þetta er eins gott og það verður fyrir stað sem er tiltölulega nálægt höfuðborginni,“ segir hann og að gerðið sé frábær staður til að sjá náttúruna sem birtist bara á næturnar.

„Þarna er skjólgott fyrir norðanáttinni sem stundum er nöpur og útsýni gott til suðurs þar sem reikistjörnur, tungl og ýmis önnur fyrirbæri eru jafnan hæst á lofti. Á svæðinu eru upplýsingaskilti um næturhiminninn, norðurljósin, tunglið og sólkerfið okkar. Svo er gerðið líka fínasti áningastaður eftir rölt upp á Búrfell.

Stjörnugerði.

Á sama tíma staðfesti Almar Guðmundsson, bæjarstjóri, að bærinn myndi gefa öllum leik- og grunnskólum bæjarins sólmyrkvagleraugu fyrir almyrkvann 12. ágúst 2026. Þau koma að sjálfsögðu frá solmyrkvagleraugu punktur is. Þar leggur Garðabær sín lóð á vogarskálarnar til fræðslu til almennings um almyrkvann enda er ágóði gleraugnasölunnar nýttur til þess.
Almar segir stjörnubjartar nætur fram undan og mælir með því að fólk fari í gerðið til að njóta þess. Nauðsynlegt sé að klæða sig vel.

Stjörnugerðið er við Heiðmerkuveginn að bílastæðinu í aðdraganda Búrfellsgjár í Garðabæ. Það er staðsett við bílastæði við Heiðmerkurveg sem tengist útivistarstíg að Búrfelli og Búrfellsgjá. Framan við gerðið er skilti. Á því má lesa eftirfarandi:

Stjörnugerði – skilti.

„Velkomin á griðarstað myrkurs við Búrfell í Garðabæ. Hér utan ljósmengunar þéttbýlisins eru góðar aðstæður til að skoða stjörnuhimininn og norðurljósin.
Frá Jörðinni er útsýnið út í alheiminn stórkostlegt. Á heiðskíru, tunglskinslausu kvöldi, fjarri rafslýsingu, sérðu tæplega 3000 stjörnur með berum augum. Allar tilheyra þær Vetrarbrautinni okkar sem liggur eins og ljósleit slæða þvert yfir himininn. Vetrarbrautin sést best á kvöldhimninum á haustin.

Hvað eru stjörnur og reikistjörnur?

Stjörnugerði.

Stjörnurnar eru sólir í órafjarlægð. Þær eru svo langt í burtu að ljós er mörg ár að ferðast frá þeim til okkar. Skærasta stjarna himinsins, Sirius í Stórahundi, er 8,4 ljósár í burtu en Pálstajarnan í Litlabirni, sem er mun daufari, er 448 ljósár fjá jörðinni. Fjarlægustu stjörnurnar sem sjást með berum augum eru í ríflega 1000 ljósára fjarlægð. Með sjónauka séru miklu fjarlægari fyrirbæri.
Fyrr á tímum var samband okkar við stjörnurnar mun persónulegra en nú. Nótt eftir nótt horfðum við til himins og áttuðum okkur smám saman á gangi himintunglanna. Við spunnum sögur úr mynstrum sem við ímynduðum okkur og kölluðum stjörnumerki. Við sáum að sumar stjörnur birtust þegar náttúran var að breytast eftir árstíðum. Himininn var sem klukka, dagatal og kort.

Stjörnugerði.

Við tókum líka eftir fimm hnöttum sem reikuðu um himininn. Þeir höfðu meiri þýðingu en aðrir svo við gáfum þeim nöfn guðanna okkar. Þessir hnettir eru reikistjörnurnar sem flakka um himininn og eru því aldrei á sama stað nema með löngu millibili. Þess vegan eru þær ekki sýndar á kortunum hér.

Njóttu myrkursins
Vonandi nýtur þú þess að horfa til heimins hér í myrkrinu. Gefðu þér tíma. Þú gætir nefnilega líka komið auga á loftsteinahrap, dansandi norðurljós og stöku gervitung á fleygiferð umhvergis plánetuna okkar. Á næturhimninum er ótalmargt að sjá. – Horfðu til himins.

Hvernig er best að skoða stjörnur og norðurljós?
Að skoða stjörnuhimininn er leikur einn!
Klæddu þig vel og gefðu þér tíma. Augun þurfa nefnilega að aðlagast myrkrinu. Þegar augun hafa vanist því sérðu himininn í allri sinni dýrð. Notaður rautt ljós ef þú getur því það truflar myrkrunaraðlögun augnanna minnst.
Prófaðu að beina handsjónauka eða stjörnusjónauka til himins. Hvað sérðu? Geimþokur, stjörnuþyrpingar og jafnvel fjarlægar vetrarbrautir blasa við.“

Inni í stjörnugerðinu eru fjögur skilti er lýsa m.a. sólkerfinu okkar, reikistjörnunum o.fl. Á skiltunum er t.d. eftirfarandi fróðleikur:

1. Tunglið

Stjörnugerði – skilti.

Máninn eða Tunglið er næsti nágranni okkar í geimnum. Það er aðeins 384.000 km í burtu að meðaltali, stundum nær eða fjör. Tunglfarar ferðuðust þangað á þremur dögum en ef við gætum ekið þangað tæki ferðin næstum hálft ár.
Tunlið er tilkomumesti sýningagripur himins. Þar er ótalmargt að sjá með berum augum eða sjónaukum; gígar, fjöll, dalir og hraunbreiður. Í sjónauka lifnar yfirborð tunlsins við.

Vaxandi eða dvínandi

Stjörnugerði.

Frá Jörðu breytist ásýnd tunglsins á hverjum degi. þá er sagt að tunglið sé ýmist vxndi eða minnkandi. En hvers vegan? Tunglið er hnöttótt eins og jörðin. Á öllum stundum lýsir sólin upp helming þess. Tunglið fer einn hring um Jörðina á tæpum mánuðu. Þar fer svo eftir því hvar tunglið er á sporbraut sinni hve stóran hluta af upplýstu hliðinni við sjáum.
Þegar tunglið er milli Jaðar og solar er sagt að það sé nýtt. Þá snýr næturhlið tunglsins að Jörðu. Smám saman fer tunglið vaxandi þegar að færist lengra frá sólinni á kvöldhimninum. Viku síðar er tunglið hálft. Þá sést helmingurinn af deginum á tunglinu og helmingurinn af nóttinni. Tveimur vikum eftir nýtt tungl er tunglið fullt. Þá er Jörðin milli tungls og solar. Öll daghlið tunglsins snýr að næturhlið Jarðar og lýsir nóttina okkar upp. Fullt tungl rís við sólsetur og sest við sólarupprás.

Stjörnugerði.

Eftir að tunglið hefur verið fullt fer það minnkandi. Á tveimur vikum sjáum við hvernig tunglnóttin færist yfir þegar máninn nálgast sólina. Þá sjáum við tunglið á morgunhimninum.

Hvernig varð tunglið til?
Grjót sem tungfarar komu með til Jarðar bendir til þess að tunglið hafi orðið til eftir mestu hamfarir sem dunið hafa á Jörðinni til þess. Fyrir 4,5 milljörðum ára skall önnur reikistjarna á stærð við Mars á Jörðina. Við áreksturinn skvettist mikið efni út í geiminn sem hnoðaðist saman og myndaði á endanum tunglið. Sárið á Jörðinni er löngu horfið sökum flekahreyfinga og eldgosa nema Jörðin haltrar á göngu sinni um sólina. Möndulhallinn er afleiðing árekstursins og veldur því að við fáum vetur, sumar, vor og haust á Jörðinni.

2. Reikistjörurnar

Stjörnugerði – skilti.

Þú átt heima á Jörðinni, reikistjhörnu sem egngur ásmat sjö öðrum og fylgitunglum þeirra umhverfis stjörnu. Sólkerfið er „hverfið okkar“ í vetrarbrautinni. Í sólkerfinu er líka aragrúi smátirna, halastjarna, loftsteina og sömuleiðis sólvindur og ryk.
Hægt er að sjá fimm reikistjörnur með berum augum; Merkúr, Venus, Mars, Jupiter og Satúrnus. Til að sjá ystu tvær, Uranus og Neptúnus, þarf stjörnusjónauka.

3. Stjörnuhimininn

Stjörnugerði – skilti.

Vissir þú að himninum er skipt upp í 88 stjörnumerki? Af þeim sjást 56 að hluta ttil eða í heild frá Íslandi. Snúningur Jarðar um sólina og sjálfa sig hefur áhrif á ásýnd heiminsins. Á einni nóttu rísa stjörnumerki í austri og önnur setjast í vestry. Þegar þessii merki eru hæst á lofti í suðri er best að skoða fyrirbærin sem í þeim eru. Ferðalag Jarðar um sólu veldur því að hausthimininn á kvöldin er öðruvísi en himinn á vetrurna og vorin.

Norðurljósin

Stjörnugerði – skilti.

Norðurljós eiga rætur að rekja til sólarinnar. Sólin sendir stöðugt frá sér straum rafhlaðinna agna sem kallast sólvindur. Sólvindurinn er fremur hvass en vindhraðinn er frá um 300 km á sekúndu upp í 3000 km á sekúndu í öflugustu stormunum. Sólvindurinn er því alla jafna tvo til þrjá daga að fjúka milli solar og jarðar.

4. Sólin og sólargangurinn
Sólin er stjarna eins og stjörurnar á himninum. Stjarna okkar er um 150 milljónir km frá Jörðinni, vegalengd sem ljós ferðast á aðeins um átta mínútum.

Tunglið – séð frá Stjörnugerðinu.

Skrár

Stórbúið að Vífilsstöðum

Í blaði SÍBS árið 2010 í tilefni af 100 ára afmæli Vífilsstaðaspítala er m.a.a fjallað um „Stórbúið að Vífilsstöðum„:

„Í dagblaðinu Vísi 20. október 1931 segir frá búskapnum á Vífilsstöðum. Í umfjöllun blaðsins kemur fram að við upphaf starfsemi Vífilsstaðaspítala 1910 sé talið að ræktað land hafi gefið af sér um 60 hesta heyfengs. Búskapur á jörðinni hófst 1916 og var stundaður þar til ársins 1974. Í blaðinu er sagt frá því að fljótlega eftir að búskapurinn hófst hafi umtalsverð ræktun á landi farið fram undir forystu Þorleifs Guðmundssonar bústjóra og síðar Björns Konráðssonar, sem tók við búsforráðum 1925.

Vífilsstaðir 2025.

Í Vísi er vitnað til greinar eftir Gunnar Árnason í „Búnaði sunnanlands“, sem segir að fljótlega hafi verið búið að rækta 52 ha. af mýrum og melum, „og geta menn gert sér glegsta hugmynd um land það, sem ræktað hefir verið, með því að skoða holtin og mýrarnar utan túns, sem eru ekki verri til ræktunar en land það, sem þegar er komið í fulla rækt. Aðallega hefir áhuganum í nýræktinni verið beint að túnrækt, en nú s.l. ár hefir einnig verið tekið til óspiltra mála með garðræktina, bæði utan húss og innan.“

Þúfnabaninn

Þúfnabani.

Jarðræktin tók stórstígum framförum 1921 þegar þúfnabaninn kom til landsins „enda var þá hin alkunna vetrarmýri tekin til ræktunar, og er nú orðin að grasgefnu þurru túni. Mýri þessi er talin hin óálitlegasta, sem tekin hefir verið til ræktunar enn sem komið er hér á landi. Alt ræktaða landið er nú um 156 dagsláttur og gefur af sér fulla 2000 hesta af töðu í meðalári,“ eins og segir í Vísi. Á túnum Vífilsstaða eru nú m.a. golfvellir Garðabæjar og Kópavogs.

Stórt kúabú
Í blaðinu kemur fram að bústofninn hafi aukist jafnhliða ræktuninni og hafi um 70 nautgripir verið á búinu 1931, þar af um 60 mjólkandi kýr, sem að meðaltali gáfu af sér um 3334 lítra og besta kýrin hátt í 5000 lítra. Árleg mjólkurframleiðsla var um 190 þúsund lítrar og heyfengur kominn yfir 2200 hesta. Auk túnræktar gáfu kartöflugarðar af sér um 80 tn. og rófur vel á annað hundrað tonn. Auk þessa var mikil kálrækt á Vífilsstöðum.

Búskapur til fyrirmyndar
Síðan segir Vísir: „Það er ánægjulegt að koma að Vífilsstöðum um sláttinn í góðu veðri. Úti og inni ber alt vott um góða bússtjórn, þrifnað og hirðusemi. Fjósið er raflýst og útbúið með sjálfbrynnurum af mjög hagkvæmri gerð.
Mjaltavélar hafa verið notaðar um nokkurt skeið og sparast mikill vinnukostnaður við notkun þeirra. Áföst við fjósið eru: hesthús, svínahús og hænsnahús. Vagna, áhaldahús og smiðja eru í nánd við fjósbygginguna.
Það, sem þó vekur einna mesta eftirtekt, er komið er að sumarlagi að Vífilsstöðum, er það, hve vélanotkun er á háu stigi á búinu. Sláttur fer eingöngu fram með vélum og heyinu er snúið með vélum og tekið saman með vélum. Sérstaka eftirtekt vakti í sumar ný tegund snúningsvélar sem væntanlega verður ritað ítarlega um í Frey eða Búnaðinum.
[…] Orf, hrífur og reipi sjást ekki á Vífilsstöðum. Væri betur, að ræktun tæki þeim framförum hvervetna á landinu, að slíkir gripir sæist að eins á forngripasöfnum. Með því fyrirkomulagi, sem haft er á Vífilsstöðum getur nú einn dugandi bússtjóri annast heyskapinn með aðstoð 6-7 unglinga.
Það verk, sem unnið hefir verið á Vífilsstöðum, er afar mikils virði fyrir íslenskan landbúnað, og gefur hinar bestu vonir um framtíð íslensks landbúnaðar. Þar hefir verið sannað, hvað hægt er að gera úr lélegri mýri, en um land alt liggja ónotuð mýrarflæmi, sem eru langtum betur til ræktunar fallin, mýrarflæmi sem eru miljóna virði.

Vífilsstaðir – loftmynd 1954.

Á Vífilsstöðum má nú sjá hvernig framtíðarbúskapur verður alment stundaður á Íslandi. Á Vífilsstöðum hefir verið leitt í ljós fyrir bændum Íslands áþreifanlegar en annarsstaðar, að töfraorðin, sem framtíð búnaðarins eru fyrst og fremst undir komin eru þessi: Þekking. Ræktun. Vélanotkun. Þeir menn, sem unnið hafa að því, að koma búskapnum á Vífilsstöðum í það horf, sem hann er nú, eiga miklar þakkir skilið,“ segir í Vísi 20. október 1931.“

Heimild:
-ÍBS blaðið, 3.. tbl. 01.10.2010, Stórbúið að Vífilsstöðum, bls. 14-15.

Tag Archive for: Garðabær

Helgadalssel

Urriðavatn – Hrauntangi

Urriðavatn – Réttartangi

Garðaholt – skilti

Urriðavatn og nágrenni – skilti

Álftanes og Bessastaðir – Gamli og nýi Skans

Fjárhús í Urriðakotshrauni – fyrirmynd Kjarvals

Bessastaðir á Álftanesi – Tryggvi Gíslason, lektor

Stjörnugerði í Heiðmörk – skilti

Stórbúið að Vífilsstöðum

Um okkur

Síður

Viltu styrkja þessa síðu?