Þegar jarðfræðikort ÍSOR af Reykjanesskaga, unnið af margfróðu fólki á löngum tíma, er skoðað er áhugavert að sjá helstu hraunin ofan Hafnarfjarðar, sérstaklega í hinu sögulega samhengi.

Hraununum eru gefin nafngiftirnar s.s. kap, gel, búr, se, óbr, skú, tv, stó og hrú. Þetta eru skammstafnir yfir „Kapelluhraun, „Geldingahraun“, Búrfellshraun“, Selhraun“, Óbrinnishólahraun“, „Skúlatúnshraun“, „Tvíbollahraun“, „Stórabollahraun“ og ekki síst meginhraunið „Hrútagjárdyngjuhraun. Hellnahraunin, eldra og yngra virðast vera samheiti yfir Stórabolla- og Tvíbollahraunin, sem runnu með u.þ.b. 1000 ára millibili.
Þessi Ratleikur Hafnarfjarðar er sá 30. í röðinni. HÉR má sjá sögu ratleiksins frá upphafi. Guðni Gíslason og Kristjana Þórdís Ásgeirsdóttir, eiginkona hans, eiga miklar þakkir skildar fyrir dugnað og þrautseigju við viðhald ratleiksins síðustu tvo áratugina.

01. Hafnarfjarðarhraun

Fyrir um 8000 árum varð eldgos sem myndaði eldborgina Búrfell sunnan Garðabæjar og þaðan runnu í því gosi hraunin sem mynda landsvæðin norðan og norðvestan eldstöðvarinnar er nú umlykja bæði hluta Garðabæjar og Hafnarfjarðar. Í heild sinni nefnast hraunin Búrfellshraun, en eins og þekkt er bera ýmsir hlutar þess sérstök nöfn, svo sem Smyrlabúðarhraun, Gráhelluhraun, Lækjarbotnahraun, Urriðakotshraun, Svínahraun, Flatahraun, Stekkjarhraun, Hafnarfjarðarhraun, Garðahraun, Gálgahraun og Balahraun vestast.

Guðmundur Kjartansson jarðfræðingur rannsakaði Búrfellshraun (1954) og lét aldursgreina sýnishorn tekið við Bala með geislakoli (1973), en síðan hafa ýmsir fjallað um það, nú síðast Árni Hjartarson 2009. Hann segir fjóra hraunstrauma hafa runnið í gosinu í eftirfarandi aldursröð: Fyrst rann taumur niður í Straumsvík – hann er nú grafinn undir yngri hraunum (Kapelluhraun) utan smáskækill sem stendur upp úr og nefnist nú Selhraun. Næst rann taumurinn sem merktur er Gráhelluhraun til sjávar í Hafnarfirði. Þá þriðji taumur til sjávar milli Álftaness og Arnarness (Urriðakotshraun, Vífilsstaðahraun, Gálgahraun). Og loks hinn fjórði, smáskækill til suðurs frá Búrfelli og myndaði svonefnda Kringlóttugjá.

02. Kapellan

Kapellutóft er rúst af litlu húsi við neðri brún Kapelluhrauns nálægt Straumsvík. Rústin er í landi Þorbjarnarstaða sem er eyðibýli sem stóð ofan við Straum. Tóftin er talin vera af kapellu frá kaþólskri tíð, eftir að hraunið rann á 12. öld.
Örnefnið Kapelluhraun er ekki gamalt og hafði lengi verið bent á upphlaðna grjóthrúgu í því sem kapelluna áður en fyrst var grafið í hana árið 1950. Kapellunni fylgdu sagnir um að við hana væru grafnir einn eða fleiri danskir menn sem hefðu verið drepnir af Íslendingum og setja margar þeirra það í samband við siðbreytinguna á 16. öld. Eldri nöfn á hrauninu eru Nýjahraun og Bruninn að neðanverðu.

Árin 1950 og 1954 var gerður uppgröftur í grjóthrúgunni og kom í ljós að þar hafði verið hús. Eitthvað hafði áður verið verið grafið í tóftina og m.a. mikið tekið úr austurveggnum. Tóftin reyndist vera 2,40×2,20 metrar að innanmáli, og veggirnir stóðu upp í 1,80 metra þar sem þeir voru hæstir. Í veggjum og gólfi voru flatar hraunhellur teknar úr næsta nágrenni kapellunnar

Gamla þjóðleiðin, Alfaraleiðin, millum Hafnarfjarðar og Suðurnesja lá frá Hvaleyri, framhjá kapellunni, enda staðsetning beinlínis valin vegna hennar, og áfram til suðurs að vörðu í hrauninu með stefnu að annarri slíkri á hraunkanti Brunans (Kapelluhrauns) autan Gerðis. Nú er þessi forna leið horfin á milli Leynis norðan Kapelluhrauns og Hrútagjárdyngjuhrauns austan Gerðis, en sést þó enn á litlum kafla í hraunhól þeim er kapellan stendur á, auk þess stök varða stendur enn á millum hennar og Gerðis ofanvert.

03. Hraunin – Kúadalur

Hraunin sunnan Brunans (Kapelluhrauns), milli Gerðis og Efri-hellra, eru tiltölulega slétt og vel gróin lyngi og birki, enda mun eldri og mosinn því á góðu undanhaldi. Kapelluhraunið (Bruninn), sem er bæði miklu mun hærra og úfnara, þakið hraungambra, rann árið 1151. Vestan við það eru nokkur hraun, þ.á.m. fimm nefnd Selhraun, öll eldri en 4000 ára. Líklegt má telja að örnefnin hafi fremur orðið til af seinni tíma notkuninni en upprunanum. Nyrst í Hrútargjárdyngjuhrauni eru Óttarsstaðir, Straumur og Þorbjarnarstaðir.

Geldingahraun eða Afstaphraunið eldra er eitt selhraunanna og ofar raða Selhraunin sér milli þess og Hrútargjárdyngjuhraunsins, sem er um 7200 ára.

Í Hraununum eru fjölmargar fornleifar, margar enn óskráðar.
Hér í Kúadal, skjólsællri hraunlægð, var hraundalurinn nýttur sem stöðull fyrir kýr frá Straumi, jafnvel þótt staðurinn sé í landi Óttarsstaða.

04. Lónakot

Kornelíus Jónsson (1915) úrsmiður og gullsmiður í Reykjavík byggði fjárhús fyrir ofan Lónakot um 1960 þegar hann keypti hluta Lónakots jarðarinnar af Sæmundi Þórðarsyni kaupmanni. Sæmundur keypt jörðina 1939 af Guðlaugi Engilbert Sveinssyni (1883-1955). Guðlaugur sem ætíð var nefndur Laugi Lóna, flutti þá búferlum frá kotinu inn í Hafnarfjörð.
Guðlaugur tók við Lónakoti árið 1902, en þá hafði jörðin verið í eyði í tvö ár eftir að Hallgrímur Grímsson og seinni kona hans Rannveig Ólafsdóttir fluttu þaðan ásamt fjórum börnum sínum. Fimmta barnið höfðu þau misst úr skarlatsótt aldamótaárið 1900. Þeim var gert ókleift að búa í Lónakoti eftir að bæjarhúsin voru brennd í kjölfar farsóttarinnar sem kom upp á bænum.

Þegar Guðlaugur tók við jörðinni hófst hann handa með að byggja nýjan bæ á Bæjarhólnum. Hann bjó í Lónakoti ásamt sambýliskonu sinni Guðríði Jónsdóttur og þeim fæddist dóttirin Jónína Björg 1904. Þegar Guðlaugur og Guðríður fluttu frá Lónakoti á þriðja áratug 20. aldar eins og svo margir aðrir Hraunamenn, héldu þau áfram að nýta jörðina fyrir búfénað sinn. Þau bjuggu þá í litlu bakhúsi við Krosseyrarveg.
Merkið er í aflöngu hraunhveli sunnan fyrrum fjárhús Kornelíusar ofan Lónakots. Áhugavert er þó að ganga niður að gamla Lónakotsbænum og skoða minjarnar, sem þar eru neðan Lónanna.

05. Litli-Rauðamelur

Í örnefnalýsingu Gísla Sigurðssonar fyrir Óttarsstaði er m.a. getið um Stóra- og Litla-Rauðamel. Þar segir: „Óttarsstaðir eru í Hraununum svonefndu og tilheyrðu áður Garðahreppi, en land jarðarinnar var lagt undir Hafnarfjörð, þegar álverksmiðjan kom. Skógargatan liggur áfram suður yfir Rauðamel litla og austan við Rauðamel stóra, en Suðurnesjavegurinn lá milli Rauðamelanna. Rauðimelur litli var lágur melhóll. Rauðimelur stóri var sunnar. Hann var feiknastór, og var varða á honum í gamla daga. Vestast á honum var rofabarð með hríslum. Nú eru melar þessir horfnir vegna flugvallargerðar og komin tjörn, þar sem sá syðri var.“

Þrátt fyrir fullyrðingu þess efnis í framgrendri örnefnlýsingu að Litli-Rauðimelur sé horfin „lifir“ hann enn góðu „lífi“ skammt norðnorðaustan þess „Stóra“, sem nú er orðinn að risastóru grjótnámusvæði. Nú, þegar fyrirhugað er að stækka námusvæðið enn frekar vegna fyrirhugðrar stækkunar Straumsvíkurhafnar, er full ástæða til að fylgjast vel með framvindu ákvarðana á svæðinu – því reynslan sýnir að verktaka eiga það til að virða takmarkanir leyfa af vettugi þá og þegar þeim hentar. Sem dæmi þá voru þeir búnir að leggja nýjan veg í hrauninu sunnan og vestan gamla námusvæðins skv. ákvörðun byggingafulltrúa án þess að deiliskipulag fyrir það hafði áður verið samþykkt í bæjarstjórn.

06. Slunkaríki – Óttarsstaðafjárborg

Fjárborgir eru víða að finna á Reykjanesskaganum og víðar og vitna um gott verklag og hyggjuvit fyrrum forfeðra og -mæðra er hlóðu þær á sínum tíma.
Flestar borgirnar eru kenndar við bæi sem þær tilheyrðu en ein fjárborg er þó kennd við konu og nefnd Kristrúnarfjárborg. Þessi fjárborg stendur á nokkuð sléttum hraunhrygg skammt vestan við Smalaskálahæð í Hraunum sunnan við Straumsvík. Fjárborgin er allt eins nefnd Óttarstaðafjárborg, en Kristrúnarborg er það nafn sem staðkunnugir notast jafnan við.

Konan sem fjárborgin er nefnd eftir hét Kristrún og var Sveinsdóttir en hún kom upphaflega sem vinnukona að Óttarstöðum frá Miðfelli í Þingvallasveit og varð húsmóðir á bænum. Gísli Sigurðsson lögregluþjónn í Hafnarfirði og örnefnasafnari sagði frá því í örnefnaskrá sinni að Kristrún hefði hlaðið borgina ásamt vinnumanni sínum.

Í Smalaskálahæð er Smalaskálaker, rauðamalarhóll eða fyrrum rauðamelur í jarðfalli Hrútagjárdyngjuhrauns.
Árið 1974 var komið fyrir þar „listaverki„. Rauðamalarhóllinn er merkilegt jarðfræðifyrirbrigði frá því áður en Hrútargjárdyngjuhraunið rann.

„Húsbyggingin“ (Das Haus Projekt) er þekkt verk eftir Hrein Friðfinnsson. „Húsbyggingin“ byggir á sannri sögu eftir Þórberg Þórðarson, Íslenskum aðli, um sérvitring sem afræður að byggja hús þar sem innihliðin snýr út. Myndlistarmaðurinn tilheyrði SÚM hópnum þegar hann gerði listaverkið. Þetta var lítið hús sem var forsmíðað og síðan flutt í einingum. Eftir að búið var að mynda húsið lét Hreinn það afskiptalaust, enda tilgangur hans aðeins að koma því á þennan stað og útbúa myndröð í anda SÚM-aranna.

Gjörningnum var lokið og síðan beið hússins að ummyndast með veðrinu sem lék um það og setti mark sitt á náttúruna allt í kring. Húsið stóð af sér flest veður um árabil. Skotglaðir Hafnfirðingar notuðu húsið til að æfa hæfni sína, eins og þeir virðast hafa gert svo óralengi á þessum slóðum. Smám saman drukku spónaplöturnar sem mynduðu útveggina í sig regnvatnið og grotnuðu niður, en bárujárnið hélt húsinu uppi. Stoðirnar blöstu við og innan þeirra var bárujárnið heilt og óryðgað enda vel galvaniserað. Stuttu eftir 2000 sprakk húsið í vindhviðu einn veturinn og dreifðust stoðir og járnplötur vítt og breitt um jarðfallið.

Laugardaginn 17. júlí 2010 voru einhverjir á ferð í Smalaskálakeri og kveiktu í því sem eftir var af Slunkaríki.
Þrátt fyrir álag Hrútagjárdyngjuhrauns hefur rauðhóllinn staðið fyrir sínu og ekki látið hið mikla hraunálag yfir sig ganga. Sambærilega gjallhóla má sjá í Stóra-Rauðamel og Litla-Rauðamel skammt norðar. „Rauðamelarnir“ í Hraununum eru skýr vísbending um fyrrum jarðsögu og mótun vestanverðans Reykjanesskagans.
Nú hefur verið komið fyrir minnismerki um listaverkið í Smalaskálakeri, þ.e. járngrind, sem sína á stærð þess fyrrum.

07. Vorréttin

Þegar gengið er eftir Gerðisstíg framhjá Neðri-Hellum, ágætum fjárskjólum með hleðslum fyrir, sést handan þeirra námasvæði þar sem Þorbjarnarstaða-Rauðamelur var áður fyrr. Nú er fátt sem minnir á Rauðamelshólana eins og þetta kennileiti dregur nafn sitt af.
Stígurinn liggur áfram til suðausturs framhjá Rauðamelsréttinni að Vorréttinni, öðru nafni, undir vesturjaðri Kapelluhrauns (Brunans). Í þröngum krika norðan þess stendur þessi fallega hlaðna rétt, hlaðin úr nálægu hraungrjóti.

Réttir sem þessi er dæmigerð „heimarétt“ með „almenningi“ og tveimur dilkum. Líklegt má telja að „Vorréttin“ sé forveri „Þorbjarnarstaðaréttarinnar“ við norðanvert túnhliðið að bænum. Vorréttir voru jafnan rúningsréttir nærliggjandi bæja. Önnur slík þar nálægt var fyrrum Rauðamelsréttin millum Þorbjarnarstaða-Rauðamels og Vorréttarinnar.

08. Þorbjarnarstaða-Rauðimelur

Í Náttúrufræðingnum 1965 má lesa um „Forn eldvörp í Selhrauni“ eftir Jón Jónsson, jarðfræðing: „Ekki alllangt sunnan við Straum í Garðahreppi [nú Hafnarfirði] og skammt vestan við Kapelluhraun eru forn eldvörp. Þar hefur Vegagerð ríkisins tekið rauðamöl til ofaníburðar í vegi, og það er mest þeirri starfsemi að þakka, að hægt er nú að fullyrða að hér er um eldvörp að ræða.

Ekki er mér kunnugt um, hvernig þarna leit út áður en byrjað var að taka þar efni, en svo lítið ber á þeim hluta gíganna, sem enn er eftir óhreyfður, að líklegt má teljast, að þeim hefði alls ekki verið veitt eftirtekt, hefði þarna ekki verið grafið með stórvirkum tækjum.

Nú er þarna umrót mikið og ýmislegt fróðlegt að sjá. Gígir þeir, sem hér er um að ræða, eru á línu með stefnu NA—SV, eins og gígaraðir á Reykjanesi yfirleitt eru.

Yngri hraun hylja nú þetta svæði nær alveg, og hafa þau fært hina fornu gígaröð að mestu í kaf. Þau hraun eru komin sunnan að af svæðinu milli Sveifluháls og Vesturháls.

Af því að yngri hraun hafa runnið yfir umhverfi gíganna, verður ekki með vissu sagt, hversu mikið hraun hefur frá þeim komið. Það er þó ljóst að eitthvað hraun hefur runnið í þessu gosi, og er það auðþekkt frá hraununum í kring.

Hraunið, sem runnið hefur umhverfis gígina og að nokkru leyti yfir þá, hefur ekki runnið fyrr en nokkru eftir, kannske löngu eftir að þeir gusu, því sums staðar má sjá að gjallið í þeim hefur verið farið að veðrast dálítið. Telja má víst, að þeir hafi verið orðnir mosagrónir, og á einstaka stað vottar fyrir jarðvegsmyndun. Víða í hólunum má greinilega sjá að hraunið hefur orðið fyrir snöggri kælingu, t.d. finnur maður á nokkrum stöðum þunnar basaltæðar í gjallinu og eru þær með svartri glerhúð. Einnig vottar fyrir hólstramyndun á stöku stað. Þetta vekur grun um, að hér hafi gosið í vatni, og við nánari athugun kemur í ljós að svo hefur verið.

09. Kapelluhraun

Kapelluhraun (syðsti hluti þess var jafnan nefnt Nýjahraun en sá nyrsti Bruninn) er hraun á Reykjanesskaga sunnan Hafnarfjarðar hjá Straumsvík og er hluti af hraunum sem runnu árið 1151-1180 í svonefndum Krýsuvíkureldum. Kapelluhraun er úfið apalhraun og rann úr gossprungu sem var alls um 25 km löng. Sunnan á skaganum rann þá einnig Ögmundarhraun í sjó fram. Kapelluhraun rann aðallega frá gígum við Vatnsskarð sem nú heyra sögunni til vegna gjallvinnslu. Í sama gosi rann hraun frá röð minni gíga sem liggur meðfram Undirhlíðum og norður um Gvendarselshæð. Rann það m.a. niður að Kaldárbotnum.

10. Urriðavatn – Hrauntangi

Urriðavatn er grunnt vatn vestan Urriðaholts í Garðabæ. Vatnið er einnig nefnt Urriðakotsvatn eða Urriðakotstjörn. Urriðavatn myndaðist fyrir um 7300 árum þegar Búrfellshraun rann og hraun rann inn í dalverpi til móts við Urriðakot og stíflaði vatnið. Flatarmál vatnsins er um 13 hektarar, meðaldýpt þess er 0,70 m og mesta dýpi 0,90 m. Urriðavatn og aðliggjandi hrauðjaðar eru á náttúruminjaskrá.
Urriðakot er jörð í Garðabæ. Bærinn stóð suðvestan í Urriðakotsholti norðaustan við Urriðakotsvatn. Bærinn stóð nálægt miðju túninu. Suður frá bænum lágu traðir, hlaðnar úr torfi og grjóti.

Kvíaflöt heitir allmikið barð norðvestan við túngarðinn og ofan við veginn, sem lá norðvestur frá bænum. Kvíaflöt var gerð að túni skömmu áður en Urriðakot fór í eyði. Vegurinn, sem hér um ræðir, er Urriðakotsvegurinn nýrri. Hann var lagður um 1930 norðvestur úr túninu, yfir mýrina, yfir Vesturvik og um Hrauntangann, gegnum túnið á Setbergi á Setbergsveg vestan við bæinn á Setbergi. Hann var lagður sem bílvegur og var þá hætt að nota Urriðakotsveg eldri, sem lá til austurs frá bænum, en sá vegur var ekki bílfær.

Sá hluti hraunsins, sem skagar út í Urriðakotsvatn, kallast Hrauntangi, og er hluti af honum í Setbergslandi. Sá hluti Hrauntanga, sem skagar lengst út í vatnið til suðurs, heitir Mjóitangi. Réttartangi skagar austur úr Hrauntanga nokkru sunnan við mitt Vesturvik. Í Hrauntanga rétt norðvestan við Mjóatanga er stór klettur með sýlingu í. Hann kallast Sýlingarhella og er á mörkum Urriðakots og Setbergs.
Úr Sýlingarhellu lá markalínan í uppmjóan háan klett með klofavörðu upp á Stórakrók (nú fast við nýlega stækkun IKEA). Á Stórakrókshól var landamerkjavarða, en hefur nú verið rifin. Þá er Sýlingarhella ranglega skráð í Fornleifaskráningu Hafnarjarðar.

11. Bláberjahryggur

Bláberjahryggur er misgengisprunga sem liggur um Bleiksteinsháls milli Kaldárselsvegar (Vatnshlíðar) og Hamraness. Norðvestur barmurinn er hærri og misgengið er mest um 3-4 metrar. Jarðskorpan hefur rifnað í sundur áður en Búrfellshraun rann og sést misgengið greinilega norðaustan Gráhelluhrauns þar sem það markar skilin milli Flóðahjalla og Setbergshlíðar.

Nú er Ásfjallsbyggðin austanverð að byggjast upp og því verður stutt þaðan að gróningunum og skjólinu fyrir norðan og norðvestanáttinni suðaustan hryggjarsins.
Áður fyrr var hæðarsvæðið millum Vatnshlíðar og Ásfjalls nánast melgróningar þar sem Bláberjahryggurinn var nánast eini grasgróningurinn, en eftir að byrjað var að sá þar lúpínu virðist þar vera að verða torsótt náttúruleg gróðurmyndun.

12. Gráhelluhraun

Búrfellshraun er samnefni yfir hraunasvæði sem teygir sig yfir stórt svæði í og ofan Hafnarfjarðar. Hraunin, fjórar lænur, runnu fyrir um 8000 árum en þá varð eldgos sem myndaði eldborgina Búrfell sem rís fyrir sunnan Hafnarfjörð. Hraunin nefnast ólíkum nöfnum eftir staðsetningu þeirra eða útliti, t.d. Smyrlabúðarhraun, Gráhelluhraun, Urriðakotshraun, Lækjarbotnahraun, Svínahraun, Urriðakotshraun, Stekkjarhraun, Hafnarfjarðarhraun, Garðahraun, Gálgahraun og Balahraun.

Skógræktarfélag Hafnarfjarðar hefur plantað myndarlegum skógi í Gráhelluhrauni og er hann aðgengilegur bæði gangandi, hjólandi og ríðandi. Í hrauninu eru t.d. Gráhellufjárskjólið sem og nokkrir minnisvarðar um frumkvöðla Skógræktarfélags Hafnarfjarðar.
Trjáplöntun í Gráhelluhrauni var eitt af fyrstu verkum félaga í Skógræktarfélagi Hafnarfjarðar og er jafnfram dæmi um bjartsýni, áræðni og dugnað þess fólks er ákvað árið 1947 að vinna hraunið undir trjárækt.

13. Urriðakotsfjárhús syðra

Í Landamerkjaskrá frá 1890 segir: „Urriðakot á hálfa Fjárhellra mót Vífilstöðum sem fyrrum hjetu Maríuhellrar framm í vörðuna sín megin á Norðurhellragjáarbarmi, og í stóra steininn á fremsta Tjarnholtinu með grasþúfu uppá, þaðan heimleiðis í vörðuna á miðri Þverhlíðinni þaðan í vörðuna á Flóðahjallatánni úr henni í Álp[t]artanga, þaðan í hellu sem er í miðjum hrauntanganum, kölluð Sýlingarhella úr henni í uppmjóan háan Klett með Klofavörðu uppá sín megin [við] Stóra Krók og í gamlar Fjárrjettargrjótgirðingar í moldarhrauni, og upp í áðurnefnda Urriðakots Fjárhellra.“

Urriðakot er innan hinna fornu merkja á landi Garðakirkju á Álftanesi. Í landi jarðarinnar eru fjölmargar minjar, einkum tengdar fjárhaldi. Má í því sambandi t.d. nefna Urriðakotsfjárhella, Urriðakotsfjárhúss í Urriðakotshrauni, Sauðaskjóls, Urriðakotsrétta yngri og eldri og Urriðakotsfjárhúss syðra, sem var þeirra syðst. Syðra Urriðakotsfjárhúsið hefur lengst af verið talið minnst virt af öðrum framangreindum. Hraunið, sem nefnt hefur verið frá Búrfelli, nefnist Urriðakotshraun, jafnvel Urriðahraun og Urriðavatnshraun.

14. Selgjá – Búrfellsgjá

Búrfellsgjá og Selgjá urðu til í miklu eldgosi fyrir u.þ.b. átta þúsund árum í litlum eldgíg, sem nefnist Búrfell. Í eldgosinu flæddi hraun úr gígnum niður á láglendið og út í sjó til norðvesturs. Hraunin í miðbæ Hafnarfjarðar, í Garðabæ og Gálgahraun úti á Álftanesi eiga þannig öll uppruna sinn í Búrfelli og Búrfellsgjá.
Gönguferð í Búrfellsgjá er skemmtileg og þægileg ganga sem hentar vel fyrir alla fjölskylduna. Á göngu um Búrfellsgjá sjást margskonar hraunmyndanir, litlir hellisskútar, stórar sprungur og svokölluð misgengi, og svo auðvitað sjálf eldstöðin sem fæddi hraunið af sér.

Má segja að á svæðinu komist fólk í beint samband við innri öflin í skel jarðarinnar undir fótum okkar, sjálfa uppsprettu landsins sem eldvirknin á Íslandi er, sprungusveima og umtalsverð misgengi.
Selgjá er framhald Búrfellsgjár til norðvesturs. Á millum þeirra er misgengi þar sem augljóslega má sjá hvernig austurhlutinn hefur sigið á móti hækkandi vesturhlutanum. Í Selgjá eru leifar 11 selstöðva frá fyrrum Álftanesbændum; selshús, stekkir og skjól. Þær eru vel þess virði að skoða og gaumgæfa.

15. Kaldárhraun / Gjár

Kaldárhraun er eitt síðasta dæmið um heillegt og óraskað helluhraun í landi Hafnarfjarðar og er fræðslu- og útivistargildi svæðisins metið hátt. Á svæðinu eru fornminjar sem tengjast selbúskap, m.a. gömul gata, Kaldárstígur.
Kaldárhraun og Gjárnar í Hafnarfirði voru friðlýst sem náttúruvætti árið 2009.

Markmið með friðlýsingu Kaldárhrauns og Gjánna er að vernda helluhraunsmyndun og fagrar klettamyndanir í vestari hrauntröð Lambgjár upprunninni frá hinni kunnu eldstöð Búrfelli.
Í hrauninu og Gjárnar, þ.e. Norðurgjá, Suðurgjá og Lambagjá, sem náttúruvætti. Kaldárhraun er ekki síst sérstakt fyrir þann mikla hæðarmismun á austurhluta þess annars vegar og vesturhlutanum hins vegar. Stafar það af misgengi, sem gengur í gegnum hraunið vestan Lambagjár og nær allt frá sunnanverður Borgarstandi til norðurs um Smyrlabúð og Hjallana í Heiðmörk.
Í Gjánum, sem var fyrrum hrauntjörn, er hár stakur bergstandur, nefndur Álfakirkja.

16. Stórabollahraun

Stórabollahraun er talið vera um 2200 ára. Hraunið ber keim af dyngjugosi. Gígurinn, Stóribolli, mjög stór, er utan í vestanverðu Kóngsfelli (Konungsfelli) í norðanverðum Grindaskörðum ofan Hafnarfjarðar. Hraunið er nú að mestu undir Tvíbollahrauni, komið úr yngri gígum skammt sunnar í Skörðunum.
Stóribolli, upptök hraunsins, er stór og mikill gígur norðvestan í fellinu. Hraunrennslið var hvílíkt að það náði með rennsli sýnu, væntalega ómeðvitað, að stífla dalalægðir er síðar mynduðu Hvaleyrarvatn og Ástjörn.
Frá börmum Stórabolla er ágætt útsýni yfir undirlendið, allt til Hafnarfjarðar.

17. Tvíbollahraun

Tvíbollahraun og Hellnahraun yngra runnu úr Bollunum í Grindarskörðum um 950 e. Kr. Í hraunum þess norðvestan við Markraka eru t.d. Dauðadalahellar, fallegar og margflóknar hraunrásir. Þarna gætu hafa runnið fyrstu hraunin á Íslandi eftir að búseta landnámsfólks hófst í landinu og hellar þess þá þeir fyrstu hellar sem mynduðust hér á landi á sögulegum tíma.
Í hraununum eru allmargir hellar, auk Dauðadalahellanna, s.s. Elgurinn undir Tvíbollum, Spenastofuhellir og Rósaloftshellir.

Eins og áður er getið varð eldgosið um það leyti er fyrstu landnámsmennirnir voru að setjast að hér á landi. „Meginhraunflóðið rann til norðurs og norðvesturs, hraunelfan klofnaði um hæðina, Melkrakan, austan við Dauðadali. Mjó álma úr því rann síðan milli hennar og Lönguhlíðar og breiddist nokkuð út þar vestur af, en meginhraunflóðið féll norður af Helgafelli og norður með því að suðvestan. Tvíbollahraun er allt að 18 ferkílómetrar að flatarmáli. Hraunið liggur yfir Stórabollahrauni að hluta, en er miklu minna umleikis.

Dauðadalahellarnir eru í Stórabollahrauni, Þeir eru nokkrir, þ.á.m. Flóki. Leiðarendi, einn mest sótti ferðamannahellir á landinu, er einnig í Stórabollahrauni. Yfir honum vomir Tvíbollahraunið. Á einum stað hefur það náð að þröngva sér takmarkað inn í hellinn.
Upptök Tvíbollahrauns eru í framangreindum Tví-Bollum eða öðru nafni Mið-Bollum.

Tví-Bollarnir eru tveir samliggjandi gígar í brúnum Grindarskarða, í um 480 m hæð yfir sjó. Hraunið hefur fossað niður bratta hlíðina niður á láglendið en einnig runnið í lokuðum rásum. Hraunið flæmdist síðan til norðurs milli móbergshnúka og klapparholta allt niður undir Hvaleyrarholt við Hafnarfjörð. Fyrir áhugasama er áhugavert að rölta upp Hlíðargötuna um Kerlingaskarð, millum Tvíbolla og Kerlingarhnúka eða bara ganga upp eftir gömlu Selvogsgötunni um Kristjánsdali og upp með austanveðu Konungsfelli.

18. Skúlatún

Skúlatún er óbrinnishólmi í Skúlatúnshraun, aflangur og vel gróinn. Þar telja sumir að byggð hafi verið fyrrum, en það verður að telja ósennilegt.
Þegar gengið er að Skúlatúni frá Bláfjallavegi, þangað er innan um tíu mínútna gangur, má sjá gróinn hrygg í fjarlægð. Þegar nær dregur má sjá þar óbrinnishólmann í Skúlatúnshrauni. Stígur liggur úr suðri að suðurhorni hólsins, en Skúlatún er stór gróin langhæð umlukin helluhrauni.

Sléttur stígurinn liggur með austurhlið hólsins og áfram áleiðis að Helgafelli. Annar eldri stígur liggur til norðvesturs frá hólnum. Hann er mjög þúfóttur og ómögulegt að greina hvort þarna hafa verið mannvirki fyrrum eða ekki.

19. Skúlatúnshraun

Skúlatúnshraun (Stórabollahraun) sem rann fyrir um 2000 árum. Hraunið er að mestu helluhraun með fallegum hraunreipum og öðrum jarðfræðidjásnum.
Nokkrir gervígígar í Skúlatúnshrauni sýna hvar vötn og/eða sjór hafa legið þegar fyrri hraun runnu út í sjó. Þessir gervigígar eru taldir myndaðir eftir ísöld og eldri en hraunin í kring, þar með talin Skúlatúnshraun og Tvíbollahraun, sem liggur ofan á hinu fyrrnefnda.

Gervigígarnir eru til marks um að fyrir tíma Skúlatúnshrauns og Tvíbollahrauns hafa hraun runnið sömu leið til sjávar en þegar þeir myndast þeytast upp hraun og setlög. Er þetta ástæðan fyrir því að í gervigígunum í Skúlatúnshrauni megi meðal annars finna skeljar í bland við klepra og gjall en skeljarnar hafa verið undan ströndinni sem hraunið rann yfir.

Stórabollahraun (Eldra Hellnahraun) og Tvíbollahraun (Yngra Hellnahraun) eru mjög lík í ásýndum og lengi vel hefur þótt erfitt að greina þau að.

Skúlatúnshraunið, líkt og Tvíbollahraunið, hefur komið úr Brennisteinsfjallakerfinu og hefur það runnið svipaða leið til sjávar. Er hraunið komið suðaustan úr Stórabolla sem er, líkt og Tvíbollar, í Grindaskörðum. Breiddi hraunið mjög úr sér sunnan og austan við Helgafell og rann svo sömu leið og Tvíbollahraunið suður fyrir Helgafell, í norðvesturátt með Gvendarselshæð, vestur með Kaldárseli og til sjávar í Hraunavík. Er hraunið nú undir nýrri hraunum að miklu leyti en kemur fram á nokkrum stöðum, til dæmis við Hvaleyrarvatn, Ástjörn og við sjóinn vestan Hvaleyrarholts.

20. Óbrinnishólahraun

Kapellu- og Óbrinnishólahraun (-bruni) eru með þeim yngstu í Hafnarfirði og skilja sig frá öðrum, reyndar með ólíkum hætti því hið fyrrnefna er að miklum hluta úfið kargahraun en hið síðarnefnda slétt helluhraun næst upptökunum, bæði þó með samfelldri ráðandi mosaþembu.

Óbrinnishólabruni á (skv. fyrri rannsóknum) að hafa runnið 190 f. Kr. og Kapelluhraun (Nýjahraun/Bruninn) árið 1151 e.Kr. Kerin utan í Undirhlíðum, sem eru eldri en Óbrinnishólahraun, gætu hafa ruglað heildarmyndina.

Um 1340 ára aldursmunur ætti því vera á hraununum, en þess virðist þó fljótt á litið ekki sjást glögg merki, hvorki gróðurlega né jarðfræðilega. Mun líklegra er að Óbrinnishólahraunið hafi runnið í sömu goshrinu og Bruninn og þá einungis skömmu áður á jarðfræðilegan mælikvarða (á innan við 300 ára tímabili).
Gíga Óbrinnishólahrauns má sjá beggja vegna Bláfjallavegar.

21. Fjárskjól í Hellnahrauni

Undir Stórhöfða, skammt vestan við Stórhöfðastíg er heillegt fjárskjól í Selhrauninu. Fjárskjól þetta hefur enn ekki ratað inn í fornleifaskráningu Hafnarfjarðar, líkt og svo margt annað, einhverra hluta vegna. Það er í landi Hvaleyrar og hefur væntanlega tengst minjunum umhverfis Hvaleyrarsel, s.s. stekkjum o.fl., sem þar eru, bæði við Selhöfða og í Seldal. Líklegt má telja að skjól þetta hafi verið nýtt sem nátthagi, a.m.k. að hluta til.
Fjárskjólin eru 165 á Reykjanesskaganum, flest í hraununum ofan Hafnarfjarðar og ofan Vatnsleysustrandar. Um eru að ræða leifar fyrri búskaparhátta þegar fjárbúskapur var önnur af tveimur stoðum samfélagsins. Hin var útræðið.

Enn má víða sjá minjar fjárskjólanna, langflestar í skútum, hellum eða undir slútandi klettum. Fyrirhleðslur eru jafnan úr tilfallandi efni; grjóti með dyraopum. Skjólin eru algengari í hraununum á vestanverðum Skaganum, enda aðstæður þar sérstaklega hagstæðar til skjóls fyrir fénað en á berangri og jökulsorfnum hlíðum hans að austanverðu, að Þingvallasvæðinu slepptu. Þau má gjarnan finna nálægt bæjum eða við aðra nýtingarstaði, s.s. selin.
Hús voru ekki byggð sérstaklega yfir fé á þessu landsvæði fyrr en á 20. öld. Þangað til var notast við náttúruleg skýli með smávægilegum lagfæringum.

Skjól nálægt bæjum voru jafnan nefnd ból, sauðahellir eða lambakró. Við selin voru þau yfirleitt nefnd eftir örnefnunum, sem hýsti þau, s.s. Þúfhólsskjól, Grænhólsskjól, Sjónarhólsskjól, Meitlaskjól, Tóhólaskúti, Skógarnefsskjól, Vatnagarðahellir, Katlahraunsskjól, Sauðabrekkuskjól og Hrauntunguskjól, eftir staðarheitinu; Eimuselsskjól og Setbergsselshellir.

Auk þess má nefna Litlalandsfjárskjól, Hamarskotsselshellir, Fornaselshellir, Kálffellsskjól og Þingvallahellir, eftir ábúandanum; Oddshellar, Þorsteinshellir og Gvendarhellir (Arngrímshellir) eða eftir tiltekinni kind; Gránuskúti og Kápuskjól. Þar sem hellar voru langir var hlaðið fyrir rásina innanverða til að takmarka frekari aðstöðu fjárins, s.s. í Bjargarhelli og Strandarhelli í Selvogsheiði og Rauðshelli í Helgadal.
Fjárskjól nálægt byggð hafa nánast öll verið eyðilögð vegna byggingaframkvæmda. Nýjasta dæmið er fjárskjólið í Dalnum milli Grísaness og Hamraness við Hafnarfjörð.

22. Bruninn

Birkið í Hrauntungum hefur náð sér vel á strik í skjóli Brunans (Kapelluhrauns) og er orðið allhátt. Í Brunntorfunum þar skammt sunnar hefur vaxið upp á tiltölulega skömmum tíma myndarlegur skógur í bollóttum og hólóttum hlíðunum. Þegar trjánum var plantað í Brunntorfum Hrútargjárdyngjuhrauns, var þess ekki, eins og svo víða annars staðar, gætt að hlífa hinum gömlu götum um hraunlænurnar heldur trjám stungið niður hvar sem skjól var að finna. Ekki er víst að skógræktarfólkið hafi haft auga fyrir götunum eða það metið þær nokkurs. Fólk hefur löngum blindast af litlum trjáplöntum jafnt sem stórum. Í fornminjalögum hafa löngum verið ákvæði að ekki megi planta trjám í 15-20 metrum frá fornleifum, en skógræktarfólk hefur löngum talið í lagi að setja niður skóg hvarvetna í lægðum og dældum.

Ísland er nú svo fallegt land að það er óþarfi að hindra útsýnið til dýrðarinnar. Svæðum þessum hefur jafnan verið úthlutað til áhugasamra einstaklinga um skógrækt á sínum tíma með kröfum um að þeir væru meðvitaðir um ábyrgð þeirra og skyldur.

Hrauntungustígurinn liggur frá Áslandi um Hádegisskarð með Hamranesi og suður yfir Brunann að Hrauntungum. Þar hefur stígurinn vikið á löngum kafla fyrir efnisnámum Skógræktar ríkisins. Bera þær með sér einstakan vitnisburð hins einsleita gildismats. Í Hrauntungum er Hrauntungufjárskjólið, eitt af mörgum slíkum í hraununum.

23. Straumssel

Í Hrútadyngjuhrauni eru nokkur sel, s.s. Straumssel, Gjásel, Fornasel, Óttarsstaðasel, Lónakotssel og Hvassahraunssel.
Straumsselið er eitt hið merkilegasta á Reykjanesskaganum. Seltætturnar eru í Straumselstúni. Þarna stóð bær fram á síðustu öld, sem Guðmundur Tjörvi lét reisa, þ.á.m. timburhús. Bærinn brann síðar. Áður var faðir hans, Guðmundur (sonur Krýsuvíkur-Gvendar) um tíma skógarvörður í Almenningum og hélt þá til í selinu. Megintóftirnar í Straumssel eru af bæ Guðmundar. Selshúsin sjálf eru skammt austan hans (þar sem Ratleiksmerkið er að finna).
Seltúnsgarðar liggja um nokkurn hluta túnsins. Fjárhús eru hér innangarðs sem og Selsgarðurinn og matjurtargarður. Vatnsstæði er í skúta norðan við þær, Selsbrunnurinn. Hlaðin hestarétt er vestan við Selstúnið.

Í Straumsseli var búið stundum á 19. öld. Síðast á árunum 1890-1895. Bæjarhúsin eyddust af bruna og hefur ekki verið búið þar síðan. “Í suðri sést í Hafurbjarnaholt, kennt við Björn Gnúps-Bárðarson, Hafur-Björn, sem samninginn gerði við bergbúann forðum. Gerðu þeir helmingaskipti í fjáreign. Segir sagan að þá hafi komið hafur og hrútur í féð og var þá sem tvö höfuð væru á hverri skepnu. Gerðist Björn þá fjárríkasti bóndi á Suðurnesjum”.

Seltúngarðar liggja um nokkurn hluta túnsins. Bæjarhúsin eru innangarðs. Innan Selsgarðsins var matjurtargarður.
Ofan og austan við Straumsselið er Straumsselshæð. Sunnan í henni er Straumsselshæðarskjólið.
Straumsstígurinn kemur í selið ofan við hestaréttina. Líklega hefur hún verið notuð af hestafólki, t.d. þeim sem þurftu að hitta Guðmund skógarvörð í bústað hans í Straumsseli á meðan hrístakan stóð yfir. Einnig hefur heimilisfólk í selinu notað hestana t.a.m. til hrísflutninga.

24. Brunntorfufjárskjól

Í Hrútadyngjuhrauni eru allnokkur fjárskjól. Eitt þeirra er í jarðfalli á annars sléttu helluhrauninu sunnan við Brundtorfur (Brunatorfur/Brunntorfur). Í því er krosshleðsla, tveir hlaðnir gangar í Y frekar en í X. Þeir skiptust niður í sitthvort hellisopið. Fyrir innan eru rúmgóðir fjárhellar. Hleðslur eru inni í þeim nyrðri.
Skjólið sést vel með þrjár vörður á hraunhólum til austurs. Ofan þess er lítil varða, en hún sést ekki fyrr en ca. tíu metrar er að skjólinu.

Líklegt er að skjólið hafi verið ætlað svipað hlutverk og fjárborgirnar fyrrum, þ.e. fyrir fé í útigangi sem það gæti leitað til í vondum veðrum.
Skammt sunnan við hellana liggur Stórhöfðastígur upp hraunið. Hann er varðaður frá Krýsuvíkurveginum áleiðis upp að Fjallinu eina. Þarna ofar, skammt sunnan og vestan við skógræktina í Brunnatorfum eru nokkri grónir hraunhólar. Vörður eru hraunhólunum skammt frá en til vesturs er komið. Þær eru ágætir vegvísar að fjárskjólinu, en ofan þess, þegar nær er komið, er lítil varða.

25. Hrútagjárdyngjuhraun / Markavarða

Hrútagjárdyngja er um 4.500 ára hraundyngja sem þekur um 80-100 km² lands. Alls rúmir 3 rúmkílómetrar af hrauni. Dyngjan er með stórum toppgíg og skorin djúpum gjám sem kunna að vera merki um ris vegna kvikuinnskota. Hrútagjárdyngja er einn af stærstu hraunskjöldum á Reykjanesi. Í hrauninu er hægt að finna allmarga hraunhella, þ.á.m Steinbogahelli, Maístjörnuna og Híðið.

Í daglegu tali gengur stærsti hluti hraunsins undir nafninu Almenningur. Ljóst er, þegar gengið er um Dyngjuna og umhverfis hana, að hér hefur ekki verið um eina goshrinu að ræða heldur a.m.k. tvær eða fleiri. Nýjustu ummerkin sjást hvað best suðaustast í Hrútagjárdyngjunni. Þar er gígur og hrauntröð. Verksummerki eftir miðkaflan sjást hins vegar gleggst vestan við mikla hrauntjörn sunnanlega á dyngjusvæðinu og í hrauntröð út frá henni til norðurs. Þar hefur glóandi hraunkvikan leitað út úr gamla dyngjusvæðinu nyrst í henni og myndað ábreiðu næst dyngjunni.

Í skrá Gísla Sigurðssonar fyrir Þorbjarnarstaði í Hraunum segir: „Úr Hafurbjarnarholtsvörðu lá landamerkjalínan um Nyrztahöfða og um Norðurhöfðaslakka, á Mjóhöfða og um Miðhöfðaslakka, þaðan í Fremsthöfða á móti Straumslandi í Þrívörður“. Gísli Sigurðsson segir, að þær hafi verið nefndar Lýritti. Ljóst er að markalínan lá austur og ofan við Brundtorfur (Brunn-, Brunatorfur) og kom þar á Stórhöfðastíg, sem lá svo áfram vestur að Fjallinu eina suðvestan Fremstahöfða.
Hvað sem öllum örnefnum í þessu annars kennilauslega hábungusvæði Hrútargjárdyngjuhrauns er Markavarðan er undirstrikar landamerki Þorbjarnarstaða og Straums efst á norðanverðri hraunbúngunni. Varðan sú er mjög vel sýnileg frá Krýsuvíkurvegi í vestri.

26. Fjallið eina / Smágígar

Fjallið eina er móbergshnjúkur (223 m.y.s.) skammt vestan við Krýsuvíkurveg, norður af Sveifluhálsi fyrir sunnan eða suðvestan Óbrinnishólabruna. Efst á kolli þess er grágrýtishraunsstapi, ágætt dæmi þess að fjallið hafi orðið til undir jökli síðasta jökulsskeiðs en gosið náð upp úr ísbreiðunni og kollurinn þá myndast.
Stórhöfðastígur liggur frá Ási um Hádegisskarð og Dalinn (Ásflatir), sniðhallt yfir Bleiksteinsháls, út á Selhraunið að Stórhöfða, upp með honum að vestanverðu uns hann beygir yfir Hellnahraunið yngra og Brunann í átt að Snókalöndum. Þar fer hann yfir Krýsuvíkurveginn og síðan suður hraunið upp að Fjallgjá, fylgir misgengi að Fjallinu eina, upp með því að austanverðu að austurjaðri Hrútagjárdyngju og með upprisuvegg hennar að Undirhlíðaleið.

Kapelluhraun (syðsti hluti þess nefnt Nýibruni) er hluti af hraunum sem runnu á tímabilinu frá árið 1151 til um 1180 í Krýsuvíkureldum. Kapelluhraun er úfið apalhraun og rann úr gossprungu sem var alls um 25 km löng. Sunnan á skaganum rann þá einnig Ögmundarhraun í sjó fram. Kapelluhraun rann aðallega frá gígum við Vatnsskarð sem nú heyra sögunni til vegna gjallvinnslu. Í sama gosi rann hraun frá röð minni gíga sem liggur meðfram Undirhlíðum og norður um Gvendarselshæð, auk annarra smærri nálægra jaðarsettra hrauna líkt og sjá má austan og norðan við Fjallið eina. Dæmi um eina slíka staka „smáhraunslettu“ má sjá héðan hér umleikis.

Fjallið eina (Grétar Ó. Fells):

Leita ég afdreps um sléttunnar slóð.
Slétturnar engu leyna.
Ég þarf að fela mig fyrir þjóð,
finna mig sjálfan og yrkja ljóð,
minnast við mold og steina.

Þess vegna kýs ég að flýja á þinn fund
Fjallið mitt góða eina,
láta þig geyma mig, stytta mér stund
stirðnuðu vængjunum lyfta’ yfir grund,
gróðurreit mannlegra meina.

27. Geldingahraun /Selhraun

Hraunafurð Geldingahrauns, sem er að mestu eldra hraun undir Afstapahrauni, rann sem mjór taumur alla leið niður að ofanverðum Þorbjarnarstöðum í Hraunum. Geldingahraunið er augljóst vestan Kapelluhrauns, en er grafinn að hluta undir yngri hraunum (Kapelluhrauns frá 1151) utan smáskækils sem stendur upp úr og nefnist nú Selhraun. Hluta Selhraunsins má enn sjá í eyðulegð hraunsins ofan Leynis austan Kapelluhrauns. Líkt og fyrr segir voru ýmis hraun í gegnum tíðina nefnd „Selhraun“, en nafngriftin var fremur dregin af seinni tíma nýtingunni en fyrri tíma tilurðinni.
Gerðisstígurinn liggur upp um Selhraun frá Gerði ofan Straumsvíkur að Neðri-hellum, Vorréttinni, að Efri-hellum og upp í fjárskjólið (Kolbeinshæðarfjárskjól) í Kolbeinshæðum.

Geldingahraun er dæmi um hraun frá því fyrir landnám með afliggjandi hrauntungu runna undan halla í „hinu forna“ landslagi Hrútargjárdyngjuhraunsins, allt frá upptökum, er náði langleiðina að eldri hraunum ofan Hafnarfjarðar. Nýrri hraunin eru t.d. Afstapahraun, Tvíbollahraun, Ögmundarhraun, Kapelluhraun (Nýjahraun/Bruninn) og jafnvel hluti Óbrinnishólahrauns. Tilurð allra framangreindra hraunanna lýsa vel mótun þess lands sem vestanverður Hafnarfjarðarbær stendur nú á – föstum rótum.

Hraunin ofan Hafnarfjarðar – jarðfræðikort ISOR lagt ofan á loftmynd af umdæmi Hafnarfjarðar.