Árið 2007 skrifaði Ómar Smári Ármannsson BA-ritgerð í fornleifafræði við Háskóla Íslands um „Sel og selstöður vestan Esju„. Viðfangsefni ritgerðarinnar var að safna heimildum um sel og selstöður á landssvæði vestanverðu fyrrum landnáms Ingólfs; frá vesturhlíðum Esju út að Reykjanestá, vestast á Reykjanesskaganum, bera þær saman, kanna fjölda þeirra, leita þær uppi og merkja inn […]
A.m.k. 145 fjárborgir eru þekktar á Reykjanesskaga; í fyrrum landnámi Ingólfs. Flestar eru borgirnar vel sýnilegar, en sumar þarf að gaumgæfa. Hinar fyrrnefndu rata jafnan inn í fornleifaskráningar, en hinar síðarnefndu ekki. Þannig er t.d. nokkurra fjárborga getið í fornleifaskráningu á Vatnsleysuströnd, en jafn margra er ógetið. Sama gildir um önnur svæði Skagans. Birna Lárusdóttir […]
Jónsmessan er fæðingarhátíð Jóhannesar skírara enda eru Jón og Jóhannes tvö afbrigði sama nafns í íslensku. Í gömlum ritum er Jóhannes skírari oft nefndur Jón eða Jóan skírari eða baptisti. Dagsetningu Jónsmessu má rekja til ákvörðunar Rómarkirkjunnar að haldið skyldi upp á fæðingardaga Jesú Krists og Jóhannesar skírara á fornum sólstöðuhátíðum, á stysta og lengsta […]
22 verbúðarstaðir voru um tíma á Reykjanesskaganum, sumir höfðu nokkrar búðir, s.s. í Þorlákshöfn og í Herdísarvík. Verbúðirnar á Suðvesturlandi tengjast mikilvægum hluta af sögu og efnahagssögu Íslands, sérstaklega í kringum sjávarútveginn. Þær voru miðstöðvar útræðis, þar sem sjómenn dvöldu í vertíðum. Þær voru nauðsynlegar til að hýsa þann mikla fjölda manna sem streymdi til […]
Á Reykjaneskaganum eru skráð 29 þekkt tófugreni, en bæði eru og hafa sannarlega verið miklu mun fleiri í gegnum tíðina. Mergðin uppgötvast fyrst og fremst við fyrstu snjóa haustsins þar sem varla verður þverfótað fyrir tófusporum ofan byggða. Fátækt skráninganna skýrist fyrst oog fremst á skilningsleysi hlutaðeigandi skráningaraðila, auk þess sem við grenin virðist við […]
Á Reykjanessskaganum eru 204 nafngreindar vörður, fæstar við gömlu þjóðleiðirnar, flestar vel varðaðar. „Vörður munu aldrei verða taldar til stórvirkja í byggingarlist, en engu að síður eiga þær sér afar langan aldur og sumar þeirra sérstaka sögu. Giskað hefur verið á að vörðurnar séu meðal þess fyrsta sem fjarlægir forfeður okkar á steinöld tóku sér […]
Á Reykjanesskaganum eru 128 letursteinar (áletranir á grjót) frá ýmsum tímum, allt frá því að fyrstu landnámsmennirnir settust þar að og síðar. Framangreindir steinar eru langflestir varðveittir á vettvangi undir berum himni, en auk þeirra er talsverður fjöldi letursteina í geymslum Þjóðminjasafnsins, sem fáum nýtast sem slíkir. Þeir hafa verið fjarlægðir af þeim stöðum er […]
Á Reykjanesskaga eru 653 hraunhellar og -skjól. Í mörgum þeirra eru mannvistarleifar frá fornri tíð, sem aldrei hafa verið skráðar. Hraunhellir er skilgreindur sem „almyrkt holrúm í hrauni“. Hraunhellar geta verið hellar af náttúrulegum uppruna eins og hraunrásir (t.d. Búri), hellir í hraundrýlum (finnnst t.d. í Hnúkum ofan Selvogs, hraunbólur, sprunguhellar (sjá Hundraðmetrahellir í Helgadal), […]
Um 248 gamlir vatnsbrunnar eru þekktir á Reykjanesskaganum. Brunnar og vatnsból voru mikilvæg enda var greiður aðgangur að vatni grunnforsenda þess hvar bæjum og seljum var valinn staður. Grundvallaskilyrði var greitt aðgengi að vatni, hvort sem var að ræða tjörn, á, læk, vatnsból, upppsprettu eða öruggt brunnstæði. Hér einungis fjallað um brunnana. Umfjöllun um nýtingu vatna, áa, lækja og vatnsstæða er annar kapítuli út af fyrir sig.
Brunnar voru oft grjóthlaðnir, gjarnan hringlaga en stundum ferkantaðir og gátu verið nokkurra metra djúpir. Vatnsból s.s. við uppsprettulindir voru einnig gerð aðgengileg með hleðslum, ef þurfti.
FERLIR hefur skráð 98 grjóthlaðnar refagildrur á Reykjanesskaga; í fyrrum landnámi Ingólfs. Flestar eru þessar gildrur fornar og eiga í grunninn rætur að rekja til þess fólks er fyrst byggði landið. Gildrurnar lögðust að mestu af eftir að byssan kom til sögunnar. Upp frá því voru hlaðin skjól fyrir refaskyttur víðs vegar í hraunum, holtum […]