Í hinu opinbera „Uppflettiriti“ Menntamálastofnunar frá árinu 2019, „Ísland – Hér búum við„, er m.a. fjallað um „Suðurnes og Reykjanesskaga„. Þar segir á bls. 74-77 um hvorutveggja og náttúru þess:

„Suðurnes og Reykjanesskagi eru í daglegu tali sama svæðið. Það markast af Herdísarvík að sunnan og höfuðborgarsvæði að norðan. Elsti hluti Reykjanesskaga er Miðnesheiði (Rosmhvalanes), um 200 þúsund ára gamall. Að öðru leyti er skaginn ungur að árum og er enn að verða til. Víða má sjá ummerki um eldvirkni. Eftir endilöngum skaganum er mikið af lágum móbergsfjöllum sem urðu til við gos undir jökli á ísöld. Á milli fjallanna og til sjávar eru hraun sem runnið hafa bæði fyrir landnám og á sögulegum tíma.

Á Reykjanesskaga eru engar ár því allt yfirborðsvatn hripar ofan í hraunið. Skaginn er frekar gróðursnauður þó víða megi finna margar tegundir gróðurs. Í hinum
fjölmörgu gjám og sprungum á skaganum vex fallegur gróður. Skaginn er kjörinn til útivistar og gönguferða.
Sögulegur tími er tíminn frá því að land byggðist.

Eldbrunninn skagi
Reykjanesskagi er meðal yngstu hluta landsins. Víða má sjá hvernig hann klofnar og rekur í tvær áttir. Þar er í raun hægt að sjá flekaskil heimsálfanna með berum augum.
Víða á skaganum er að finna mikinn jarðhita.

Keilir

Móbergsfjallið Keilir sem dregur nafn sitt af keilulögun sinni er einkennisfjall Reykjanesskagans. Keilir myndaðist á ísöld við gos undir jökli án þess að gosið næði upp úr jökulísnum. Keilir sést víða að og er vinsælt fjall að ganga á enda mikið og fallegt útsýni af toppnum. Þar er líka útsýnisskífa til að rifja upp fjallahringinn.

Kleifarvatn

Kleifarvatn er stærsta stöðuvatnið á Reykjanesskaga og eitt af dýpstu vötnum landsins.

Engin á rennur í vatnið eða úr því. Allt vatn berst neðanjarðar að vatninu og frá
því aftur. Í jarðskjálftum árið 2000 opnuðust sprungur á botni vatnsins og lækkaði vatnsborðið mikið. Síðan hefur sprungan líklega stíflast því vatnsborðið er aftur
komið í svipaða hæð og áður. Í vatninu lifir bleikja.

Mannlíf

Suðurnes er samheiti yfir þau byggðarlög sem eru á Reykjanesskaga sunnan Hafnarfjarðar. Nokkrir bæir eru á Suðurnesjum og er Reykjanesbær langstærstur, hinir eru Grindavík, Sandgerði, Garður og Vogar. Allir bæirnir eru á norðanverðum skaganum, fyrir utan Grindavík sem er á honum sunnanverðum.

Samgöngur
Samgöngur á Suðurnesjum eru góðar. Þar er einn fjölfarnasti vegur landsins, Reykjanesbraut, sem reynt er að halda vel við þar sem hann tengir flugstöðina við höfuðborgarsvæðið. Keflavíkurflugvöllur er stærsti flugvöllur landsins. Segja má að hann sé hliðið að landinu. Þar sem Reykjanesið er sá hluti landsins sem flestir erlendir ferðamenn sjá fyrst, finnst mörgum mosavaxið hraunið á nesinu svo sérstakt að þeim finnst alveg eins og þeir hafi lent á tunglinu.

Atvinnulíf

Á Suðurnesjum hefur sjávarútvegur alltaf verið mikilvæg atvinnugrein og er enn.
Grindavík og Sandgerði eru öflugir útgerðarbæir. Á Suðurnesjum eru mörg iðnaðar- og þjónustufyrirtæki en landbúnaður er sáralítill. Einu sinni var bandarísk herstöð á Keflavíkurflugvelli og þar unnu margir Íslendingar. Á Ásbrú, þar sem herstöðin var, er nú fjölbreytt atvinnustarfsemi, frumkvöðlasetur, skólar, hótelrekstur og margt fleira. Keflavíkurflugvöllur er mjög fjölmennur vinnustaður.“

Þegar framangreint er skoðað mætti ætla að textinn hafi verið skrifaður af börnum, en ekki fullorðnu fólki, sem þó ætla mætti að hefði átt kost á að kynna sér landsvæðið svolítið nánar áður en hann var settur á blað til opinberunar fyrir þá er ætla mætti að hefðu vilja til að fræðast eitthvað í alvöru um landssvæðið.

Athugasemdir og ábendingar

Í fyrsta lagi eru Suðurnes og Reykjanesskagi ekki alveg eitt og sama svæðið. Reykjanesskaginn er fyrrum landnám Ingólfs, hins fyrsta opinbera norræna landnámsmanns á Íslandi. Land hans náði frá Hvalfjarðarbotni í norðri að Þingvallavatni í austri, niður með Ölvusvatnsá og að Ölfusárósum í suðri.
Suðurnes voru fyrrum svonefnd Útnes á Reykjanesskaga, það eru byggðirnar vestan Voga að Höfnum í suðri, þ.m.t. Njarðvíkur, Keflavik og byggðirnar á Rosmhvalanesi (Garður og Sandgerði). Grindavík var fyrrum aldrei hluti Suðurnesja.

Í öðru lagi varð Ísland til á tertíertímabilinu fyrir um 20 milljónum ára. Elsta berg á landinu er að finna á Austurlandi og Vestfjörðum og reyndar einnig að hluta til á Reykjanesskaganum, s.s. í Slögu ofan Ísólfsskála og á fleiri stöðum.

Í þriðja lagi er það ekki rétt að engar ár eða lækir séu á Reykjanesskaga „því allt yfirborðsvatn hripar ofan í hraunið“.

Má í því sambandi nefna Kaldá ofan Hafnarfjarðar, Vestri- og Eystri-Læk í Krýsuvík, Sogadalslæk vestan Trölladyngju, Króksmýrarlæk norðan Vigdísarvalla, Kringlumýrarlæk vestan Hettu, Varmá, Laxá, Leirvogsá, Miðfellsá, Botnsá, Eilífsdalsá, Flekkudalsá, Sanddalsá, Kiðabergsá, Miðdalsá o.s.frv., o.s.frv. Hins vegar eru ágæta vatnslindir að finna á Reykjaneskaganum, s.s. í Gvendarbrunnum. Moldardölum og í Kaldárbotnum.

Í fjórða lagi er Skaginn alls ekki eins „gróðursnauður“ og ætla mætti. Á síðari öldum hafa stór svæði verið tekin til ræktunar, auk þess sem finna má á honum a.m.k. 440 selstöður frá fyrri tíð. Flestar selstöðurnar voru staðsettar á fyrrum gróðursælum stöðum, s.s. á Selsvöllum, Baðsvöllum, Selsflötum og víðar.

Í fimmta lagi hefði mátt með lítilli fyrirhöfn geta hæð Keilis ofan sjávarborðs, þ.e. allra hans 379 m.y.s.

Í sjötta lagi hefði mátt með jafnlítilli fyrirhöfn geta um dýpt Kleifarvatns, fyrst minnst var á hana. Kleifarvatn er stærsta vatnið á Reykjanesskaga og liggur á milli Sveifluháls og Vatnshlíðar. Það er þriðja stærsta vatnið á Suðurlandi, 9,1 km², og eitt af dýpstu vötnum landsins, 97m. Yfirborð Kleifarvatns lækkar og hækkar jafnan í ca. 40 ára sveiflum, óháð sprungumyndun og jarðskjálftum.

Í sjöunda lagi eru Suðurnes ekki „samheiti yfir þau byggðarlög sem eru á Reykjanesskaga sunnan Hafnarfjarðar“. Að telja Grindavik með Suðurnesjum er fjarstæða. Byggðalagið það hefur aldrei tilheyrt „Suðurnesjum“, enda rétt getið að „allir bæirnir eru á norðanverðum Skaganum, fyrir utan Grindavík eru á honum sunnanverðum“.

Í áttunda lagi er „Keflavíkurflugvöllur“ varla réttnefni á flugvelli, sem staðsettur er að mestu leyti í landi Sandgerðis. Og að halda því fram að „Reykjanesið er sá hluti landsins sem flestir erlendir ferðamenn sjá fyrst, finnst mörgum mosavaxið hraunið á nesinu svo sérstakt að þeim finnst alveg eins og þeir hafi lent á tunglinu“. Fæstir ferðamennirnir fara á Reykjanesið í beinu framhaldi af komu sinni í „Rosmhvalanessflugvallar“, nema kannski í Bláa Lónið. Reykjanesið er nefnilega einungis vestasti hluti Reykjanesskagans, þ.e. umhverfis Reykjanesvita. Auk þess getur mosavaxin hraunin varla verið talin „lík og ásýnd Tunglsins“.

Í níunda lagi, þegar getið er um útgerðarbæi á Suðurnesjum, ætti Grindavík ekki að vera þar inni í myndinni. Grindvíkingar hafa í gegnum aldirnar talið sig undanskilda Suðurnesingum, enda fullfærir um það, ekki síst út frá samgöngulegum sjónarmiðum.

Í tíunda lagi skortir algerlaga að geta þess sem áhugaverðast geti talist á Reykjanesskaganum, s.s. þeirra 600 hraunhella og fjárskjóla, 140 sögulegra hrauna, 120 fjárborga, 440 selja, 312 gamalla þjóðleiða, 124 fjárrétta, 32 sæluhús, 112 letursteina og ýmislegt fleira er gæti vakið athygli nútímafólks í hinu sögulega samhengi forfeðra og -mæðra frá landnámi til nútíma – og jafnvel áhugaverðra ferðamanna.

Í ellefta lagi orkar ýmislegt fleira hér tvímælis, svo vægt sé til orða tekið. Flekaskilin sem liggja eftir skaganum endilöngum eru ekki skil milli heimsálfa. Skilin milli heimsálfanna Ameríku og Evrópu eru milli Grænlands og Íslands. Flekar eru ekki heimsálfur.

Bakhliðin

Uppflettiritið „Ísland – Hér búum við“ var gefið út af Menntamálastofnun 2019. Á bakhlið ritsins segir: „Kennslubók þessi í landafræði er einkum ætluð nemendum á miðstigi í grunnskóla. Bókinni er skipt í þrjá hluta. Í fyrsta hlutanum er fjallað um kort og kortalestur, náttúru Íslands, náttúruauðlindir, atvinnulíf og umhverfi.

Í öðrum hluta bókarinnar hefur landinu verið skipt upp og er rætt sérstaklega um hvern landshluta fyrir sig: Vesturland, Vestfirði, Norðurland vestra, Norðurland eystra, Austurland, Suðurland, Suðurnes, höfuðborgarsvæðið og hálendið.
Í hverjum landshlutakafla er fjallað um sérkenni náttúru, mannlíf, atvinnulíf og samgöngur, auk þess sem valdir staðir eru skoðaðir. Köflunum fylgja líka falleg kort svo auðveldara sé að átta sig á ýmsum staðreyndum.
Í þriðja hluta bókarinnar er örstutt umfjöllun um heimabyggðina. Þar er sjónum beint að nærumhverfi nemenda. Ítarlegar er unnið með þann hluta í verkefnabók sem fylgir kennslubókinni.
Höfundur bókarinnar er Hilmar Egill Sveinbjörnsson landfræðingur og kennari.“ – Menntamálastofnun 2019.

Heimild:
-https://vefir.mms.is/flettibaekur/namsefni/island_her/
-Ísland – Hér búm við, Menntasmálastofnun 2019.